102
O‘SIMLIK VIRUSLARI SISTEMATIKASI
M.Toshtemirova
Farg‘ona davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti
Zoologiya va umumiy biologiya kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15282107
Kirish
O‘simliklar orasida kasalliklarni keltirib chiqaruvchi viruslar qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat
xavfsizligi va ekologik barqarorlik uchun katta xavf hisoblanadi. Virusli kasalliklar o‘simliklarda
rivojlanishning sustlashuvi, hosildorlikning pasayishi va morfologik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi. Shuning uchun o‘simlik viruslarini ilmiy jihatdan tasniflash, ularning sistematikasini
to‘g‘ri belgilash — samarali nazorat va profilaktika choralari ishlab chiqishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
O‘simliklar orasida uchraydigan viruslar turli kasalliklarni keltirib chiqarib, qishloq
xo‘jaligi ekinlari hosildorligini keskin pasaytiradi, o‘simliklarning o‘sishini susaytiradi va
ularning tashqi ko‘rinishida jiddiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Shuning uchun o‘simlik
viruslarini ilmiy asosda tasniflash ularni chuqur o‘rganish, tarqalishini aniqlash va samarali
kurash choralarini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
Viruslar bu faqat tirik hujayra ichida ko‘payishga qodir bo‘lgan infeksion zarrachalardir.
Ular oddiy hujayra tuzilishiga ega emas, balki faqat genetik material (asosan RNK, ba’zan DNK),
oqsilli kapsid va ayrim hollarda lipidli qoplamdan iborat bo‘ladi. O‘simlik viruslari asosan shira,
oqkanotli hasharotlar, nematodalar, zamburug‘ sporasi yoki mexanik yo‘l bilan o‘simlik
hujayralariga kiradi.
Viruslarni tasniflashda xalqaro mezonlarga, ya’ni Xalqaro Viruslar Tasnifi Qo‘mitasi
(ICTV) tomonidan ishlab chiqilgan klassifikatsiyaga asoslaniladi. Tasniflashda virusning
genetik materiali (RNK yoki DNK), genom tuzilmasi (bir ipli yoki ikki ipli), virion shakli,
replikatsiya mexanizmi va u zararlaydigan o‘simlik turi kabi mezonlar hisobga olinadi.
O‘simlik viruslari orasida eng yirik oilalardan biri bu Potyviridae hisoblanadi. Bu oilaga
kiruvchi viruslar bir ipli RNK genomi va moslashuvchan ip shaklidagi virionlarga ega. Ular
odatda shira orqali o‘tadi va ko‘plab sabzavot, mevali va g‘alla ekinlariga zarar yetkazadi. Misol
uchun, kartoshkada uchraydigan Potato virus Y keng tarqalgan kasallik manbai hisoblanadi.
Geminiviridae oilasi esa bir ipli DNK genomi bilan ajralib turadi. Ularning virionlari ikki
qismlik, ya’ni "bikonyus" shaklida bo‘lib, oqkanotli hasharotlar orqali yuqadi. Pomidorda
uchraydigan Tomato yellow leaf curl virus ushbu oilaga mansub.
Tobamoviridae oilasiga kiruvchi viruslar esa uzoq muddat barqarorligini saqlab qolish
xususiyatiga ega. Ularning vakili Tobacco mosaic virus bo‘lib, bu virus biologiyada birinchi
o‘rganilgan viruslardan biridir. Ushbu virus mexanik tarzda, ya’ni inson yoki asbob-uskunalar
orqali tarqaladi.
Luteoviridae oilasiga mansub viruslar esa donli ekinlarga zarar yetkazadi. Ularning RNK
genomi izometrik shaklda bo‘lib, asosan shira orqali yuqadi. Masalan, Arpa sariq kasalligi virusi
– Barley yellow dwarf virus – g‘allachilikda muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, Closteroviridae oilasining viruslari juda uzun ip shaklidagi virionlarga ega
bo‘lib, ularning genomi musbat qutbli RNKdan iborat. Ushbu viruslar sitrus mevalari va
uzumzorlar uchun xavf tug‘diradi. Masalan, Citrus tristeza virus uzum va sitrus daraxtlarining
qurishiga olib keladi.
103
O‘simlik viruslarining nomlanishi odatda ular zararlaydigan o‘simlik turi, simptomlari
yoki ilk aniqlangan geografik hududga qarab belgilanadi. Masalan, Tomato spotted wilt virus
nomi pomidorda uchraydigan, barglarni dog‘lantirib qurituvchi virusga tegishli.
O‘simlik viruslarining sistematikasi ularning biologik, morfologik va molekulyar
xususiyatlariga tayangan holda tuziladi. Viruslarni to‘g‘ri tasniflash va aniqlash, ularni o‘rganish
va qarshi kurashish strategiyalarini ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Hozirgi vaqtda
molekulyar biologiya va genetik tahlil texnologiyalari viruslarni yanada aniqroq va chuqurroq
o‘rganish imkonini bermoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
To‘xtayeva D.S., Toshtemirova
M.M. (2021). Virusologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Farg‘ona davlat universiteti nashriyoti
.
2.
O‘ralov A., Eshonqulov O,Yusupova M
. (2019). Umumiy mikrobiologiya va virusologiya.
Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
3.
Hull R. (2014).
Plant Virology
. 5th edition. London: Academic Press.
ISBN: 978-
0123848710.
4.
Gorshkova E.E. (2018
). Vírusologiya rasteniy. Moskva: KolosS.
5.
ICTV – International Committee on Taxonomy of Viruses. (2023).
Virus taxonomy: 2023
Release.
