44
SHIFOBAXSH O‘SIMLIKLAR: ULARNING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA
FARMAKOLOGIK AHAMIYATI
ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ: ИХ БИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ И
ФАРМАКОЛОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ.
MEDICINAL PLANTS: THEIR BIOLOGICAL CHARACTERISTICS AND
PHARMACOLOGICAL SIGNIFICANCE
Hayitova Nodira Baxtiyorovna
Qashqadaryo viloyati, G`uzor tumani 68-maktab Biologiya fani o`qituvchisi
Nodirakhaitova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15460936
Annotatsiya
Mazkur maqolada shifobaxsh o‘simliklarning biologik, kimyoviy va ekologik
xususiyatlari, farmakologik faol moddalarining inson organizmiga ko‘rsatadigan ta’siri,
shuningdek, ularning xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotda qanday qo‘llanilishi haqida
chuqur tahlil berilgan. Tadqiqotda ayniqsa O‘zbekiston hududida o‘sadigan dorivor
o‘simliklar, ularning ekologik muhitdagi o‘rni va dori-darmon ishlab chiqarishda tutgan o‘rni
misolida yoritib beriladi.
Аннотация
В данной статье представлено глубокое исследование биологических, химических
и экологических свойств лекарственных растений, влияния их фармакологически
активных веществ на организм человека, а также их применения в народной и
современной медицине. Особое внимание в исследовании уделяется лекарственным
растениям, произрастающим на территории Узбекистана, их роли в экосистеме и
значению в производстве лекарственных средств.
Annotation
This article provides an in-depth analysis of the biological, chemical, and ecological
properties of medicinal plants, the effects of their pharmacologically active compounds on the
human div, and their application in both traditional and modern medicine. The study
particularly highlights medicinal plants growing in the territory of Uzbekistan, focusing on
their role in the ecosystem and their importance in pharmaceutical production.
Kirish
Shifobaxsh o‘simliklar qadim zamonlardan beri insoniyat salomatligini saqlash va
tiklashda muhim rol o‘ynab kelgan. Qadimgi sivilizatsiyalar — Misr, Mesopotamiya, Xitoy,
Hindiston va Yunonistonda o‘simliklardan tayyorlangan aralashmalar shifo manbai sifatida
keng qo‘llanilgan. Markaziy Osiyodagi qadimiy tabobat maktablari, xususan Abu Ali ibn Sino
asarlarida ham minglab dorivor o‘simliklar haqida muhim ma’lumotlar berilgan.
Bugungi kunda zamonaviy farmatsevtika sanoatida tabiiy dori vositalariga bo‘lgan
qiziqish ortib bormoqda. Sintetik dorilar ko‘plab nojo‘ya ta’sirlarga ega bo‘lgani sababli, tabiiy
moddalardan foydalanishga ehtiyoj ortmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining 80 foizdan ortig‘i turli sog‘liq muammolarida o‘simlik
45
asosidagi vositalarga murojaat qiladi. Bu esa tabiiy manbalarni chuqur o‘rganish va ularni
zamonaviy ilmiy asosda qayta ishlash zaruratini oshirmoqda.
Shifobaxsh o‘simliklarning kimyoviy tarkibi
Shifobaxsh o‘simliklarning dori sifatida foydalanilishining asosiy sababi ularning
tarkibida mavjud bo‘lgan biologik faol moddalar bilan bog‘liqdir. Bu moddalar o‘simlikning
bargi, guli, ildizi, po‘stlog‘i yoki mevasi tarkibida to‘planadi va o‘ziga xos ta’sir mexanizmlariga
ega. Quyidagi moddalar shular jumlasidandir:
- Alkaloidlar – asosan nerv tizimiga ta’sir ko‘rsatadi, og‘riqni qoldiruvchi, spazmolitik
xususiyatga ega.
- Flavonoidlar – yallig‘lanishga qarshi, antioksidant va antibakterial ta’sir ko‘rsatadi.
- Glikozidlar – yurak faoliyatini yaxshilovchi, qon bosimini tartibga soluvchi moddalar.
- Efir moylari – mikrob va viruslarga qarshi tabiiy vosita bo‘lib, nafas yo‘llarini
tozalovchi ta’sirga ega.
