106
YUKSAK SPORALI OʻSIMLIKLAR BOʼLIMLARINING OʼZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Noʼmonjonov Fazliddin Bunyodbek oʼgʼli
ADPI Biologiya (kechki) yoʼnalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515582
Аннотация:
Высшие споровые растения играют важную экологическую и
биологическую роль в природе. Они участвуют в таких процессах, как поддержание
баланса экосистемы, формирование почвы, борьба с эрозией и поддержание баланса
состава атмосферы. Эти растения также важны в производстве фармацевтических
препаратов, сельского хозяйства и биологически активных веществ.
Abstract:
Higher spore plants play an important ecological and biological role in nature.
They participate in processes such as maintaining the balance of the ecosystem, soil formation,
combating erosion, and balancing the composition of the atmosphere. These plants are also
important in the production of pharmaceuticals, agriculture, and biologically active substances.
Ключевые слова:
спора, экосистема, вегетативный, эволюционный, гаметофит,
половое размножение, корень, стебель, лист.
Keywords:
spore, ecosystem, vegetative, evolutionary, gametophyte, sexual
reproduction, root stem leaf.
Yuksak sporali o‘simliklar ildiz, poya va barg kabi vegetativ organlarga ega bo‘lib, spora
yordamida ko‘payadi. Ularning asosiy xususiyatlaridan biri yaxshi rivojlangan suv o‘tkazuvchi
to‘qimalarga ega bo‘lishidir. Bu o‘simliklar asosan nam muhitlarda o‘sadi, biroq ayrim turlari
quruqlik sharoitiga ham moslashgan. Ular fotosintez jarayonida ishtirok etib, organik moddalar
sintez qiladi va ekotizimda muhim o‘rin tutadi. Bu o‘simliklarning hayot sikli generatsiyalar
almashinuvi bilan tavsiflanadi. Hayot siklida sporofit bosqichi ustunlik qiladi, gametofit
bosqichi esa kam rivojlangan bo‘ladi. Sporofit bosqichida o‘simlik spora hosil qiladi va bu
sporalar tarqalib, yangi avlodni yuzaga keltiradi. Gametofit bosqichi jinsiy ko‘payish jarayonida
ishtirok etadi va ko‘pincha qisqa muddatli bo‘ladi. Yuksak sporali o‘simliklar uchta asosiy
guruhga bo‘linadi. Plaunlar uzun poyalari va mayda barglari bilan ajralib turadi. Qirqbo‘g‘imlar
bo‘g‘imli poyaga ega bo‘lib, ular asosan suv havzalari yaqinida o‘sadi. Paporotniksimonlar esa
eng rivojlangan sporali o‘simliklar bo‘lib, ularning barglari murakkab tuzilishga ega va soyali
o‘rmonlarda o‘sadi. Bu o‘simliklar atrof-muhitni muhofaza qilishda ham muhim ahamiyatga
ega. Ular tuproq eroziyasining oldini olishga yordam beradi va bioindikator sifatida ishlatiladi.
Shu bilan birga, ular hayvonlar uchun oziqa manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Yuksak sporali o‘simliklar yer yuzida taxminan 420–350 million yil oldin paydo bo‘lgan.
