8
TABIIY FANLAR INTEGRATSIYASI ASOSIDA TABIIY (SCIENCE),BIOLOGIYA,
GEOGRAFIYA DARSLARIDA BARKAMOL AVLODGA ZAMONAVIY
METODLARDAN FOYDALANISH
M.Sharopova
Farg`ona viloyati PYMO`MM metodik xizmat ko`rsatish
bo`limi biologiya fani metodisti
Yusufjonova Navbahor
Farg‘ona shahar, 30- o‘rta ta’lim maktabi
biologiya fani o‘qituvchisi (916622571) I-toifali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15165341
Mavzuning annotatsiyasi.
Bugungi kunda ilm-fan, texnika, texnologiya va ishlab chiqarish sohalarining tez
sur’atlarda jadallik bilan rivojlanib borayotganligi ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiya sifatini
oshirishga asos bo’lgan talablarni qayta ko’rib chiqib, o’qitishning zamonaviy usul va
vositalarini amaliyotga joriy etishni talab etmoqda.
Maktablarda o’qitilayotgan tabiiy, shu jumladan, biologiya fani o’zida oliyjanob
fazilatlarni mujassamlashtirilgan insonni tarbiyalashda benihoya katta ahamiyat kasb etadi.
Kalit so’zlar.
4 k,
“
Вuni qanday qo`llash mumkin
”,
Qulf va kalit Metodi, Loyihalash,
“Biologik fotosuratni o’qish” metodi, Do’st izlayman” metodi.
Tayanch tushunchalar:
Fanlararo bog'lanish
,
Biologiya, iqtisodiy-ijtimoiy geografiya, kimyo, adabiyot, tarix,
fizika, ekologiya, tibbiyot,ekologiya", «global ekologiya», «kimyoviy ekologiya», «matematik
ekologiya».
Bugungi kunda insonning tabiatga bo'lgan munosabati muammosi eng dolzarb
muammolardan biridir. Har kuni havo, suv havzalari, o'rmonlar va boshqa ekotizimlar tobora
ifloslanmoqda, o'simliklar va hayvonlar yo'q bo'lib ketmoqda va bu muammolarning barchasi
insonning tabiatga noto'g'ri munosabati tufayli ro'y bermoqda va buni ongli ravishda qiladimi
yoki yo'qmi muhim emas. Shuning uchun ham yosh avlodda ekologik madaniyatni tarbiyalash
zamonaviy jamiyat uchun juda muhim vazifadir. Shu bois, o’quvchilarni ona yurtining tabiati
bilan tanishtirish uchun sharoit yaratish zarur. Bunday sharoitlarni yaratish
mumkin qo'shimcha ta'lim chunki o’quvchilar berishi mumkin tadqiqot ishi vatan tabiati bilan
tanishishga katta e'tibor.. Shunday qilib, bolaning ona yurtining tabiati bilan tanishish
jarayoni juda samarali va samarali bo'ladi.
1
Endilikda Oʻzbekiston taʼlim tizimida ham 2021-2022 oʻquv yilidan boshlab 1-6 sinflarda
tabiiy fanlarni oʻzida jamlagan Tabiiy (SCIENCE) fanlar joriy etildi. Tabiiy (SCIENCE) fanlar
ayni vaqtda oʻqitib kelinayotgan «Ekosistema modellarini yasash», «Toza ichimliksuv olish»
7- sinf Biologiya darsligida «Ekosistemalar. Biosfera» mavzusi, 11-sinf biologiya
«Ekologiyaning rivojlanishi, bo‘limlari va metodlari» 7- sinf Geografiya «Yer yuzi aholisi va va
uning tabiatga ta’siri» mavzularida ekologik daqiqa orqali o’quvchilarda ekologik loyihalarni
yaratishni o’rgatiladi. Yuqori sinflarda esa 4ta alohida fanlar, yaʼni geografiya, biologiya, fizika
(6-sinfdan boshlab), kimyo (7- sinfdan boshlab) fanlarini oʻzida birlashtiradi.
Fanlararo bog'lanish,
Biologiya, iqtisodiy-ijtimoiy geografiya, kimyo, adabiyot, tarix,
fizika, ekologiya, tibbiyot.
