31
BEDANALAR OZUQA RATSIONINI TABIIY OZUQAVIY QO'SHIMCHALAR
BILAN BOYITISHNING AFZALLIKLARI
ПРЕИМУЩЕСТВА ОБОГАЩЕНИЯ КОРМОВОГО РАЦИОНА ПЕРЕПЕЛОВ
НАТУРАЛЬНЫМИ ПИЩЕВЫМИ ДОБАВКАМИ
BENEFITS OF ENRICHING THE DIET OF QUAILS WITH NATURAL
NUTRITIONAL SUPPLEMENTS
Suyunqulova Shahrizoda Shavkatjon qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand
Davlat Universiteti Biokimyo instituti 2-kurs magistranti
shahrizoda.suyunqulova2002@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15186874
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bedanalar ozuqa ratsionini tabiiy ozuqaviy
qo'shimchalar bilan boyitishning turli jihatlarini o'rganish maqsad qilingan. Zamonaviy
parranda xo'jaligida tabiiy ozuqaviy qo'shimchalarning ahamiyati, ularning bedanalar
salomatligi, mahsuldorligi va mahsulot sifatiga ta'siri adabiyotlar tahlili asosida ko'rib
chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, fitobiotiklar, probiotiklar, prebiotiklar va organik
mikroelementlarning qo'llanilishi antibiotiklarga tabiiy muqobil bo'lib, ularning qo'llanilishi
bedanalarning umumiy fiziologik holatini yaxshilash, kasalliklarga chidamliligini oshirish va
mahsulot sifatini yaxshilash imkoniyatini beradi.
Kalit so'zlar:
bedana, tabiiy ozuqaviy qo'shimchalar, probiotiklar, prebiotiklar,
fitobiotiklar, organik mikroelementlar, ozuqa ratsioni, parranda xo'jaligi, mahsuldorlik.
Аннотация:
Эта статья направлена на изучение различных аспектов обогащения
кормового рациона перепелов натуральными пищевыми добавками. Значение
натуральных пищевых добавок в современном птицеводстве, их влияние на здоровье,
продуктивность и качество продукции перепелов рассмотрено на основе анализа
литературы. Согласно результатам исследований, применение фитобиотиков,
пробиотиков, пребиотиков и органических микроэлементов является естественной
альтернативой антибиотикам, применение которых дает возможность улучшить
общее физиологическое состояние перепелов, повысить устойчивость к болезням,
улучшить качество продукции.
Ключевые слова:
перепел, натуральные пищевые добавки, пробиотики,
пребиотики, фитобиотики, органические микроэлементы, кормовой рацион,
птицеводство, продуктивность.
Abstract:
This article aims to study various aspects of enriching the Quail feed diet with
natural nutritional supplements. The importance of natural nutritional supplements in
modern poultry farming, their impact on Quail health, productivity, and product quality, has
been reviewed on the basis of literature analysis. According to the results of the study, the use
of phytobiotics, probiotics, prebiotics and organic microelements is a natural alternative to
antibiotics, the use of which provides an opportunity to improve the general physiological
condition of quails, increase disease resistance and improve product quality.
Keywords:
Quail, natural nutritional supplements, probiotics, prebiotics, phytobiotics,
organic microelements, feed rations, poultry farming, productivity.
32
KIRISH
Bedanachilik dunyoning ko'pgina mamlakatlarida, shu jumladan O'zbekistonda ham
jadal rivojlanayotgan parranda xo'jaligi yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Bedanalar nisbatan
kichik hajmi, tez yetiladigan va yuqori darajadagi reproduktiv qobiliyati tufayli iqtisodiy
samaradorligi yuqori bo'lgan parranda turidir. Bundan tashqari, bedana tuxumi va go'shti
yuqori biologik qiymatga ega bo'lib, inson organizmi uchun zarur bo'lgan oqsillar,
aminokislotalar, vitaminlar va minerallar manbai hisoblanadi [1].