Dastlabki vakillari psilofitlar bo‘lib, ular oddiy tuzilishga ega edi. Psilofitlar to‘liq shakllangan
ildiz tizimiga ega bo‘lmagan, lekin ular fotosintez qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan ilk quruqlik
o‘simliklari hisoblanadi. Keyinchalik plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va paporotniklar rivojlanib,
yanada murakkab tuzilishga ega bo‘ldi. Devon davrida bu o‘simliklarning ayrim turlari ulkan
daraxtlarga aylangan. Ularning ildiz tizimi chuqurlashib, poyalari qalinlashgan. Shu jarayon
natijasida quruqlikda yashashga yanada moslashgan o‘simlik turlari paydo bo‘ldi. Yuksak
sporali o‘simliklarning rivojlanishi nafaqat o‘simlik olamiga, balki hayvonlarning quruqlikka
chiqishiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Bu o‘simliklar quruqlikda kislorod ishlab chiqarishni oshirib,
hayvonlar uchun yangi yashash muhitini yaratdi. Aynan yuksak sporali o‘simliklarning
107
rivojlanishi natijasida zamonaviy urug‘li o‘simliklar paydo bo‘lishiga zamin yaratildi. Bugungi
kunda bu o‘simliklarning ayrim vakillari yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, ularning avlodlari tabiiy
ekotizimlarda muhim rol o‘ynashda davom etmoqda. Paporotniklar va qirqbo‘g‘imlar hozir
ham nam o‘rmonlarda, daryolar bo‘yida va botqoq yerlarda keng tarqalgan. Ularning
o‘rganilishi o‘simliklarning quruqlikka moslashish jarayonini tushunishda muhim ahamiyat
kasb etadi.Yuksak sporali o‘simliklar ekotizimda muhim rol o‘ynaydi.Ular atmosferada kislorod
ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etadi va karbonat angidrid miqdorini kamaytirishga
yordam beradi. Ayniqsa, paporotniklar va qirqbo‘g‘imlar zich o‘rmonlar hosil qilib, namlikni
saqlashga va tuproqning eroziyadan himoyalanishiga yordam beradi. Bu o‘simliklar tuproq
unumdorligini oshirishda ham muhim ahamiyatga ega. Ularning chirindilari tuproq tarkibini
boyitadi va ekotizimning barqarorligini ta’minlaydi. Shuningdek, ba’zi yuksak sporali
o‘simliklar tuproqdagi og‘ir metallar va zararli moddalarni o‘zlashtirish xususiyatiga ega bo‘lib,
tuproq va suv havzalarining ifloslanishining oldini olishda yordam beradi. Bundan tashqari, bu
o‘simliklar bioindikator sifatida ishlatiladi. Masalan, ba’zi paporotnik turlari havoning yoki
tuproqning ifloslanganligini aniqlashda ishlatiladi. Qirqbo‘g‘imlar esa ortiqcha namlikni yutib,
botqoq yerlarning tabiiy quritilishida ishtirok etadi. Yuksak sporali o‘simliklar ko‘plab
hayvonlar, xususan, hasharotlar va mayda sutemizuvchilar uchun oziqa manbai hisoblanadi.
Shuningdek, ular turli organizahamiyatga ega. Ularning ekologik va amaliy ahamiyatini hisobga
olgan holda, ularni himoya qilish va tabiiy ekotizimlarda saqlab qolish muhim vazifalardan
biridir.mlar uchun yashash muhitini yaratib, biologik xilma-xillikni saqlashga yordam beradi.