1
"Eko-maktab": maktab o'quvchilariga ekologik ta'lim berish loyihasi. Ekologiya loyihalari
9
Suv 2 xil holatda ifloslanadi:
1. Tabiiy: tabiiy ofatlar, shamol, dovul, yashin va sellar, kosmik changlar, vulqonlarning
otilishi, o'simlik va hayvonlarning o'lishi va chirishi sabab bo'ladi.
2. Sun'iy: sanoatning turli tarmoqlari, neft mahsulotlari, kimyoviy o'g'itlar va chiqindilar,
maishiy kommunal shaxsiy xo'jalik chiqindilari sabab bo'ladi.
Bizning vazifamiz birinchidan suvning ifloslanishini oldini olish, ikkinchidan iflos suvni
tozalash. Suv shunday mo'jizaki, u o'zini-o'zi tozalash xususiyatiga ega.
"Toʻrtburchak" metodi
Metod shartlari: Sinf xonasini 4 ta burchagini raqamlab olamiz. Xohlasangiz mavzuga
mos so'zlar bilan nomlang. Soʻngra 4 ta o'quvchini chiqaramiz. Va oʻqituvchi o'zi biror bir
burchak raqamini yoki nomini oʻylaydi. O'quvchilar 4 ta burchakni egallab olishadi. Kim
o'qituvchi o'ylagan burchakka tushib qolsa, " tuzoqqa tushadi" , ya'ni endi oʻqituvchi bergan
savolga javob berishi kerak boʻladi. Savolga javob bera olmagan o'quvchi o'yinni tark etadi.
Oxirida qolgan o'quvchi g'olib boʻladi.
Metod vazifasi: Darsning qiziqarli oʻtishini taʼminlaydi, oʻquvchilardagi zerikishni oldini
oladi. Mavzuga kirishib ketishni oshirishi ham mumkin. O'quvchini hozirjavob boʻlishga ham
undaydi.
Qaysi darslarda foydalaniladi?
Xohlagan fan oʻqituvchisi, xohlagan darsda foydalana oladi, muhimi kreativ boʻlish. Aqlli
va izlanuvchan o'qituvchi teran mulohaza qila oladi.
.
1. “3-2-1” Usuli: Dars yakunida qayta aloqa olish
Dars oxirida o‘quvchilarga quyidagi savollarga javob berishlarini so‘rang:
3 ta asosiy narsa – Bugun darsda nimalarni o‘rgandingiz?
2 ta savol – Sizga hali ham tushunarsiz bo‘lgan ikkita narsa nima?
1 ta asosiy fikr – Sizni eng hayratlantirgan yoki qiziqtirgan bitta g‘oya nima?
Foydasi: Bu usul o‘quvchilar bilimini mustahkamlash va o‘qituvchiga darsning
samaradorligini baholash imkonini beradi.
Fanlararo bog’lash
10
Javob. Shamol bo‘lmasa, daraxtning uchi qimirlamaydi.
ekologik ongni tarbiyalab, ekologik madaniyatni yaratish, antropoekologiya ta’limi
tizimini shakllantirish va ommaviy axborot vositalari ishini faollashtirish.
2
O’quvchini yutuqlari ilmiy izlanishlari yaratilgan ekologik loyiha, mantiqan to’g’ri
ifodalangan, ekologik atamalarning lug’aviy ma’nosini ochib beriladi. Biologiya, kimyo, fizika
fanlaridan maktab darsliklari, internet resurslaridan foydalanib keys topshiig’iga yechim
topadilar.
Keys topshirig’i
Buzilgan jo’mrakdan bir sutkada isrof bo’ladigan suvning oilangiz, mamlakat uchun
keltiradigan iqtisodiy, ekologik zararini o’rganib chiqing
Tinglovchilarga tavsiya etiladigan manbalar:
Biologiya, kimyo, fizika fanlaridan maktab darsliklari, internet resurslari. Tinglovchilar
uchun ko’rsatmalar:
1. Keysning mohiyatini yetarlicha anglab oling.
2. Muammoning yechimini topishga xizmat qiluvchi omillarni aniqlang.
3. Aniqlangan omillar orasidan muammoga barchasidan ko’proq dahldor bo’lgan omil
(yoki ikkita omil) ni ajrating
4. Ana shu omillar asosida yechimni asoslashga harakat qiling.
2
Tanlov o’quv moduli bo’yicha o’quv-uslubiy majuma Toshkent – 2017 Shaxmurova g. -TDPU ―biologiya o’qitish metodikasi‖
kafedrasi professori, b.f.d. Raxmatov u. - TDPU ―Biologiya o’qitish metodikasi‖ kafedrasi katta o’qituvchisi Xo’janazarov O’. -
TDPU ―botanika‖ kafedrasi dotsenti, b.f.n. Tog’aeva G. - TDPUHXTXQTUMOHM ―Tabiiy va aniq fanlar ta’limi‖ kafedrasi katta
o’qituvchisi
11
5. O’z fikringizni bayon eting.
Keysni yechish jarayoni:
1. Tinglovchilar keys mohiyatini u bilan tanishish orqali kichik guruhda muhokama
qilishadi.
2. Tinglovchi kichik guruh a’zolari bilan hamkorlikda muammoni hal etishga zamin
tayyorlaydigan omillarni aniqlaydi.
3. Muammoni hal etishga imkon beradigan eng muhim jihatlari ajratib olinadi.
4. Kichik guruh a’zolari umumiy fikr asosida eng muhim omillarni bayon etadi.
5. Kichik guruhlarning fikrlari tahlil etiladi va umumiy xulosa yasaladi.
3
Yer sayyorasi - bu bizning umumiy uyimiz, unda yashaydigan har bir inson o'z
qadriyatlari va boyligini saqlab, unga g'amxo'rlik qilishi va hurmat qilishi kerak.
Maktab o'quvchilarining tabiatni muhofaza qilish istagini uyg'otish, tabiatni muhofaza qilish
bo'yicha muayyan chora -tadbirlarni amalga oshirish bo'yicha ko'rsatma berish.
“Rangli Qalam” Metodi – Individual Yondashuv
O‘quvchilarni uch guruhga ajratib, ular dars materiallarini qanday tushunganiga qarab
rangli qalam bilan yozishlarini so‘rang:
Qizil – Tushunmadim, tushuntirish kerak.
Sariq – Qisman tushundim, lekin hali ham savollarim bor.
Yashil – Hammasi tushunarli, davom etamiz! Foydasi: O‘qituvchi qaysi mavzularni yana
tushuntirish kerakligini tezda aniqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Tilovov T. Ekologiyaning dolzarb muammolari. Qarshi. Nasaf, 2003.
2.
G’ulomov .N. Inson va tabiat. T.O`qituvchi, 1990.
3.
Otaboyev Sh. Nabiyev M. Inson va biosfera. T. O`qituvchi, 1995.
4.
Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T. O`qituvchi, 1994.
5.
Rafiqov A.A. Geoekologik muammolar. T. O`qituvchi, 1997.
6.
Ergashev A., Ergashev T. Ekologiya, biosfera va tabiatni muhofaza qilish. T. O`qituvchi,
2005.
7.
Ergashev A. Umumiy ekologiya. T. O`zbekiston, 2003.
8.
Tursunov X., Raximova T. Ekologiya. T. 2006.
9.
Maktabda tabiiy fanlarni o‘qitish bo‘yicha qisqa muddatli o‘quv kursi Toshkent 2022
10.
Shaxmurova g. -TDPU ―biologiya o’qitish metodikasi‖ kafedrasi professori, b.f.d.
Raxmatov u. - TDPU ―Biologiya o’qitish metodikasi‖ kafedrasi katta o’qituvchisi Xo’janazarov
O’. Tanlov o’quv moduli bo’yicha o’quv-uslubiy majuma Toshkent – 2017
11.
Ziyo.net
12.
Refarat.uz
3
Tanlov o’quv moduli bo’yicha o’quv-uslubiy majuma Toshkent – 2017 Shaxmurova g. -TDPU ―biologiya o’qitish metodikasi‖
kafedrasi professori, b.f.d. Raxmatov u. - TDPU ―Biologiya o’qitish metodikasi‖ kafedrasi katta o’qituvchisi Xo’janazarov O’. -
TDPU ―botanika‖ kafedrasi dotsenti, b.f.n. Tog’aeva g. - TDPUHXTXQTUMOHM ―Tabiiy va aniq fanlar ta’limi‖ kafedrasi katta
o’qituvchisi