Zamonaviy bedanachilikda sezilarli yutuqlarga erishilgan bo'lsada, soha oldida turgan
dolzarb muammolardan biri - parrandalarning sog'ligini saqlash va yuqori mahsuldorligini
ta'minlash maqsadida antibiotiklar va sintetik stimulyatorlardan foydalanishni kamaytirish
zaruratidir. Jahon Sog'liqni Saqlash Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, hayvon oziqasida
antibiotik qo'shimchalardan doimiy foydalanish mikroorganizmlarning antibiotiklardan
himoyalanish mexanizmlarini rivojlantirishi natijasida antibiotiklarga chidamlilik
(rezistentlik) muammosini keltirib chiqarmoqda [2].
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot zamonaviy ilmiy adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslangan.
Tadqiqot davomida 2010-2024 yillarda chop etilgan o'zbek, rus va ingliz tillaridagi ilmiy
maqolalar, dissertatsiyalar, monografiyalar va tadqiqot hisobotlari o'rganildi. Materiallarni
izlash uchun PubMed, Scopus, Google Scholar, eLibrary va O'zbekiston Respublikasi Oliy
Ta'lim vazirligi elektron kutubxonasi kabi ilmiy ma'lumotlar bazalaridan foydalanildi.
Izlash jarayonida quyidagi kalit so'zlar qo'llanildi: "bedana", "ozuqa ratsioni", "tabiiy
ozuqaviy
qo'shimchalar",
"fitobiotiklar",
"probiotiklar",
"prebiotiklar",
"organik
mikroelementlar", "selen", "sink", "parranda xo'jaligi". Adabiyotlar tahlili jarayonida tabiiy
ozuqaviy qo'shimchalarning turli xil turlari, ularning ta'sir mexanizmlari, qo'llanilish yo'llari
va dozalari, shuningdek bedanalar salomatligi, mahsuldorligi va mahsulot sifatiga ta'siri
bo'yicha ma'lumotlar tizimli ravishda o'rganildi.
Abdullaev va hammuallif (2019) tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar bedana ratsioniga
fitobiotik qo'shimchalar qo'shilganda tirik vazn ortishi 10-15% ga oshganligini ko'rsatdi [3].
Xuddi shunday natijalar Azimov va boshqalar (2021) tomonidan ham qayd etilgan bo'lib,
mahalliy o'simlik ekstraktlarining (paporotnik, tog' rayhon, yalpiz) bedanalar ratsioniga
qo'shilishi natijasida ularning mahsuldorligi va immunitet tizimi faoliyati sezilarli darajada
yaxshilangan [4].
Probiotiklar va prebiotiklar bo'yicha Raximov (2022) ning tadqiqotlari alohida
ahamiyatga ega. Uning ma'lumotlariga ko'ra, bedanalarga Lactobacillus va Bifidobacterium
turkumlarini o'z ichiga olgan probiotik preparatlarni berish, ularning ovqat hazm qilish tizimi
mikrobiomini yaxshilash orqali ozuqa konversiyasi koeffitsiyentini 8% ga yaxshilagan [5].
Nikolaeva va hammuallif (2020) o'tkazgan tadqiqotlarda esa prebiotiklar (inulin,
fruktooligosaxaridlar) ning immun tizimini faollashtirish va ozuqa moddalaridan foydalanish
samaradorligini oshirish xususiyatlari aniqlangan [6].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijalarida tabiiy ozuqaviy qo'shimchalarni bedanalar ozuqa
ratsioniga qo'shish bir qator ijobiy natijalarni berishini ko'rsatmoqda.
33
Fitobiotiklar va ularning ta'siri. Fitobiotiklar – o'simliklardan olingan tabiiy birikmalar
bo'lib, ular parranda xo'jaligida antibiotiklarga tabiiy muqobil sifatida qo'llanilmoqda. Tahlil
qilingan adabiyotlarga ko'ra, kurkuma, sarimsoq, rayhon, qalampir va boshqa o'simliklardan
olinadigan efir moylari va ekstraktlar bedanalarda yaxshi natija bermoqda [3, 4]. Ko'pgina
tadqiqotlar fitobiotiklar bedanalar organizmi uchun quyidagi foydali xususiyatlarga ega
ekanligini ko'rsatadi: antimikrob ta'sir – patogen mikroorganizmlarning ko'payishini
to'xtatish; antioksidant xususiyatlar – erkin radikallar ta'sirini kamaytirish; ovqat hazm qilish
fermentlarining faolligini oshirish; immun tizimini stimullashtirish. Lekin fitobiotiklar turli xil
sharoitlarda turlicha ta'sir ko'rsatishi mumkin, shuning uchun dozalash va qo'llash
muddatlarini to'g'ri tanlash muhim ahamiyatga ega.