Yuksak sporali o‘simliklar uchta asosiy guruhga bo‘linadi: plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va
paporotniklar. Ularning har biri o‘ziga xos tuzilishga va hayot sikliga ega. Plaunlar
(Lycopodiophyta) asosan nam tropik va subtropik o‘rmonlarda uchraydi. Ularning barglari
mayda va spiralsimon joylashgan bo‘lib, poyalari yotib o‘sadi yoki tik bo‘lishi mumkin. Plaunlar
asosan sporalar yordamida ko‘payadi. Ba’zi plaunlar qadimda daraxtsimon shaklda bo‘lib,
ulardan ko‘mir hosil bo‘lgan. Qirqbo‘g‘imlar (Equisetophyta) suv havzalari yaqinida yoki nam
yerlarida o‘sadi. Ularning poyasi bo‘g‘imli bo‘lib, bo‘g‘im orasida halqasimon joylashgan
bo‘laklar mavjud. Barglari mayda va kalta bo‘lib, fotosintez jarayoni asosan poya orqali amalga
oshiriladi. Qirqbo‘g‘imlar qadimgi davrlarda ulkan daraxtsimon o‘simliklar bo‘lib, bugungi
kunda asosan o‘tlar shaklida uchraydi. Paporotniksimonlar (Polypodiophyta) yuksak sporali
o‘simliklarning eng rivojlangan guruhi hisoblanadi. Ularning barglari kattaroq bo‘lib, murakkab
tuzilishga ega. Paporotniklarning aksariyati nam va soyali joylarda o‘sadi, lekin ayrim turlari
quruq muhitga ham moslashgan. Ular sporalari yordamida ko‘payadi va hayot siklida
generatsiyalar almashinib turadi.Yuksak sporali o‘simliklarning tashqi tuzilishi ildiz, poya va
barglardan iborat. Ildiz o‘simlikni tuproqqa mahkamlash va suv hamda oziqa moddalarini
o‘zlashtirish uchun xizmat qiladi. Poya esa mexanik tayanch bo‘lib, suv va oziqa moddalarining
harakatlanishini ta’minlaydi. Barglar esa fotosintez jarayonini amalga oshiruvchi asosiy organ
hisoblanadi. Ichki tuzilishi jihatidan bu o‘simliklarning o‘tkazuvchi to‘qimalari yaxshi
rivojlangan bo‘lib, ksilema suvni va mineral moddalarni yuqoriga, floema esa organik
moddalarni tarqatadi. Paporotniklarda barglar ostida sporangiyalar joylashgan bo‘lib, ularda
sporalar rivojlanadi. Qirqbo‘g‘imlarning poyasi bo‘g‘imli bo‘lib, uning ichki qismida silikat
moddalari mavjud. Bu modda o‘simlikni qattiqlashtiradi va himoya qiladi. Plaunlarda esa poya
uzun bo‘lib, barglar spiralsimon joylashgan bo‘ladi.
108
PteridofitalarBu guruh eng katta va eng keng tarqalgan yuksak sporali o'simliklar
guruhidir. Pteridofitalar bargli o'simliklar bo'lib, ular keng barglarga ega va barglarida
sporangiyalar joylashgan. Ularning sporalari suvli muhitda rivojlanadi.
Lignofitalar: Bu tur o'simliklar evolyutsiyaviy ravishda oddiy bargli o'simliklardan
ko'proq rivojlangan, va ularda lignin bilan mustahkamlangan o'simlik tolalari bor. Bu guruhda
yuksak sporali o'simliklar ko'proq daraxtlarga o'xshash tuzilishga ega.
Poyaning shakli: Yuksak sporali o'simliklar poya va barglarining to'liq rivojlangan
strukturasiga ega. Poya, odatda, vertikal bo'lib, o'simlikni muhitdan yuqoriga ko'taradi va
barglarni quyosh nuriga qaratadi.Barglar: Barglar ko'pincha katta va keng, ular fotosintez
jarayonini amalga oshirishga yordam beradi. Barglarning pastki qismlarida sporangiyalar
joylashgan bo'lib, ularni ko'rish uchun mikroskop kerak bo'lishi mumkin.
Sporangiyalar: Bu tuzilma, sporalarning ishlab chiqarilish joyidir. Odatda, ular
barglarning pastki yuzasida yoki barglarning bo'yinlarida (sporofillitlar) joylashgan.
Sporangiyalar mikro- yoki makrospora ishlab chiqaradi. Spora ishlab chiqaruvchi organlar
bo'lib, ular ko'pincha guruhlar yoki to'plamlar shaklida bo'ladi. Ildiz tizimi. Ildiz yuksak sporali
o'simliklar uchun odatda yaxshi rivojlangan bo'lib, u tuproqdan oziq moddalarini va suvni olish
uchun zarur bo'ladi. Ildizlar ko'pincha keng tarmoq kabi bo'lib, o'simlikni mustahkamlash
vazifasini bajaradi.
