32
GULLI O’SIMLIKLARNING KELIB CHIQISHI VA TUZULISHI
Xoldaraliyeva Anora Abdullajon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15123320
Abstract:
In this thesis, the origin, structure, and biological significance of flowering
plants are thoroughly examined. Flowering plants are the most developed and widespread on
our planet, and their main organs, including roots, stems, leaves, flowers, fruits, and seeds, are
studied. Additionally, their ecological and economic importance is analyzed.
Аннотация:
В данном тезисе подробно рассматриваются происхождение,
строение и биологическое значение цветковых растений. Цветковые растения
являются самыми развитыми и широко распространёнными на нашей планете.
Изучены их основные органы: корень, стебель, лист, цветок, плод и семя. Также
проанализировано их экологическое и экономическое значение.
Keywords:
Flowering plants, origin, structure, root, stem, leaf, flower, fruit, seed,
ecological significance, economic significance.
Ключевые слова:
Цветковые растения, происхождение, строение, корень,
стебель, лист, цветок, плод, семя, экологическое значение, экономическое значение.
Gulli o‘simliklar (Angiospermae) – hozirgi davrda eng keng tarqalgan va rivojlangan
o‘simliklar guruhidir. Ular sayyoramizning turli ekologik sharoitlariga moslashib, yer yuzining
deyarli barcha mintaqalarida uchraydi. Gulli o‘simliklarning asosiy farqli jihati – urug‘lari
meva ichida rivojlanishi bo‘lib, bu ularga tashqi ta’sirlardan himoyalanish va keng tarqalish
imkonini beradi. Gulli o‘simliklarning kelib chiqishi, evolyutsiyasi va tuzilishini o‘rganish
o‘simlikshunoslik, ekologiya va qishloq xo‘jaligi uchun muhim ahamiyatga ega. Ular inson
hayotida katta o‘rin egallaydi – oziq-ovqat manbai bo‘lib xizmat qiladi, havoni kislorod bilan
boyitadi va tabiiy muhit muvozanatini saqlashda ishtirok etadi.
Gulli o‘simliklar – eng rivojlangan va murakkab o‘simliklar guruhi bo‘lib, ular bo‘r
davrida (taxminan 125–140 million yil avval) paydo bo‘lgan. Ularning kelib chiqishi haqida
turli nazariyalar mavjud: Gulli o‘simliklar yalang‘och urug‘lilardan kelib chiqqan degan
nazariya eng keng tarqalgan. Ba’zi olimlar ularning ajdodlari qadimgi paporotniksimon yoki
ignabargli o‘simliklar bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishadi. Eng qadimgi gulli o‘simliklar
qoldiqlari orasida Archaefructus (Xitoyda topilgan) va Montsechia (Ispaniyada topilgan)
mavjud. Evolyutsiya davomida gulli o‘simliklar changlanish, urug‘lanish va tarqalish
mexanizmlarini takomillashtirib, boshqa o‘simliklardan ustunlikka ega bo‘lishgan. Gulli
o‘simliklar rivojlanishida ularning hasharotlar bilan changlanishi katta ahamiyatga ega
bo‘lgan. Bu jarayon o‘simliklarning yanada samarali ko‘payishiga yordam bergan. Gulli
o‘simliklar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: Ikki urug‘pallalilar (Dicotyledoneae) – masalan,
olma, paxta, loviya. Bir urug‘pallalilar (Monocotyledoneae) – masalan, bug‘doy, sholi, pista.