Probiotiklar va prebiotiklar kompleks ta'siri. Probiotiklar va prebiotiklar sinbiotik
kombinatsiyasining qo'llanilishi bedanalar ichak mikroflorasini samarali normallashtirish va
patogen mikroflorani kamaytirishga yordam beradi [5, 6]. Bu, o'z navbatida, quyidagi
natijalarga olib keladi: ozuqa moddalardan foydalanish samaradorligini oshirish; immunitet
tizimini faollashtirish; ichak epiteliysi funktsiyasini yaxshilash; mahsuldorlik ko'rsatkichlarini
oshirish. Raximovning (2022) tadqiqotlari shuni ko'rsatadiki, probiotik preparatlar bilan
boyitilgan ozuqa olgan bedanalar nazorat guruhiga nisbatan 12% ko'proq tuxum qo'ygan va
tuxum sifat ko'rsatkichlari (po'choq mustahkamligi, sariq moddaning rang intensivligi)
sezilarli darajada yuqori bo'lgan [5].
Organik mikroelementlarning ahamiyati. Mikroelementlar bedana organizmida muhim
biologik jarayonlarni ta'minlashda qatnashadi. Tadqiqotlar organik shaklda berilgan
mikroelementlar (selen, rux, mis, marganets) noorganik shakllariga nisbatan bedana
organizmi tomonidan yaxshiroq o'zlashtirilishini va organizmda to'planishini ko'rsatadi [7, 8].
Organik mikroelementlar qo'llanilganda bedanalarda quyidagi ijobiy o'zgarishlar kuzatiladi:
antioksidant tizim faolligining oshishi; fermentlar faolligining yaxshilanishi; tuxum po'chog'i
mustahkamligining oshishi; tuxum tarkibidagi mikroelementlar miqdorining ko'payishi.
Ermetov va boshqalar (2023) tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar organik selen preparatlari
bedana organizmida glutationperoksidaza fermentining faolligini 23% ga oshirganini va bu
orqali tuxum saqlash muddatini 15% ga uzaytirishga erishilganini ko'rsatdi [8].
Tabiiy qo'shimchalarning kompleks qo'llanilishi. Ko'plab tadqiqotchilar tabiiy ozuqaviy
qo'shimchalardan kompleks foydalanish alohida qo'llanilishiga nisbatan yanada samarali
ekanligini ta'kidlashadi [9]. Masalan, fitobiotiklar va probiotiklar kombinatsiyasi sinergik
ta'sir ko'rsatib, ozuqa moddalarning hazm bo'lishini yaxshilaydi va patogen mikrofloraga
qarshi kurashish samaradorligini oshiradi. Xudoyberdiyev va Normatov (2020) tadqiqotlarida
fitobiotiklar, probiotiklar va organik mikroelementlarning bir vaqtda qo'llanilganda bedana
organizmiga kompleks ta'sir ko'rsatishi va bu orqali mahsuldorlikni oshirish bilan bir qatorda
immunitet tizimi, antioksidant himoya va umumiy fiziologik holatni yaxshilashga
erishilganligi qayd etilgan [9].
Iqtisodiy samaradorlik. Volkov va boshqalar (2020) o'tkazgan tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, bedana ozuqa ratsioniga tabiiy qo'shimchalar kiritish dastlabki xarajatlarni
oshirsa-da, umumiy rentabellik darajasini 15-20% ga ko'taradi [10]. Bu asosan
mahsuldorlikning oshishi, yetishtirilgan mahsulotlar sifatining yaxshilanishi va kasalliklar
sonining kamayishi hisobiga erishiladi. Volkov va hammuallif (2020) hisoblariga ko'ra, tabiiy
34
qo'shimchalar hisobiga beadnalarning yashovchanlik ko'rsatkichi 3-5% ga oshishi va bu
orqali qo'shimcha iqtisodiy samara olinishi qayd etilgan.
