137
CHANGLANISH VA URUG‘LANISH JARAYONLARI
Sodiqboyeva Rayxan
Andijon viloyati Andijon davlat pedagogika
instituti Aniq va tabiiy fanlari fakulteti “Biologiya ta’lim”
yo’nalishi 102-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15542201
Annotatsiya (O‘zbek tilida)
Ushbu ilmiy tezisda o‘simliklar hayot tsiklidagi eng muhim bosqichlardan biri
hisoblangan changlanish va urug‘lanish jarayonlari chuqur o‘rganilgan. Changlanish
o‘simliklarning generativ ko‘payishining boshlang‘ich bosqichi bo‘lib, tur ichidagi genetik
xilma-xillik va moslashuvchanlikni ta’minlovchi asosiy omildir. Urug‘lanish esa erkak
gametaning urg‘ochi gameta bilan qo‘shilishi orqali yangi organizm — embrionning
shakllanishiga olib keladi. Tezisda changlanish turlarining morfologik-fiziologik xususiyatlari,
chang tashuvchilarning ekologik roli, shuningdek, ikki marta urug‘lanish mexanizmi,
molekulyar signal almashinuvi va zamonaviy biologik yondashuvlar asosida tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar (O‘zbekcha):
Changlanish, urug‘lanish, gameta, zigota, ikki marta
urug‘lanish, endosperm,
pollinatsiya
, gametofit, morfofiziologiya.
Аннотация (на русском языке)
В данной научной работе подробно анализируются процессы опыления и
оплодотворения как важнейшие стадии полового размножения цветковых растений.
Опыление обеспечивает перенос пыльцы на рыльце пестика, что играет ключевую
роль в генетическом разнообразии. Оплодотворение включает слияние гамет с
образованием зиготы и последующим развитием эмбриона. Особое внимание уделено
двойному оплодотворению, уникальному для покрытосеменных, а также
морфологическим и молекулярным аспектам взаимодействия пыльцы и рыльца.
Ключевые слова (на русском языке):
Опыление, оплодотворение, гамета,
зигота, двойное оплодотворение, эндосперм, морфология, сигнальные пути, цветковые
растения.
Abstract (In English)
This scientific thesis investigates pollination and
fertilization
as core stages of sexual
reproduction in angiosperms.
Pollination
is the transfer of pollen to the stigma, ensuring
genetic diversity and reproductive success.
Fertilization
includes the union of male and female
gametes to form a zygote, followed by embryo development. Special focus is given to double
fertilization
— a distinctive process in flowering plants — as well as the morphological and
molecular mechanisms that govern pollen-stigma interactions.
Keywords (In English):
Pollination, fertilization, gamete, zygote, double fertilization,
endosperm, morphology, signaling pathways, angiosperms.
Asosiy qism
1. Changlanishning biologik mohiyati
Changlanish — bu erkak gametofit (chang donasi)ning urg‘ochi organ (urug‘chilik) bilan
to‘qnashuvi bo‘lib, urug‘lanish uchun zaruriy shart-sharoitni yaratadi. Bu jarayon ikkita asosiy
shaklda kechadi:
O‘zaro changlanish (kross-pollinatsiya) — turli individual o‘simliklar orasida
changlanish;
138
O‘z-o‘zini changlatish (autopollinatsiya) — bitta o‘simlik ichida chang donasining o‘sha
o‘simlik urug‘chiligiga tushishi.
O‘zaro changlanish genetik xilma-xillikni oshiradi, bu esa populyatsiyalarning
moslashuvchanligi va evolyutsion barqarorligini ta’minlaydi. O‘z-o‘zini changlatish esa o‘z
navbatida barqaror va tez ko‘payishni ta’minlaydi, lekin genetik xilma-xillikni kamaytiradi.
2. Changlanish turlari va chang tashuvchilar
Chang tashuvchilar bo‘yicha quyidagi changlanish turlari mavjud:
Anemofiliya (shamol orqali) — donli va ignabargli o‘simliklar (masalan, qarag‘ay,
jo‘xori);
Entomofiliya (hasharotlar orqali) — asosan asalari, kapalak, ari vositasida;
Ornitofiliya (qushlar orqali) — tropik o‘simliklarda;
Gidrofiliya (suv orqali) — suv o‘simliklarida (masalan, Vallisneria).