- Saponinlar – balg‘am haydovchi, yallig‘lanishga qarshi va immunitetni
mustahkamlovchi moddalar.
- Taninlar – antiseptik xususiyatga ega, teri va shilliq qavatlarni tiklovchi ta’sir
ko‘rsatadi.
Shuningdek, dorivor o‘simliklarda vitaminlar (A, C, E), mineral tuzlar (kaliy, magniy,
kaltsiy) va fermentlar uchrab, organizmning umumiy fiziologik holatini tiklashda katta
ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston florasida uchraydigan dorivor o‘simliklar
O‘zbekiston hududi geobotanik zonalarga boy bo‘lib, bu yerda 4500 dan ortiq o‘simlik
turi o‘sadi. Ulardan 1000 dan ortig‘i dorivor hisoblanadi. Qadimdan xalq tabobatida
foydalanib kelingan ayrim mashhur o‘simliklar quyidagilardir:
- Glycyrrhiza glabra (qand lavlagi) – yo‘tal, oshqozon yarasi va virusli kasalliklarda
ishlatiladi.
- Inula helenium (devayasemin) – bronxit, shamollash va nafas yo‘llari infektsiyalarida
foydali.
- Hypericum perforatum (zveroboy) – asab tizimi kasalliklari, depressiya va yaralarga
qarshi ishlatiladi.
- Mentha piperita (yalpiz) – ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, og‘riqni kamaytiradi.
- Rosa canina (itgul) – immunitetni oshiradi, S vitaminiga boy, yurak faoliyatini
yaxshilaydi.
Farmatsevtik ahamiyati
Zamonaviy farmatsevtika sohasida dorivor o‘simliklardan keng foydalaniladi. Ulardan
biologik faol modda ajratib olinadi yoki o‘simlik ekstrakti tayyorlanib, turli dori vositalari
ishlab chiqariladi. Misollar:
- Valeriana officinalis – asabiylik, uyqusizlik, stress holatlarini kamaytiradi.
- Ginkgo biloba – miya qon aylanishini yaxshilaydi, xotira va e’tiborni mustahkamlaydi.
- Arnica montana – shishlar, ko‘karishlar, mushak og‘riqlarida tashqi surtma sifatida
ishlatiladi.
- Echinacea purpurea – immun tizimini kuchaytiradi, sovuq urish va grippda foydalidir.
46
Bundan tashqari, xalq tabobatida o‘simlik choylari, damlamalar, surtma va malhamlar
ko‘rinishida keng qo‘llaniladi. Ko‘p hollarda bunday vositalar sintetik dorilarga nisbatan
yengilroq ta’sirga ega va organizm tomonidan yaxshi qabul qilinadi.
Xulosa
Shifobaxsh o‘simliklar — inson salomatligini tiklash, kasalliklarning oldini olish va
sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishda muhim vositadir. Ularning tarkibidagi biologik faol
moddalar farmakologik jihatdan juda katta ahamiyatga ega. Ayni paytda O‘zbekiston florasida
mavjud bo‘lgan dorivor o‘simliklarni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish, ularni sanoat miqyosida
qayta ishlash, xalq tabobati va zamonaviy tibbiyot integratsiyasini kuchaytirish orqali
tibbiyotda ulkan yutuqlarga erishish mumkin. Dorivor o‘simliklar nafaqat tibbiyotda, balki
iqtisodiyotda ham muhim o‘rin egallaydi. Shu bois, ularni asrash, ko‘paytirish va ilmiy asosda
tadqiq etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, A. A., & Xo‘jayev, Sh. X. (2018). Shifobaxsh o‘simliklar va ularning farmakologik
xususiyatlari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
World Health Organization. (2013). WHO Traditional Medicine Strategy 2014–2023.
Geneva: WHO Press.
3.
Hasanov, B. T., & Qodirov, N. N. (2020). O‘zbekiston florasida shifobaxsh o‘simliklarning
biologik faol komponentlari. O‘zbek biokimyo jurnali, 3(2), 55–62.
4.
Heinrich, M., et al. (2012). Fundamentals of Pharmacognosy and Phytotherapy. London:
Elsevier Health Sciences.
5.
Ahmadov, U. S. (2017). Xalq tabobatida qo‘llaniladigan o‘simliklar. O‘zbekiston tibbiyot
jurnali, 4(1), 25–30.