XULOSA
Adabiyotlar tahlili natijasida bedanalar ozuqa ratsionini tabiiy ozuqaviy qo'shimchalar
bilan boyitish quyidagi afzalliklarga ega ekanligi aniqlandi:
1.
Tabiiy ozuqaviy qo'shimchalar (fitobiotiklar, probiotiklar, prebiotiklar, organik
mikroelementlar) bedanalar salomatligini yaxshilash, mahsuldorligini oshirish va
mahsulot sifatini yaxshilashning samarali vositasi hisoblanadi.
2.
Tabiiy qo'shimchalar antibiotiklar va sintetik stimulyatorlarga ekologik toza va xavfsiz
muqobil bo'lib, ulardan foydalanish bedanachilikda "organik" mahsulotlar ishlab
chiqarish imkoniyatini beradi.
3.
Fitobiotiklar antimikrob, antioksidant va immunostimulyatsiya xususiyatlariga ega
bo'lib, bedanalarning kasalliklarga chidamliligini oshiradi.
4.
Probiotiklar va prebiotiklar ichak mikroflorasini normallashtirish orqali ozuqa
moddalaridan foydalanish samaradorligini oshiradi va patogen mikroorganizmlarning
rivojlanishini to'xtatadi.
5.
Tabiiy ozuqaviy qo'shimchalarning kombinatsiyalangan holda qo'llanilishi yanada
samarali natija beradi.
Shu bilan birga, bedana xo'jaliklarida tabiiy ozuqaviy qo'shimchalardan oqilona
foydalanish uchun qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish zarur. Xususan, qo'shimchalarning
optimal dozasi, qo'llash muddati va turli xil qo'shimchalarning o'zaro ta'sirini o'rganish
muhimdir. Shuningdek, mahalliy xom ashyo asosida arzon va samarali tabiiy qo'shimchalar
ishlab chiqarish texnologiyalarini rivojlantirish O'zbekistonda bedanachilik sohasini yanada
rivojlantirish uchun istiqbolli yo'nalish hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Asadov, E. (2020). Bedana tuxumlari va go'shtining biologik qiymati va oziqaviyligi.
O'zbekiston qishloq xo'jaligi jurnali, 5(12), 45-51.
2.
World Health Organization. (2021). Antimicrobial resistance global report on
surveillance. Geneva: WHO Press.
3.
Abdullaev, F., Karimov, M., & Oripov, A. (2019). Fitobiotiklar - bedana ozuqasida
antibiotiklarga muqobil. Zooveterinaria, 3(7), 28-35.
4.
Azimov, D., Tursunov, O., & Ismoilov, Y. (2021). Mahalliy o'simliklardan olingan
fitobiotik qo'shimchalarning bedanalar mahsuldorligiga ta'siri. O'zbekiston agrar fani
xabarnomasi, 2(81), 122-128.
5.
Raximov, A. (2022). Bedanalar uchun probiotik va prebiotik qo'shimchalarning
samaradorligi. Toshkent: FAN nashriyoti.
6.
Nikolaeva, I., Petrov, V., & Sokolov, N. (2020). Prebiotiklar asosida parrandalar ozuqa
ratsionini optimallashtirishdagi yangi yondashuvlar. Parranda xo'jaligi, 8(4), 47-56.
7.
Smith, J., Williams, P., & Johnson, D. (2018). Organic trace minerals in poultry nutrition: a
comprehensive review. Journal of Applied Poultry Research, 27(4), 762-778.
8.
Ermetov, A., Hamidov, G., & Umarov, S. (2023). Organik selen preparatlarining bedana
tuxumlari sifatiga ta'siri. Zooveterinaria ilmiy jurnali, 5(2), 87-93.
9.
Xudoyberdiyev, T., & Normatov, S. (2020). Tabiiy ozuqaviy qo'shimchalarning kompleks
35
qo'llanilishi samaradorligi. Zooveterinaria, 6(11), 73-79.
10.
Volkov, A., Ivanov, S., & Sidorov, P. (2020). Bedana xo'jaliklarida tabiiy qo'shimchalardan
foydalanishning iqtisodiy samaradorligi. Parranda xo'jaligi, 9(3), 115-123.