Har bir turdagi changlanish shakli maxsus ekologik va morfologik moslashuvlar bilan
birga keladi. Masalan, entomofillar yorqin rangli, xushbo‘y va nektarli gullarga ega bo‘ladi.
3. Urug‘lanish jarayoni
Urug‘lanish — erkak gametaning urg‘ochi gameta bilan birikishidir. Gulli o‘simliklarda
bu jarayon ikki marta sodir bo‘ladi:
Bitta erkak gameta tuxum hujayrasi bilan qo‘shilib zigota hosil qiladi. Ikkinchi erkak
gameta markaziy hujayra bilan qo‘shilib endosperm hosil qiladi. Bu ikkilamchi
urug‘lanish deb yuritiladi va faqat angiospermlar uchun xosdir.
4. Molekulyar mexanizmlar va signal uzatish
Changlanish va urug‘lanishdagi asosiy biokimyoviy bosqichlar:
Pollen donasining stigmani tanib olishi va yopishishi. Pollen trubkasining usimlab,
urug‘chilik ostiga kirib borishi. Signal molekulalari: Ca²⁺ ionlari, ARF (Auxin Response
Factors), GTPase oqsillari.
Model organizm Arabidopsis thaliana asosida olib borilgan tadqiqotlarda genetik
nazorat qiluvchi asosiy genlar: FERONIA, LURE, SYNTAXIN aniqlangan. Ular gametalararo
aloqa va trubkaning yo‘naltirilishini boshqaradi.
5. Amaliy ahamiyati
Changlanish va urug‘lanish jarayonlarining amaliy ahamiyati quyidagilarda namoyon
bo‘ladi:
Seleksiya va genetika: yangi navlar yaratishda changlanishni nazorat qilish asosiy
vositadir.
Biotexnologiya: genetik muhandislikda chang donasining genetik kodini tahlil qilish.
Ekologiya: chang tashuvchilarning yo‘qolishi (masalan, asalari inqirozi) biosfera
barqarorligiga xavf soladi. Agronomiya: changlanishni sun’iy boshqarish orqali hosildorlik
oshiriladi.
Xulosa:
Changlanish va urug‘lanish o‘simliklar hayotining eng murakkab, ammo evolyutsion
jihatdan muvaffaqiyatli mexanizmlaridir. Ular orqali organizmlar nafaqat nasl qoldiradi, balki
ekologik va genetik moslashuvchanlikni saqlab qoladi. Tezisda ta’kidlanganidek, bu jarayonlar
nafaqat fundamental biologik ilm-fanning asosiy mavzusi, balki zamonaviy texnologiyalarga
asoslangan seleksiya, genetik muhandislik va ekologik monitoringning ajralmas qismidir.
139
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘rayev A.S., Abdurahmonov Q.Q. O'simliklar morfologiyasi va anatomiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2020. – 356 b.
2.
Nurmatov D., Karimov B. Umumiy botanika. – Toshkent: Fan, 2018. – 400 b.
3.
Raxmonov B.B., Sayfutdinova N.K. O‘simliklar fiziologiyasi. – Toshkent: TDPU nashriyoti,
2019. – 312 b.
4.
G‘ulomov A., Soliyev A. O‘simliklar biologiyasi va ekologiyasi. – Toshkent: Ilm ziyo, 2017.
– 280 b.
5.
Xodjayev U. Botanika asoslari (o‘quv qo‘llanma). – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.
– 276 b.
6.
Botirov A. Gulli o‘simliklarning ko‘payish biologiyasi // Biologiya va tibbiyot
muammolari. – 2020. – №1. – B. 45–50.
7.
Karimova
N. O‘simliklarda
changlanish
va
urug‘lanishning
morfologik
xususiyatlari // O‘zMU ilmiy axborotlari. – 2021. – №3. – B. 77–83.
8.
Usmonova Z. Changlanishning ekologik omillari va antropogen ta’siri // Biologik
tadqiqotlar jurnali. – 2022. – №2. – B. 55–61.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. Biologiya fani bo‘yicha
o‘quv dasturi. – Toshkent, 2023.
10.
Turg‘unov O. O‘simliklarda ikki marta urug‘lanish mexanizmi // Andijon davlat
universiteti ilmiy jurnali. – 2021. – №2. – B. 63–69.
