21
PROSTATA BEZI ONKOLOGIYASIDA PROFILAKTIK TEKSHIRUVLARNING
SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Asadov Zarif Zokirjon o‘g‘li
Orcid ID: 0009-0002-9114-2620
Alfraganus universiteti o‘qituvchisi
Email: muhammadzarifasadov@gmail.com
Telefon: +998990584461
https://doi.org/10.5281/zenodo.14849319
Kirish
Prostata saratoni dunyo bo‘ylab erkaklarda keng tarqalgan o‘smalardan biri bo‘lib,
saraton bilan bog‘liq o‘lim holatlarining asosiy sabablaridan biridir. Kasallik dastlabki
bosqichlarda simptomlarsiz kechishi mumkinligi sababli, uni erta aniqlashda profilaktik
tekshiruvlar muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot prostata saratonini erta aniqlash
usullarining samaradorligini baholaydi, jumladan prostata-spesifik antigen (PSA) testi,
raqamli rektal tekshiruv (DRE) va ko‘p parametrli magnit-rezonans tomografiya (mpMRI)
kabi zamonaviy tasvirlash usullari.
Kalit so‘zlar:
PSA, raqamli rektal tekshiruv (DRE), ko‘p parametrli MRT (mpMRI),
transrektal ultratovush tekshiruvi (TRUS).
Profilaktik tekshiruv usullari
Prostata saratonini erta aniqlashning keng tarqalgan usullari quyidagilardan iborat:
1.
PSA testi:
Qon tekshiruvi orqali prostata tomonidan ishlab chiqariladigan maxsus oqsil
– prostata-spesifik antigen (PSA) miqdori aniqlanadi. PSA darajasining yuqoriligi prostata
saratoniga ishora qilishi mumkin, biroq u faqat saratonga xos bo‘lmay, prostatit yoki
giperplaziya kabi boshqa kasalliklarda ham kuzatilishi mumkin.
2.
Raqamli rektal tekshiruv (DRE):
Shifokor rektum orqali prostata bezini qo‘l bilan
paypaslab, qattiqlashgan yoki tugunli joylarni tekshiradi. Ushbu usul arzon va oson bajariladi,
lekin dastlabki bosqichdagi o‘smalarni aniqlashda sezgirligi past.
3.
Ko‘p parametrli MRT (mpMRI):
Ayniqsa, yuqori PSA darajasiga ega bemorlarda
aniqroq diagnostika qilish va tajovuzkor hamda sust o‘suvchi o‘smalarni farqlash uchun
ishlatiladi.
Profilaktik tekshiruvlarning samaradorligi
Prostata saratonini erta aniqlash bo‘yicha tekshiruvlarning samaradorligi yillar
davomida tadqiq qilingan va turli natijalarga ega:
PSA testi:
Evropa prostata saratonini skrining qilish bo‘yicha randomizatsiyalangan
tadqiqot (ERSPC) ma’lumotlariga ko‘ra, muntazam PSA testi prostata saratoniga bog‘liq o‘lim
xavfini taxminan 20% ga kamaytirishi mumkin. Biroq, PSA testi noto‘g‘ri ijobiy natijalar
yuqori bo‘lishi sababli, ortiqcha biopsiyalar va bemorlarda ruhiy stressga olib kelishi mumkin.
DRE:
Ushbu usul oddiy va iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lsa-da, kichik yoki chuqur
joylashgan o‘smalarni aniqlashda sezgirligi past.
mpMRI:
So‘nggi yillarda diagnostika aniqligini sezilarli darajada yaxshilagan. Bu usul
ortiqcha biopsiyalar sonini kamaytiradi va klinik jihatdan ahamiyatli o‘smalarni aniqroq
aniqlashga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mpMRI PSA testi bilan birgalikda
qo‘llanilganda samaraliroq natijalar beradi.
Muammolar va xavflar
22
Profilaktik tekshiruvlarning asosiy muammolaridan biri ortiqcha tashxis va ortiqcha
davolanish xavfidir. Tekshiruv natijasida aniqlangan o‘smalarning aksariyati sust o‘suvchi
bo‘lib, hech qanday simptomlarga sabab bo‘lmasligi mumkin. Biroq, bunday tashxis ortiqcha
jarrohlik yoki nurlanish muolajalariga olib kelishi, bu esa siydik tutolmaslik va jinsiy zaiflik
kabi asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, PSA testi faqat prostata saratoni mavjudligini ko‘rsatadi, ammo
tajovuzkor va sust o‘suvchi o‘smalarni farqlay olmaydi. Shu sababli, diagnostika usullarining
kombinatsiyasi va yosh, oilaviy anamnez va genetik moyillik kabi omillar asosida individual
skrining strategiyalarini ishlab chiqish zarur.
Xulosa va tavsiyalar
Prostata saratonini erta aniqlashga qaratilgan profilaktik tekshiruvlar, ayniqsa klinik
ahamiyatga ega bo‘lgan o‘smalarni erta bosqichda aniqlash orqali o‘lim holatlarini
kamaytirishga yordam berishi mumkin. Biroq, samaradorlik faqat tekshiruvlar maqsadli
o‘tkazilganda va mpMRI kabi zamonaviy usullar bilan birlashtirilganda oshadi.
Kelajakda ortiqcha tashxis qo‘yish xavfini minimallashtirish uchun aniqroq
biomarkerlarni ishlab chiqishga e’tibor qaratish kerak. Shu bilan birga, bemorlar
tekshiruvlarning foydalari va xavflari haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lishlari lozim, bu
esa ongli qaror qabul qilishni rag‘batlantiradi. Skrining strategiyalarining individualizatsiyasi,
bemorlarning xavf omillariga mos ravishda ishlab chiqilishi markaziy ahamiyat kasb etadi.
Shunday qilib, dalillarga asoslangan ushbu chora-tadbirlar prostata saratonini erta
aniqlash va ortiqcha muolajalardan qochish o‘rtasida muvozanatni saqlashga yordam beradi
hamda bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
References:
1.
Toshpo‘latov A., Karimov M.
(2020).
Prostata bezi onkologik kasalliklarini erta
tashxislash va zamonaviy davolash usullari
. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
2.
Рассохин В.В., Князев В.Л., Васильев А.А.
(2019).
Современные методы
диагностики и лечения рака предстательной железы
. Москва: Издательство
медицинских наук.
3.
European Association of Urology (EAU)
(2021).
EAU Guidelines on Prostate Cancer
.
Retrieved from https://uroweb.org/guidelines.
4.
Jumayev N., Alimov O.
(2022).
Prostata bezi saratonining ultratovush va MRI
diagnostikasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar
. O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali, 4(1), 56-67.
5.
Litwin M.S., Tan H.J.
(2017).
The Diagnosis and Treatment of Prostate Cancer: A Review
.
Journal of the American Medical Association (JAMA), 317(24), 2532-2542.
6.
Горбачев П.М., Смирнов И.В., Фролов Д.А.
(2020).
Трансректальное
ультразвуковое исследование и МРТ в диагностике рака простаты
. Урология и
нефрология, 6(2), 12-23.
7.
American Cancer Society (ACS)
(2023).
Prostate Cancer Early Detection: Updated
Guidelines and Recommendations
. Retrieved from
