13
TOKDOSHLAR OILASINING ASOSIY TURKUM VA TURLARI. TARQALISHI VA
AHAMIYATI
Abduhalilova Gulasal Botirjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti,
Tabbiy fanlar fakulteti, Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15110973
ANNOTATSIYA:
Ushbu ishda tokdoshlar oilasi vakillarining sistematikasi, asosiy turkum
va turlari, ularning tarqalishi hamda ahamiyati yoritilgan. Tokdoshlar oziq-ovqat,
farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi va sanoatda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, Vitis vinifera turining
iqtisodiy va ekologik ahamiyati katta.
АННОТАЦИЯ:
В работе рассматриваются систематика, основные роды и виды, их
распространение и значение представителей семейства Токдошских. Токдошлар
продукты питания, фармацевтика, сельское хозяйство.
ABSTRACT:
This work covers the systematics, main genera and species, their distribution
and importance of the representatives of the family of Tokdosh. Tokdosh is a food,
pharmaceutical, agricultural.
KALIT SO‘ZLAR:
Tokdoshlar, uzum, vino, Vitis vinifera, tarqalish, ahamiyat, oziq-ovqat,
farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi, bezakbop o‘simlik.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
виноград, вино, Vitis vinifera, распространение, значение,
продукты питания, фармацевтика, сельское хозяйство, декоративное растение.
KEYWORDS:
Vines, grapes, wine, Vitis vinifera, distribution, importance, food,
pharmaceuticals, agriculture, ornamental plant.
Tokdoshlar (Vitaceace) — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Daraxtsimon, ilashuvchi
lianalar. Barglari oddiy, panjasimon murakkab, navbatlashib joilashgan, yonbargchali.
Novdasida poyaning oʻzgarishidan hosil boʻlgan gajaklar bor. Tupgullari kichik, roʻvak. Gullari
ikki jinsli yoki bir jinsli, mayda, koʻkimtir. Mevasi rezavor yoki juda quruq. Tokdoshlarga 12
turkum, 700 tur kiradi. Koʻpincha subtropik va tropik mamlakatlarda oʻsadi. Muhim iqtisodiy
ahamiyatga ega yirik turkumlaridan biri tok (uzum) hisoblanadi (yana qarang Tok).
Yovvoyi tok — moshssimonlar oilasining har xil turkumlariga mansub chirmashib
oʻsuvchi yovvoyi turlar (yogʻochsimon lianalar); 1) urgʻochi tok tur kum i (Parthenocissus) —
guli ikki jinsli yoki soxta ikki jinsli (tugunchasi rivojlanmagan, changchilari pushtsiz), mevasi
mayda, qora, 1— 3 dona urugʻli. Novdadagi uchki jingalaklari kengaygan doirasimon
bulganidan oʻsimlik, tosh, devor va b.ga chirmashib usadi. Shim. Amerika va Osiyoda 15 turi
bor. Uzoq Sharkda uch qirrali urgʻochi tok (P. trucuspidata) usadi, 5 tojbargli turi (P.
quinquefolia) va bogʻ yovvoyi toki (P. inserta) turlari manzarali oʻsimlik sifatida istirohat
bogʻlarida oʻstiriladi. Bu turlarning murakkab panjasimon barglari kuzda qizil rangga kiradi,
qurgʻoqchilik, 40° issiqqa va 30° sovuqqa, filloksera zararkunandasiga va zamburugli
kasalliklarga chidamli; 2) chi n yovvoyi tok yoki ampelopsis (Ampelopsis) — guli turli jinsli, bir
uyli, gultojbargi beshta, baʼzan toʻrtta. Mevalari mayda, yeyishga yaroqsiz, oq, koʻkimtir yoki
toʻq sariq. 2—4 ta urugʻi bor. Asosan Shim. Amerika va Osiyoda 20 ga yaqin turi uchraydi. Uzoq
Sharqda 3 turi, Tojikiston togʻlarida 1 turi oʻsadi. Tojikistonda oʻsadigan qisqa gulbandli (A.
brevipedunculata) turi chirmashib oʻsuvchi manzarali oʻsimlik sifatida madaniylashtirilgan; 3)
Vitis tokining yovvoyi turlari — gullari turli jinsli, ikki uyli, aqyonda ikki jinsli, guli ochilganda
14
qalpoqchasimon koʻrinishdagi gulkosasi toʻkilib tushadi. Mevalari mayda, qora. Osiyo va
Yevropada tarqalgan. 7 turi uchraydi. Oʻrta Osiyoda Kopetdogʻda oʻsadi. Yovvoyi oʻrmon toki
(V. silvestris) madaniy tok (V. vinrfera)ra juda yaqin (undan bir jinsli, ikki uyli gullari bilan farq
qiladi), sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamli. Yovvoyi amur toki (V. amurensis) sovuqqa
nihoyatda chidamli, seleksiya ishlarida madaniy toknavlari uchun payvandtak sifatidahamda
duragaylashda foydalaniladi.[1]
Tokdoshlar Oilasining Asosiy Turkumlari va Turlari.