Xilem: Xilem o'simlikning ichki strukturasida mavjud bo'lib, suv va minerallarni
ildizlardan yuqoriga — barglar va boshqa qismlarga yetkazib beradi. Xilemning asosiy vazifasi
— suvni va ozuqa moddalarini yuqoriga yo'naltirishdir. Floem: Floem esa organik moddalarni
(masalan, shakarni) o'simlikning turli qismlariga tarqatadi. U pastga yoki yuqoriga qarab
harakatlanadi. Floem, odatda, o'simlikning ozuqaviy moddalarini uzoq masofaga yetkazishda
ishtirok etadi. Parenkima Parenkima hujayralari ko'pincha xloroplastlar bilan to'ldirilgan va
fotosintez jarayonida qatnashadi. Barglarda parenkima kengaygan va turli maqsadlar uchun
saqlovchi hujayralarni tashkiqiladi. Meristemalar Meristemalar, o'simliklar o'sishini
ta'minlaydigan to'qimalardir. O'simliklar meristemalardan o'sib chiqadi, va ularning o'sishi
davomida yangi to'qimalar va hujayralar shakllanadi. Meristemalar o'simlikning yuqori uchida
(apikal meristemalar) va ildizning uchida joylashgan. Sporangiyalar Yuksak sporali
o'simliklarning sporalar ishlab chiqaruvchi organlari — sporangiyalar, o'simlikning ma'lum
qismlarida joylashgan. Masalan, pteridofitalarda sporangiyalar barglarning pastki tomonida
joylashgan bo'lib, bu hududda ularning sporalari shakllanadi. Bu sporalar nam muhitda
rivojlanadi va yangi o'simliklar uchun urug' sifatida ishlatiladi.
Sporalarning Hayotiy Tsikli Yuksak sporali o'simliklar turli fazalarda hayotiy siklni o'z
ichiga oladi. Spora olinganidan keyin, o'simliklar gametofit fazaga kiradi, bu faza sporalardan
keladigan gametlarni ishlab chiqaradi. Bu gametlar birlashib, yangi sporofit o'simlikni hosil
qiladi.
Xulosa.Yuksak sporali o‘simliklar tabiatda muhim ekologik va biologik rol o‘ynaydi. Ular
quruqlikda yashovchi ilk o‘simliklar bo‘lib, bugungi kunda ham ekotizimlarning ajralmas qismi
hisoblanadi. Ularning vegetativ organlarining yaxshi rivojlanganligi va o‘tkazuvchi to‘qimalarga
ega ekanligi ularni boshqa o‘simliklardan farqlaydi. Bu o‘simliklar hayot siklida sporofit
bosqichining ustunligi va spora orqali ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lishi bilan ajralib
turadi.Yuksak sporali o‘simliklar uch asosiy guruhga bo‘linadi: plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va
paporotniklar. Har bir guruhning o‘ziga xos biologik va ekologik xususiyatlari mavjud. Plaunlar
109
asosan tropik va subtropik hududlarda uchraydi va ko‘mir hosil bo‘lishida katta ahamiyatga
ega. Qirqbo‘g‘imlar silikat birikmalarini to‘playdi va tuproq unumdorligini oshirishda ishtirok
etadi. Paporotniklar esa eng rivojlangan sporali o‘simliklar bo‘lib, nam va soyali muhitlarda
o‘sishga moslashgan. Bu o‘simliklarning ekologik ahamiyati juda katta.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдурахмонов Қ., Атаджанов С., "Ботаника", – Тошкент: Ўқитувчи, 2007.
2.
Бердиқулов К., Ҳамидов Р., "Олий ўсимликлар систематикаси", – Тошкент: Фан,
2015.
3.
Жабборов Д., "Ўсимликлар биологияси", – Тошкент: Фан ва технология, 2018.
4.
Qodirov A., Murodov U., "Botanika: Yuksak o‘simliklar sistematikasi", – Toshkent: Fan,
2012.
