111
QARAG’AYTOIFALAR BO’LIMINING O’ZIGA XOS BELGILARI, KO’PAYISHI VA
TARQALISHI
Yo’ldashova Munira Nurullo qizi
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo’nalishi
1–bosqich 101–guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104307
Abstract:
This article discusses the Gymnosperms (Gymnospermae), focusing on their
morphological characteristics, ecological role, and reproduction. Gymnosperms play a crucial
role in various ecosystems and are economically significant. The article also addresses the
ecological threats and the impact of climate change on these plants.
Аннотация:
Эта статья посвящена голосеменным растениям (Gymnospermae), их
морфологическим
характеристикам,
экологической
роли
и
размножению.
Голосеменные играют важную роль в различных экосистемах и имеют экономическое
значение. В статье также рассматриваются экологические угрозы и влияние
изменения климата на эти растения.
Keywords
: Gymnosperms, Gymnospermae,morphological characteristics, reproduction,
ecosystems, economic importance, climate change, environmental threats, conifers, seed
plants.
Ключевые
слова
:
Голосеменные,
Gymnospermae,
морфологические
характеристики, размножение, экосистемы, экономическое значение, изменение
климата, экологические угрозы, хвойные, семенные растения.
Qarag’aytoifalar bo’limi nafaqat yuksak o’simliklar dunyosida umuman olganda flora
dunyosida ham muhim ahamiyatga ega o’simliklar hisoblanadi. Bu sinf vakillari Shimoliy
Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada keng tarqalgan bo’lib, ularning yer sharida 8 ta oila 55 ta
turkum va 600 ga yaqin turlari uchraydi. Qaraĝaytoifalar boʻlimi (Gymnospermae) urugʻli
oʻsimliklarning bir guruhiga kiradi va bu oʻsimliklar urugʻlari mevasiz, ochiq holda rivojlanishi
bilan boshqa guruhlardan farq qiladi. Ularning koʻplab vakillari bor, jumladan qaraĝaylar
(Pinus), archa (Juniperus), sekvoyalar (Sequoia), kiparislar (Cupressus) va boshqalar.
Qaraĝaytoifalarning oʻziga xos belgilari Lotincha nomi: Gymnospermae (yunoncha gymnos –
"ochiq", sperma – "urugʻ"). Urugʻlarning ochiq joylashuvi: Mevabarg bilan qoplangan urugʻlar
boʻlmaydi, ular toʻgʻridan-toʻgʻri konus yoki boshqa ochiq strukturalarda hosil boʻladi.
Ignasimon yoki taroqsimon barglar: Barglari igna shaklida boʻlib, ba'zan taroqsimon
koʻrinishda boʻladi. Bu tuzilma qurgʻoqchilikka chidamlilikni oshiradi. Masalan, Pinus
sylvestris (oddiy qaraĝay) barglari namni ushlab qolish uchun qattiq kutikula bilan
qoplangan. Doim yashil oʻsimliklar: Koʻpchilik vakillari yil davomida yashil boʻlib qoladi.
Masalan, Abies alba (kumush archa).Yogʻochsimon tanasi: Ularning koʻpchiligi uzun boʻyli,
yogʻochsimon strukturalarga ega. Bu baland oʻsish va mustahkamlikni taʼminlaydi. Morfologik
belgilar: 1. Konuslar (shishachalar): Erkak konuslar chang donalarini ishlab chiqaradi,
urgʻochi konuslar esa urugʻ hosil qiladi. 2. Xarakterli ildiz tizimi: Ildizlar chuqur va keng
tarqalgan, tuproqdan ko‘proq suv va oziq moddalar olishga moslashgan. 3. Rezin va qatron
ishlab chiqarishi: Ayrim turlar, masalan, Pinus resinosa, himoya va namni saqlash uchun
112
qatron ishlab chiqaradi. Koʻpayishi: Qaraĝaytoifalarning ko‘payishi urugʻlar orqali amalga
oshadi. Quyidagi bosqichlar mavjud: Changlanish: Erkak konuslar shamol yordamida urgʻochi
konuslarga chang yetkazadi (anemofiliya). Urugʻlanish: Chang urugʻdoniga yetib boradi va
sperma hujayralar tuxum hujayrasi bilan birlashadi. Bu jarayon baʼzan bir necha oyni talab
qiladi. Urugʻlarning rivojlanishi: Urugʻlar ochiq holda, konus ichida rivojlanadi. Masalan, Pinus
pinea (yongʻoq qaraĝayi) urugʻlari iste'mol uchun ishlatiladi. Tarqalishi: Geografik tarqalishi.
Qaraĝaytoifalar asosan shimoliy yarim sharning sovuq va moʻtadil mintaqalarida tarqalgan.
Ba'zi vakillari tropik mintaqalarda ham uchraydi. Shimoliy oʻrmonlar: Picea abies (evropa
archasi), Pinus sylvestris (oddiy qaraĝay). Togʻli hududlar: Abies alba (kumush archa), Cedrus
libani (livan sadr daraxti). Qurgʻoqchil joylar: Juniperus communis (odatiy archa), Cupressus
sempervirens (italyan kiparisi). Ekologik ahamiyati. Tuproqni mustahkamlash: Qaraĝay
ildizlari tuproq eroziyasini oldini olishda muhim. Yogʻoch yetkazib berish: Yogʻochlari
qurilishda, mebelsozlikda ishlatiladi (masalan, Pinus radiata – radiata qaragʻayi). Dorivor va
iqtisodiy foyda: Ayrim qaraĝay turlari dorivor qatron va efir moylarini ishlab chiqaradi
(masalan, Pinus pinaster – dengiz qaragʻayi). Qarag’ay kurtagida 0.4%gacha efir
moylari(smola), achchiq va oshlovchi moddalar alkoloidlar izlari kraxmal, vitaminlar
aniqlangan. Qarag’ay kurtagidan tayyorlangan damlamalar balg’am ko’chiruvchi dizenfeksiya
qiluvchi siydik haydovchi dori sifatida yuqori nafas yo’llari shamollaganda ingalyatsiya qilish
uchun ishlatiladi. Ignabarglarida oshlovchi moddalar 5% gacha efir moylari 0.3% gacha.
