53
OʻZBEKISTON TOGʻLARIDA TARQALGAN JUNIPERUS TURKUMINING
OʻSIMLIKLAR-QOPLAMIDAGI OʻRNI VA SENOPOPULYATSIYALARI
Nabijonova Gulasal Ne’matjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15123656
Abstract:
The article highlights the role of Juniperus (juniper) species in the plant cover
and cenopopulations of Uzbekistan’s mountains. It analyzes their ecological significance,
natural regeneration, and human impact. Conservation and sustainable management
strategies are also discussed.
Аннотация:
В статье рассматривается роль видов Juniperus (можжевельник) в
растительном покрове и ценопопуляциях гор Узбекистана. Анализируются их
экологическое значение, естественное восстановление и влияние человека.
Обсуждаются меры по их охране и устойчивому управлению.
Keywords
: Juniperus, juniper forests, mountain ecosystem, cenopopulation, natural
regeneration, ecological balance, conservation.
Ключевые слова:
Juniperus, можжевеловые леса, горная экосистема,
ценопопуляция, естественная регенерация, экологическое равновесие, охрана.
Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston togʻ tizmalari uchun eng muhim oʻsimlik guruhlari
Juniperus turkumi (Archa)dir. Ushbu daraxt va butalar asosan Tyan-Shan, Pomir-Oloy va
Zarafshon togʻlarining turli balandliklarida uchraydi va oʻsimliklar qoplami shakllanishida
muhim ekologik rol oʻynaydi. Archa oʻrmonlari togʻ ekotizimining barqarorligini taʼminlab,
tuproq eroziyasining oldini olish, iqlimni moʻtadillashtirish va turli organizmlar uchun
yashash muhitini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, archa
senopopulyatsiyalarining oʻrganilishi ularning tabiiy tiklanish darajasi va ekologik
barqarorligini baholash uchun dolzarb masaladir. Oʻzbekiston hududida Juniperus turkumiga
mansub bir nechta muhim turlar uchraydi, jumladan: Juniperus seravschanica (Zarafshon
archasi); Juniperus turkestanica (Turkiston archasi); Juniperus semiglobosa (Yarimshar
archasi); Juniperus foetidissima (Hidli archa) ushbu turlar asosan 1000–3500 m balandlik
oraligʻida oʻsadi va togʻ ekotizimlarining muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Turkiston
archasi va Zarafshon archasi Oʻzbekistonning togʻli hududlarida eng keng tarqalgan turlardan
hisoblanadi. Archa oʻrmonlari asosan janubiy va janubi-gʻarbiy yonbagʻirlarda joylashgan
boʻlib, qumloq va toshloq tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Ular tuproq unumdorligini oshirish
va iqlim sharoitiga moslashish xususiyatlari bilan ahamiyatlidir. Archa oʻrmonlari togʻ oʻsimlik
qoplami tarkibida dominant rol oʻynaydi. Ular boshqa oʻsimlik turlari bilan hamkorlikda
barqaror ekotizim hosil qiladi va muhim ekologik funksiyalarni bajaradi: Tuproq
eroziyasining oldini olish – archa ildizlari tuproqni mahkam ushlab, uni yuvilib ketishdan
himoya qiladi. Iqlimni moʻtadillashtirish – archa oʻrmonlari havo namligini saqlash va harorat
farqlarini yumshatishga yordam beradi. Biodiversitet uchun yashash muhiti yaratish – archa
oʻrmonlari qushlar, sutemizuvchilar va hasharotlar uchun muhim yashash joyi hisoblanadi.
Suv muvozanatini ta’minlash – archa oʻrmonlari yogʻingarchilik suvlarini ushlab qolib, yer osti
suvlarining toʻplanishiga hissa qoʻshadi. Archa oʻrmonlari tarkibida saksovul (Haloxylon),
bodom (Amygdalus), yantoq (Alhagi), shuvoq (Artemisia) kabi butalar va oʻtlar ham uchraydi,
bu esa oʻsimliklarning biologik xilma-xilligini oshiradi. Senopopulyatsiya – muayyan hududda
54
yashovchi bir turga mansub oʻsimliklarning jamoasi boʻlib, ularning yashash sharoiti, yosh
tarkibi va rivojlanish bosqichlari bilan tavsiflanadi.