Tokdoshlar oilasi ko'plab turlardan iborat bo'lib, asosan, o'sish xususiyatlariga ko'ra
quyidagicha guruhlarga bo'linadi: 2.1. Vitis (Uzumlar) 45 Vitis — tokdoshlar oilasining eng
keng tarqalgan va muhim turidir. Bu turda dunyo bo'ylab yuzlab uzum turlari mavjud. Vitis
vinifera eng mashhur turi bo'lib, asosan, sharob ishlab chiqarishda va meva sifatida iste'mol
qilinadi. Boshqa turkumlarga quyidagilar kiradi: Vitis labrusca (Amerika uzumi) Vitis
rotundifolia (Muscadine uzumi) Vitis amurensis (Amur uzumi) 2.2. Vitis Turlarining
Xususiyatlari Uzum (Vitis vinifera) eng qadimgi va keng tarqalgan turi bo'lib, asosan, O'rta yer
dengizi mintaqasida o'sadi. Amerika uzumi (Vitis labrusca) ko'proq sovuq mintaqalarga
moslashgan bo'lib, rezavor mevalari bilan tanilgan. Muscadine uzumi (Vitis rotundifolia)
o'zining qalin qobig'i va yuqori shakar miqdori bilan ajralib turadi. Amur uzumi (Vitis
amurensis) sovuq iqlimga chidamli bo'lib, Sharqiy Osiyoda keng tarqalgan. [1]
Tokdoshlar Oilasining Tarqalishi
.
Tokdoshlar oilasi asosan tropik va subtropik hududlarda o'sadi, lekin ba'zi turlari sovuq
iqlim sharoitlariga ham moslashgan. Ular ko'pincha o'simliklar bilan o'ralgan, toqqa yopishib
o'sadigan o'simliklar sifatida o'sadi. Geografik Tarqalishi: Tokdoshlar oilasining o'simliklari
Asiya, Yevropa, Amerika va Afrikada keng tarqalgan. Uzumzorlarning tarqalishi: Uzum (Vitis
vinifera) asosan O'rta yer dengizi mintaqasida, Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyo
hududlarida o'sadi. Amerika uzumi va Muscadine uzumi esa, asosan, Shimoliy va Janubiy
Amerikada tarqalgan. Tokdoshlar Oilasining Ekologik va Iqtisodiy Ahamiyati 4.1. Ekologik
Ahamiyati Tokdoshlar oilasining o'simliklari tabiiy ekosistemalar uchun muhim ahamiyatga
ega. Tuproqni saqlash: Tokdoshlar ildiz tizimi orqali tuproqni eroziyadan himoya qiladi.
Biodiversitet: Uzumzorlar ko'plab o'simliklar va hayvonlar uchun yashash muhiti yaratadi.
Karbon almashinuvi: Tokdoshlar atmosferadagi karbonat angidridni yutib, global isishning
oldini olishda yordam beradi. 4.2. Iqtisodiy Ahamiyati Tokdoshlar oilasining iqtisodiy
ahamiyati ulkan. Oziq-ovqat sanoati: Uzumning mevalari oziq-ovqat mahsuloti sifatida keng
iste'mol qilinadi. Sharob sanoati: Uzumning eng muhim qo'llanilish sohasi — sharob ishlab
chiqarish. O'zbekiston kabi davlatlar uzum va sharob ishlab chiqarishda yetakchi hisoblanadi.
Farmatsevtika va kosmetika: Uzumdan olingan yog' va boshqa moddalar kosmetika va
farmatsevtikada ishlatiladi. Eksport: Uzum va uning mahsulotlari eksport qilish uchun katta
iqtisodiy qiymatga ega.
XULOSA
Tokdoshlar oilasi o'simliklar dunyosida muhim o'rin tutadi. Uzum, Amerika uzumi,
Muscadine uzumi va boshqa turlar nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki ekologik tizimlarni
qo'llab-quvvatlashda, iqlimni saqlashda va tibbiyotda ham katta ahamiyatga ega. Ularning
tarqalishi butun dunyoga yoyilgan bo'lib, ekologik barqarorlikni saqlash, iqtisodiy rivojlanish
va salomatlikni yaxshilashda muhim rol o'ynaydi. Tokdoshlar oilasining o'simliklari tabiiy
15
boylik sifatida insoniyatga katta foyda keltiradi va ularni saqlash va rivojlantirish dunyo
miqyosida zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
https://uz.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Yovvoyi_tok&wprov=rarw1
2.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
3.
Karomatov I. "O‘zbekiston florasi va ekotizimi" – Toshkent, 2021.
4.
Qodirov A. "Botanika va o‘simliklar sistematikasi" – Toshkent, 2019.
