51
BAKTERIYALAR DUNYOSI TAVSIFI VA SISTEMATIKASI. TARQALISHI VA
AHAMIYATI
Mirodilova Munisa Ziyodullo qizi
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo'nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15123645
Abstract:
This thesis provides a detailed explanation of the systematics, structure,
distribution, and significance of bacteria. Bacteria are prokaryotic organisms, and their
various groups, habitats, and ecological roles play an important part in the ecosystem.
Аннотация
: Данная работа подробно освещает систематику, структуру,
распространение и значение бактерий. Бактерии — это прокариотические организмы,
и их различные группы, места обитания и экологическая роль играют важную роль в
экосистемах.
Keywords:
bacteria, systematics, structure, distribution, ecological role, prokaryotic
organisms, nitrogen fixation, biotechnology, microbiome, antibiotic resistance.
Ключевые слова
: бактерии, систематика, структура, распространение,
экологическая роль, прокариотические организмы, азотфиксирование, биотехнология,
микробиом, антибиотикорезистентность.
Bakteriyalar – bu mikroskop ostida ko‘rinadigan, bir hujayrali, oddiy tuzilishga ega
organizmlar bo‘lib, prokaryotlar guruhiga kiradi. Bakteriyalarni o’rganuvchi fan
mikrobiologiya deb ataladi. Ular biosferaning deyarli barcha joylarida, jumladan, tuproq, suv,
atmosfera va hatto ekstremal sharoitlarda ham uchraydi. Ularning tuzilishi, xilma-xilligi va
ahamiyati quyidagicha: 1.
Hujayra devori
: Bakteriyalarning hujayra devori, ko'plab turlarda
peptidoglikan deb ataladigan moddadan tashkil topgan. Bu devor bakteriyaning shaklini
saqlab turadi. 2
. Hujayra membranasi
: Hujayra membranasi, hujayra ichidagi muhitni tashqi
muhitdan ajratib turadi va moddalar almashinuvini boshqaradi. 3.
Tsitoplazma:
Bakteriyalarning ichki qismida joylashgan suyuq moddadir, bu yerda hujayra organellari va
DNK mavjud. 4
. DNK
: Bakteriyalarning genetik ma'lumotlari oddiy halqali DNK shaklida
saqlanadi. 5.
Ribozomalar:
O'ziga xos oqsil ishlab chiqarish tizimiga ega bo'lib, hujayra
faoliyatini ta'minlaydi. 6.
Sitoplazma
: Hujayra organellalari va DNK joylashgan suyuqlik. 7
.
Nukleoid:
Hujayraning genetik materiali (bir zanjirli halqasimon DNK).
Bakteriyalar umumiy jihatlarga ko’ra 4 sinflarga bo'linadi, masalan:
1
. Proteobacteria
: Eng katta va xilma-xil sinf, ko'plab patogenlar kiradi.
2
. Firmicutes
: Tahririy va anaerob bakteriyalarni o'z ichiga oladi.
3.
Actinobacteria
: Odatda, tuproqda va ba'zi patogenlarda uchraydi.
4.
Cyanobacteria
: Fotosintezga qodir bakteriyalar.
Bakteriyalar sistematikasi, ilmiy tadqiqotlar va biotexnologiya sohalarida muhim
ahamiyatga ega bo'lib, yangi turlarni aniqlash va ularning ekologik rolini tushunishga yordam
beradi. Bakteriyalar xilma xilligiga ko’ra ko'plab turlarga bo'linadi, jumladan:
1
. Forma bo'yicha
: to'g'ri (basil), dumaloq (kok), va spiral (spiril).
2
. Oziqlanish usuli bo'yicha
: Geterotrof (organik moddalar bilan oziqlanadigan) va
avtotrof (noorganik moddalarni oziq moddalarga aylantiradigan).
52
3.
Yashash muhitiga ko'ra:
aerob (kislorod talab qiladigan), anaerob (kisloroddan
qochadigan) va fakultativ anaerob (kislorod bilan ham, kislorodsiz ham yashay oladigan).
Bakteriyalarning ahamiyati quyidagicha:
1
. Ekologik rol:
Bakteriyalar organik moddalarni parchalaydi, tuproqning unumdorligini
oshiradi va biogeokimyoviy tsikllarda ishtirok etadi.
2.
Tibbiy ahamiyat
: Ba'zi bakteriyalar kasalliklarni keltirib chiqaradi, boshqalari esa
antibiotiklar ishlab chiqarishda muhim rol o'ynaydi.
3.
Sanoat
: Bakteriyalar fermentatsiya jarayonlarida ishlatiladi (masalan, sut
mahsulotlari va alkogol ishlab chiqarish).
4.
Biotexnologiya
: Genetik muhandislikda ishlatiladi, xususan, genlarni klonlash va
bioremediatsiya jarayonlarida.
Xulosa
: Bakteriyalar hayotimizda muhim o'rin tutadi va ularning xilma-xilligi va
ahamiyati ilm-fanda keng tadqiqotlar markazida. Ularga nisbatan chuqurroq tadqiqotlar
nafaqat biologiya, balki texnologiya, tibbiyot va atrof-muhitni muhofaza qilish sohalarida
yangi imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, bakteriyalarning salbiy ta’sirini kamaytirish va
ulardan samarali foydalanish uchun insoniyatning ularga bo‘lgan bilim darajasi doimiy
ravishda oshirib borilishi kerak. Bu tesizda bakteriyalar xilma xilligi va hujayrasining tuzilishi
haqida batafsil ma’lumotlar berildi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbe kiston”, 20066.