Ularning tuzilishi vegetativ va generativ organlar ga bo‘linadi. A) Vegetativ organlar 1) Ildiz –
tuproqdan suv va mineral moddalarning so‘rilishini ta’minlaydi. Asosiy ildiz tizimi (ikki
urug‘pallalilarda) Tuyuq ildiz tizimi (bir urug‘pallalilarda) Ildizning asosiy vazifalari: oziqa
moddalari yetkazish, o‘simlikni tuproqqa mahkamlash va ba’zi hollarda zaxira modda
to‘plash. 2) Poya – o‘simlikning tayanchi bo‘lib, oziq moddalar va suvning harakatlanishini
ta’minlaydi. O‘tkazuvchi to‘qimalar: Ksilema – suv va mineral moddalar tashiydi. Floema –
33
organik moddalarni yetkazib beradi. 3) Barg – fotosintez, gaz almashinuvi va transpiratsiya
jarayonlarida ishtirok etadi. Yaproq plastinkasi – keng yuzali bo‘lib, quyosh nurlarini
maksimal qabul qiladi. Stomalar – gaz almashinuvi va suv bug‘lanishini nazorat qiladi. B)
Generativ organlar 1) Gul – gulli o‘simliklarning asosiy ko‘payish organi. Gulkosa – gul
qismlarini biriktiruvchi asos. Gulqo‘rg‘on: Changchilik (erkak jinsiy organ) – changlarni hosil
qiladi. Urug‘chi (ayol jinsiy organ) – urug‘ hosil qiladi. 2) Meva – urug‘ning rivojlanishi va
tarqalishiga yordam beradi. Mevalar ikki asosiy turga bo‘linadi: Quruq mevalar (yong‘oq,
dukkak, don). Shirali mevalar (gilos, olma, uzum). 3) Urug’ – yangi o‘simlik hosil qilish uchun
xizmat qiladi. Urug‘ning tarkibi: urug‘ po‘sti, endosperm, embrion.
Gulli o‘simliklar tabiat va inson hayotida katta ahamiyatga ega: Ekologik ahamiyati:
Atmosferaga kislorod chiqaradi. Hayvonlar uchun oziq manbai bo‘lib xizmat qiladi. Qishloq
xo‘jaligidagi ahamiyati: Ko‘pgina oziq-ovqat mahsulotlari (g‘alla, meva, sabzavot) gulli
o‘simliklardan olinadi. Dorivor o‘simliklar inson salomatligida muhim rol o‘ynaydi. Sanoat va
iqtisodiy ahamiyati: Paxta, zig‘ir kabi o‘simliklardan to‘qimachilik sanoatida foydalaniladi.
Yog‘och sanoati (o‘rmon xo‘jaligi) rivojlanishida muhim hisoblanadi.
Xulosa:
Gulli o‘simliklar – sayyoramizning eng rivojlangan va keng tarqalgan o‘simliklar
guruhi bo‘lib, ularning kelib chiqishi bo‘r davriga borib taqaladi. Evolyutsiya jarayonida ular
turli muhitlarga moslashib, ekotizimning ajralmas qismiga aylangan. Ularning murakkab
vegetativ va generativ organlari suv, oziqa moddalarining harakati, fotosintez, changlanish va
ko‘payish jarayonlarini samarali amalga oshirish imkonini beradi. Ayniqsa, gul, meva va
urug‘ning mavjudligi gulli o‘simliklarni boshqa o‘simlik turlaridan farqlaydi va ularning tez
tarqalishiga xizmat qiladi. Gulli o‘simliklar nafaqat tabiatda, balki inson hayotida ham muhim
o‘rin tutadi. Ular oziq-ovqat, dorivor mahsulotlar, qishloq xo‘jaligi va sanoat uchun asosiy
manba hisoblanadi. Shu sababli, ularni o‘rganish, asrash va samarali foydalanish nafaqat
ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Tabiat muvozanatini saqlash va
inson hayotining barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun gulli o‘simliklarni muhofaza qilish
va ularning xilma-xilligini saqlab qolish muhim vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
G’ulomov, U. (2019). O‘simliklar sistematikasi. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Karimov, Sh. (2021). Botanika asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti.
3.
Taubaev, M. (2020). Gulli o‘simliklarning evolyutsiyasi va ahamiyati. Samarqand: SamDU
nashriyoti.
4.
Raven, P. H., Evert, R. F., & Eichhorn, S. E. (2013). Biology of Plants (8th ed.). New York:
W. H. Freeman and Company.
