63
YASHIL SUVO’TLAR (CHLOROPHYTA) BO’LIMI TAVSIFI, TUZLISHI,
SISTEMATIKASI, TARQALISHI VA AHAMIYATI
Ozodbekov Abduqodir Sherzodbek o’g’li
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Aniq va Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya Yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15128756
Annotatsiya
. Ushbu maqolada yashil suvoʻtlar boʻlimi hamda ularning tuzilishi va
koʻpayish usullari, hujayrasining tuzilishi haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar
: xlorofil, oagamiya, getrogamiya, progamiya, xramatafor, xivchin, harakat
organlari.
Аннотация
:. В данной статье приведены сведения о делении зеленых водорослей,
их строении и способах размножения, строении их клеток.
Ключевые слова
: хлорофилл, оагамия, гетерогамия, прогамия, хроматофор,
ксивхин, органы движения.
Abstract
. This article provides information about the department of green algae, their
structure and methods of reproduction, and the structure of their cells.
Keywords
: chlorophyll, oagamy, heterogamy, progamy, chromatophore, cilia, locomotor
organs.
Yashil suvo’tlar ( Chlorophyta ) bo’limining hujayra xromotofori tarkibida xlorofill “ a”
va “b” boshqa karotinoid neoksantin, violaksantinin nisbatlariga ko’p bo’ladi.shuning uchun
ularning rangi tiniq yashil rangda bo’ladi. Yashil suvoʻtlar — tuban oʻsimliklar boʻlimi.
Hujayrasida yashil xlorofill mavjud. Yashil suvoʻtlarda yuksak oʻsimliklar tarkibidagi kabi
pigmentlar bor. Bir hujayrali, kolonial va koʻp hujayrali, baʼzilari hujayrasiz tuzilishga ega.
Hujayrasiz bir yadroli yoki kamdan-kam koʻp yadroli, sellyuloza qobiq bilan oʻralgan.
Bu suvoʻtlar asosan suvda yashovchi fotosintez qiluvchi organizmlar boʻlib, ularda
xlorofill pigmenti mavjud. Quyida ularning umumiy tuzilish xususiyatlari keltirilgan:
1. Hujayra devori: Yashil suvoʻtlar odatda sellyuloza va pektindan tashkil topgan hujayra
devoriga ega. Bu devor ularni tashqi taʼsirlardan himoya qiladi va shaklini saqlab turadi.
2. Sitoplazma va hujayra organoidlari: Suvoʻtlar sitoplazmada turli organoidlarga ega,
jumladan, mitoxondriylar, ribosomalar va yadro. Bu organoidlar hujayra metabolizmini
taʼminlaydi.
3. Xloroplastlar: Yashil suvoʻtlarning eng asosiy organoidi xloroplastlardir. Xloroplastlar
fotosintez jarayonini amalga oshiradi va xlorofill pigmenti tufayli ularga yashil rang beradi.
4. Vakuolalar: Suvoʻt hujayralarida katta vakuolalar boʻlib, ular suv va boshqa
moddalarni saqlashda ishtirok etadi.
5. Hujayra shakli va tuzilmasi: Yashil suvoʻtlar xilma-xil shaklda boʻlishi mumkin: bir
hujayrali, kolonial (guruh boʻlib yashovchi) yoki koʻp hujayrali shakllarda uchraydi. Masalan,
Chlamydomonas – bir hujayrali, Volvox – kolonial, Spirogyra esa koʻp hujayrali ip shaklidagi
suvoʻtlarga misol boʻladi.
6. Yadro: Genetik material – DNKni saqlaydi va hujayra faoliyatini boshqaradi.
7. Mitochondriya: Energiya ishlab chiqaruvchi organelladir.
6. Vakuola: Katta suyuqlik bilan to'la bo'lgan bo'shliq bo'lib, oziq moddalarni saqlaydi va
hujayraning suv balansini boshqaradi.
64
8. Endoplazmatik to'r (ET): Moddalarni tashish va qayta ishlashda ishtirok etadi.
9. Golji apparati: Oqsillar va boshqa moddalarni qadoqlaydi va tashish uchun
tayyorlaydi.
Bu bo’lim 3ta sinfga ajratiladi bular:
1. Chin yashil suvo’tlar ( Chlorophyceae )
bu sinf 7ta qabilani o’z ichiga oladi.
Protokokklar, uloktrikslar, volvokslar, tetrasporalar, xetoforalilar, edogoniylar, sifonlilar,
sifonokladiyalilar.
2. Matashuvchilar ( Conjugatophyceae )
bu sinf bir hujayrali ipsimon suv zoosporalar
va gametalar hosil qilmaydi. Jinsiy koʻpayishi vegetativ hujayralarning matashish yoʻli bilan
boradi. Bunday jarayon konyugatsiya ham deb ataladi. Bu sinfga 3 ta tartib kiradi.
Mezotinlilar, zignemalilar, desmidiyumlar.
3. Xarasimonlar ( Charophyceae ).
Bu sinf vakillari hozirgi kunda faqat bitta tartibni
xarasimonlarni oʻz ichiga oladi. Keng tarqalgan turkumlari xara va Nutella hisoblanadi.
Yashil suv o’tlar 4 xil usul bilan ko’payadi. Bular:
1. Vegetativ ko‘payish: Suvo‘tlarning ayrim turlari hujayraning bo‘linishi orqali
ko‘payadi. Bu jarayon odatda oddiy bo‘linish orqali sodir bo‘ladi, bunda bitta hujayra ikki
yangi hujayraga bo‘linadi.
2. Jinsiy ko‘payish: Ba'zi yashil suvo‘tlar jinsiy ko‘payishga ega, bunda erkak va urg‘ochi
gametalar (jinsiy hujayralar) birlashib zigota hosil qiladi. Bu usul genetik xilmaxillikni
oshiradi.
3. Jinsiysiz ko‘payish (sporalar orqali): Yashil suvo‘tlar sporalarning tarqalishi orqali
ham ko‘payishi mumkin. Sporalar – maxsus hujayralar bo‘lib, ular qo‘lay sharoitda yangi
organizmlarga aylanadi. 4.
4. Fragmentatsiya: Ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlarning ayrim turlari, masalan, suv o‘tlari,
o‘z tanasining bo‘laklarga bo‘linishi orqali ko‘payadi. Har bir bo‘lak yangi organizmga aylanish
qobiliyatiga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
L. Velikenov. Tuban o’simliklar. Ziyo nuri, - Toshkent. 2002.
2.
Kursanov A.. va boshqalar. Botanika. Toshkent O’rta va Oliy maktab Davlat nashriyoti.
1963.
3.
Mustafayev S. M. Botanika. Toshkent “ O’zbekiston ” 2002.
4.
Tojiboyev Sh. Ch. Tuban o’simliklardan amaliy mashg’ulotlar. Toshkent, “O’qituvchi”
1986.