mavjud. Bundan tashqari uning tarkibida a-pinen, limonen, borneol, bornilatsetat, kadinen,
serratendiol aniqlangan. Urug’i tarkibida 26-32%gacha to’yingan yog’lar, bargli shoxchalarida,
0.13- 1.3 % efir moyi, 7-12% smolalar, 5% oshlovchi moddalar, 0.1-0.3% askorbin kislotasi,
karotin, antotsian birikma va boshqa birikmalar mavjud. Ignabarglarida efir moylari va
fitonsid modda bo’lgani uchun revmatizmni davolashda va asabni tinchlantirishda qo’llaniladi.
4. Evolyutsion o‘rni va kelib chiqishi. Qaraĝaytoifalar paleozoy erasining oxiri va mezozoy
erasida keng tarqalgan boʻlib, evolyutsion jihatdan qoplamli urugʻli oʻsimliklardan
(Angiospermae) oldin paydo boʻlgan. Qaraĝaytoifalarning ekologik roli. Biosferadagi o‘rni.
Kislorod ishlab chiqarish: Qaraĝaytoifalar zich oʻrmonlar hosil qilib, fotosintez jarayonida
kislorod ishlab chiqarishda muhim ahamiyatga ega. Uglerod sikli: Bu oʻsimliklar
atmosferadagi karbonat angidridni o‘zlashtirib, iqlim o‘zgarishini sekinlashtiradi.
Bioxilmaxillikni taʼminlash: Qaraĝay o‘rmonlari ko‘plab hayvonlar, qushlar va hasharotlarning
yashash joyi hisoblanadi. Masalan, Picea abies oʻrmonlari Skandinaviya va Rossiyaning
shimoliy hududlarida boy ekotizimlar hosil qiladi. Tuproq sifatini yaxshilash. Ildiz tizimi
orqali tuproqning eroziyasini oldini oladi. Tuproqning organik moddalar tarkibini oshiradi,
ayniqsa barglari va konuslari chiriganidan keyin. Turlarining xilma-xilligi. Eng keng tarqalgan
turlar: 1. Pinaceae oilasi (Qaragʻaylar oilasi): Pinus sylvestris (Oddiy qaraĝay): Evropadan to
Sibirgacha keng tarqalgan. Yog‘och uchun yetishtiriladi. Picea abies (Evropa archasi): Shimoliy
Yevropa va Rossiyada uchraydi. Qattiq iqlimga moslashgan. Abies alba (Kumush archa): Togʻli
hududlarda keng tarqalgan, bezak sifatida ishlatiladi. 2. Cupressaceae oilasi (Kiparislar oilasi):
Juniperus communis (Oddiy archa): Qurgʻoqchil hududlarda va choʻllarda tarqalgan. Dorivor
ahamiyatga ega. Cupressus sempervirens (Italiya kiparisi): Bezash uchun keng ishlatiladi. 3.
Taxaceae oilasi (Tislar oilasi): Taxus baccata (Evropa tisi): Dorivor o‘simlik, kimyoterapiyada
ishlatiladigan taxol moddasi ajratib olinadi. 4. Araucariaceae oilasi (Araukariya oilasi):
Araucaria araucana (Chili qarag‘ayi): Janubiy Amerikada o'sadi, dekorativ ahamiyatga ega.
113
Iqtisodiy Ahamiyati: Qarağaytoifalar iqtisodiyotda juda katta ahamiyatga ega bo‘lib,
quyidagi sohalarda keng qo‘llaniladi: Yog‘och va qurilish: Qarağaytoifalar yog‘ochi qurilish
materiallari, mebel, qog‘oz ishlab chiqarishda ishlatiladi. Masalan, Pinus radiata yog‘ochi
yengil va qattiq bo‘lib, qurilish va mebelsozlikda keng ishlatiladi. Qatron va efir moylari:
Qarağaytoifalar, masalan, Pinus pinaster (dengiz qarag‘ayi) va Abies alba (kumush archa)
qatronlari va efir moylarini ishlab chiqaradi. Bu moddalar kosmetikada, aromaterapiyada va
farmatsevtikada ishlatiladi. Bezash o‘simliklari: Kiparis va qarağay o‘simliklari bog‘larni
bezashda, shuningdek, uzoq muddatli yashash uchun muhim ekosistemalar yaratishda
ishlatiladi. Cupressus sempervirens (italyan kiparisi) ko‘pincha landshaft dizaynida ishlatiladi.
Xulosa
: Qarağaytoifalar (Gymnospermae) o‘simliklar dunyosida o‘ziga xos ekologik
iqtisodiy va biologik ahamiyatga ega. Ularning keng tarqalishi va turli sharoitlarda yashash
imkoniyatlari, ular bilan bog‘liq resurslarning insoniyatga xizmat qilishiga katta hissa
qo‘shadi. Shu bilan birga, ularning hayoti va ekologik ahamiyatini saqlab qolish uchun tabiatni
himoya qilishga katta e’tibor qaratish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022
2.
Tojiboyev. M.U, Uzoqjonova. M.D.Q. “Farg’ona vodiysida tarqalgan ruderal shifobaxsh
o’simliklar ularning tarqalishi va ahamiyati” Science and Education, 2023.
3.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
4.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
5.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