1. Oʻzbekiston togʻlarida Juniperus senopopulyatsiyalari quyidagi tiplarga boʻlinadi:
Tabiiy regeneratsiyasi yuqori boʻlgan populyatsiyalar – yosh nihollarning tabiiy tiklanishi
yaxshi rivojlangan. Yetuk daraxtlar ustunlik qiladigan populyatsiyalar – asosan katta yoshdagi
archalardan iborat boʻlib, tabiiy tiklanish darajasi past. Inson taʼsiri kuchli boʻlgan
populyatsiyalar – chorvachilik va o‘rmon xo‘jaligi natijasida archalar soni kamaygan va
regeneratsiya zaif.
2. Archa senopopulyatsiyalarining regeneratsiya jarayoni: Archa daraxtlarining tabiiy
regeneratsiyasi sekin kechadi. Bu quyidagi omillarga bogʻliq: Urugʻlarning nihollash qobiliyati
pastligi. Iqlim sharoitlari (qurgʻoqchilik va past haroratlar). Chorvachilik va inson omili taʼsiri.
Tadqiqotlarga koʻra, archa urugʻlari tabiiy sharoitda 1-2% gacha nihollanadi, shuning uchun
ularning tiklanishi asosan vegetativ koʻpayish orqali amalga oshadi.
3. Juniperus turkumining muhofazasi va barqarorligi Oʻzbekistonda archa oʻrmonlarini
muhofaza qilish uchun quyidagi choralar amalga oshirilmoqda: Tabiat qoʻriqxonalarini tashkil
etish (Chotqol biosfera qoʻriqxonasi, Zarafshon milliy bogʻi va h.k.).
Chorvachilikni cheklash– archa yosh nihollarining zararlanmasligi uchun muhim. Sunʼiy
koʻchat ekish – tabiiy regeneratsiya sekinligi sababli, sunʼiy usulda archa ekish dasturlari
amalga oshirilmoqda. Archa oʻrmonlari togʻ ekotizimlarining ajralmas qismi boʻlib, ularning
himoyasi Oʻzbekistonning ekologik barqarorligini taʼminlashda katta ahamiyatga ega.
Xulosa:
Juniperus turkumiga mansub oʻsimliklar Oʻzbekiston togʻli hududlarining tabiiy
ekotizimida asosiy oʻrin egallaydi. Ular tuproqni eroziyadan himoya qilish, iqlimni tartibga
solish va hayvonlar uchun yashash muhitini yaratish kabi muhim ekologik vazifalarni
bajaradi. Ammo, tabiiy regeneratsiyaning sekinligi, chorvachilik va inson omili archa
senopopulyatsiyalariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Shuning uchun archa oʻrmonlarini
muhofaza qilish va ularni tiklash boʻyicha ilmiy asoslangan choralarni ko‘rish muhim
vazifadir. Kelajakda Juniperus populyatsiyalarini o‘rganish, regeneratsiya jarayonlarini
yaxshilash va togʻ ekotizimlarini saqlash orqali ushbu noyob oʻsimlik guruhining
barqarorligini taʼminlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Razakova, G. H., & Tojiboyev, M. U. (2024). Oʻzbekiston togʻlarida tarqalgan Juniperus L.
turkumi botanik tavsifi, vakillari va ahamiyati. Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal, 1(9), 33-36.
2.
Xudayberganov, R. (1969). Kavar (kovul) oʻsimligining asalarichilikdagi ahamiyati.
Oʻzbekiston Florasi Hisoboti, 266-270.
3.
Botanika instituti. (2024). Oʻzbekiston florasi: Hisobot. Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi.
4.
Namangan Davlat Universiteti. (2025). Manzarali oʻsimliklar. Oʻquv qoʻllanma.
