19
GIRGENSOHNIA DIPTERA BUNGE O’SIMLIGI VA UNING KIMYOVIY TARKIBI
1
Akramova Zuhraxon Murodjon qizi
Fargʻona davlat universiteti magistranti
qodirovazuhraxon50@gmail.com +998937348498
ORCID ID:0009-0008-4218-3462
2
Ismoilov Muminjon Yusupovich
Farg‘ona davlat universiteti, kimyo fanlari doktori, professor
mismoilov1971@gmail.com +998912833020
ORCID ID: 0000-0001-8212-4493
https://doi.org/10.5281/zenodo.14843690
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy ishda Girgensohnia diptera Bunge o’simligining bilogik tafsifi
va kimyoviy tarkibi haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar:
Girgehsohnia diptera Bunge, o’simlik, girgensonin alkaloid.
Аннотация.
В данной научной работе представлена информация о
биологическом описании и химическом составе растения Girgensohnia diptera Bunge.
Ключевые слова:
Girgensohnia diptera Bunge, растение, алкалоид гиргенсонин.
Annotatsion.
This scientific paper provides information about the biological description
and chemical composition of Girgensohnia diptera Bunge.
Keywords:
Girgensohnia diptera Bunge, plant, girgensonin alkaloid.
Girgensohnia diptera Bunge (Chenopodiaceae) oilasi, Girgensohnia jinsiga mansub
boʻlgan bir yillik kichik buta hisoblanadi. Poyasi ingichka, shoxlangan, koʻpincha qizarib
ketgan poʻstlogʻi oq rangga ega, balandligi 10-60 sm. Qarama-qarshi joylashgan qattiq barglar
poyaning pastki yarmida ignasimon, yuqori qismida ular keng tuxumsimon, deyarli bosilgan
erkin varaqlardan iborat. Barglar kutikula bilan qoplangan. Barglari va poyasi qurgʻoqchilikka
yuqori darajada moslashgan bo’lib, suvni tejash va bugʻlanishni kamaytirish uchun maxsus
tuzilishga ega. Bunday tuzilish o’simlikning suvni samarali saqlashiga, haddan tashqari
bugʻlanishning oldini olishga va ekstremal choʻl sharoitlarida ham yashashiga yordam beradi.
Gullari asosan siyrak joylashgan boshoqsimon, qarama qarshi toʻpgullarga yeg’ilgan. Gullari
ikki jinsli, besh azoli tuzilishga ega. Ularning gul qoʻrgʻoni beshta bo’lakdan iborat. Har bir gul
2ta shoxchali bo’lib. Bu tuzilma changlanish jarayonini samarali kechishiga yordam beradi.
Mevalari zaytun-jigarrang silliq. Urugʻlari oval yoki choʻzinchoq oval, uzunligi 1-2 mm. Iyun-
avgust oylarida gullab meva beradi. Ildiz tizimi yaxshi rivojlangan bo’lib, asosan chuqur kirib
boruvchi asosiy ildiz va yon ildizlardan ibora [1-2] (1-rasmga qarang).
1-rasm. Girgensohnia diptera Bunge oʻsimligi
20
Tarqalishi
. Girgensohnia diptera Bunge o’simligi shimoliy Afg’onistondan G’arbiy
Tojikiton Janubiy Qozog’istonda o’sadi. Qurgʻoqchil hududlarda oʻsishga moshlashgan. Gilli,
sho’r, shagʻal va shagʻalli tuproqlarda, koʻpincha tekislik va togʻ etaklarida oʻsadi [3]
Osimlikning 1.25 %ini alkaloidlar tashkil etadi. N-metil piperidin C
6
H
13
N, N-
metiltriptamin (dipterin) C
11
H
14
N aralashmaning va girgensonin C
13
H
16
N
2
O mavjud [4]. Bu
alkaloidlar juda qimmali va farmakologik jihatdan yuqori baholanadi.
Xulosa.
Girgensohnia diptera bunge o’simligi cho’l mintaqasi va qurg’qchil hududlarda
o’suvchi o’simlik bo’lib, uning alkaloid tarkibi yuqori hioblanadi. Alkaloidlar asosan insektitsid
sifatida ishlatiladi.
References:
1.
Ильин М.М. Род 432. Гиргенсония — Girgensohnia // Флора СССР = Flora URSS : в 30
т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1936. —
2.
https://ru.wikipedia.org/wiki Гиргенсония
3.
Notes on the taxonomy of Girgensohnia (Chenopodiaceae / Amaranthaceae) November
64(03):317 – 330 DOI:
4.
Juraschevski and Stepanova, J. Gen. Chem. Russ., 1939, 9, 2203;
