www.sci-p.uz
III SON. 2025
164
TURIZMNI QO‘LLAB
-
QUVVATLASH JAMG‘ARMASI FAOLIYATINING IQTISODIY
SAMARADORLIGINI BAHOLASH
Iminov Asadullo
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-moliya akademiyasi
ORCID: 0009-0001-6016-3878
i.f.n., prof.
Nomozova Qumri
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-moliya akademiyasi
ORCID: 0009-0009-6116-765X
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida Turizmni qo‘llab
-quvvatlash
jamg‘armasi faoliyatining samaradorligi tahlil qilinib, uning iqtisodiy o‘sish va daromadlar
tengsizligiga ta’siri empirik asosda baholangan. 2017–
2023-yillar uchun rasmiy statistik
ma’lumotlar asosida regressiya tahlili va Kuznets gipotezasi modeli qo‘llanilgan. Tadqiqot
natijalari TQJ faoliyatining turizm infratuzilmasini rivojlantirish, mintaqaviy tenglikni ta’minlash
va bandlikni oshirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Xalqaro tajriba asosida jamg‘arma faoliyatini
takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
t
urizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi, iqtisodiy tenglik,
Jini koeffitsiyenti,
turizm siyosati, O‘zbekiston, Kuznets gipotezasi.
ОЦЕНКА ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ ФОНДА
ПОДДЕРЖКИ ТУРИЗМА
Иминов Асадулло
Банковско
-
финансовая академия Республики Узбекистан
к.э.н.
,
проф.
Номозова Кумри
Банковско
-
финансовая академия Республики Узбекистан
Аннотация.
В статье рассматривается эффективность деятельности Фонда
поддержки туризма в Республике Узбекистан с точки зрения её влияния на экономический
рост и снижение неравенства доходов. На основе официальной статистики за 2017–
2023
годы применены методы регрессионного анализа и модель гипотезы Кузнеца.
Результаты исследования показывают положительное влияние фонда на развитие
туристической инфраструктуры, региональное выравнивание и занятость. На основе
международного
опыта
предложены
практические
рекомендации
по
совершенствованию деятельности фонда.
Ключевые слова:
фонд поддержки туризма, экономическое неравенство,
коэффициент Джини, туристическая политика, Узбекистан, гипотеза Кузнеца.
UOʻK:
379.85(004.051)
164-170
www.sci-p.uz
III SON. 2025
165
EVALUATING THE ECONOMIC EFFICIENCY OF THE TOURISM SUPPORT FUND
Iminov Asadullo
Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
PhD, prof.
Nomozova Qumri
Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the effectiveness of the Tourism Support Fund in Uzbekistan,
evaluating its impact on economic growth and income inequality. Using official data from 2017 to
2023, the study applies regression analysis and the Kuznets hypothesis model. The findings reveal
that the Fund plays a significant role in developing tourism infrastructure, enhancing regional
equality, and increasing employment. Based on international experience, practical
recommendations are provided to improve the strategic performance of the Fund.
Keywords:
Tourism Support Fund, income inequality, Gini coefficient, tourism policy,
Uzbekistan, Kuznets hypothesis.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda keng ko‘lamli
islohotlarni amalga oshirib, ochiq va raqobatbardosh bozor
iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lida muhim
qadamlar qo‘ymoqda. Xususan, 2017
-yildan boshlab amalga oshirilgan islohotlar doirasida
turizm sohasi milliy iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri sifatida belgilandi. Bu borada,
2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan "Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi"da turizmni
rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va hududiy tenglikni ta’minlash asosiy ustuvor
yo‘nalishlar sifatida qayd etilgan .
Turizm sohasi nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki madaniy merosni asrash, xalqaro aloqalarni
mustahkamlash va hududiy rivojlanishni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli,
davlat tomonidan turizmni qo‘llab
-quvvatlashga qaratilgan moliyaviy va institutsional
mexanizmlar joriy etildi. Xususan, Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi (TQJ) tashkil etilib,
u orqali turizm sohasidagi tadbirkorlik subyektlariga subsidiyalar, grantlar va imtiyozli
kreditlar taqdim etilmoqda. Masalan, xorijiy turistlarni jalb qilgan tur operatorlariga har bir
turist uchun 15 AQSh dollari miqdorida subsidiya ajratilishi, mehmonxona qurilishiga
sarflangan xarajatlarning bir qismini qoplash va innovatsion startap loyihalarni
moliyalashtirish kabi choralar ko‘rilmoqda
.
Shu bilan birga, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, turizm sohasi rivojlanishi bilan
daromadlar tengsizligi ortishi mumkin. Xususan, MDPI jurnalida chop etilgan maqolada Fors
ko‘rfazi davlatlarida turizm rivojlanishi va daromadlar tengsizligi o‘rtasidagi bog‘liqlik
o‘rganilib, turizmning ijtimoiy
-
iqtisodiy ta’siri chuqur tahlil qilingan . Bu esa, O‘zbekiston
sharoitida TQJ faoliyatini takomillashtirishda ijtimoiy adolat va hududiy muvozanatni
ta’minlash muhimligini ko‘rsatadi.
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi
—
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi
faoliyatini O‘zbekistonning iqtisodiy va siyosiy kontekstida tahlil qilish, mavjud
mexanizmlarning samaradorligini baholash va xalqaro tajriba asosida takomillashtirish
bo‘yicha t
avsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda TQJning moliyaviy vositalari,
institutsional tuzilmasi va ularning turizm sohasiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, turizm
rivojlanishining ijtimoiy-
iqtisodiy ta’siri, xususan, daromadlar tengsizligi va hududi
y
rivojlanish nuqtai nazaridan tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharhi.
Turizmni
qo‘llab
-quvvatlashning iqtisodiy va ijtimoiy mexanizmlari global miqyosda keng
o‘rganilgan bo‘lib, bu borada turli mamlakatlar tajribasida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlik muhim rol o‘ynaydi. Xususan, rivojlanayotgan davlatlarda turizm sohasi
bandlikni
www.sci-p.uz
III SON. 2025
166
oshirish, infratuzilmani yaxshilash va daromadlarni diversifikatsiyalash vositasi sifatida
qaraladi (UNWTO, 2022). Davlat tomonidan moliyaviy mexanizmlar orqali turizmni qo‘llab
-
quvvatlash ko‘plab mamlakatlarda maxsus jamg‘armalar yoki grant dasturlari orq
ali amalga
oshirilmoqda. Misol uchun, Saudiya Arabistonida 2020-yilda tashkil etilgan Tourism
Development Fund (TDF) mikromoliyalashtirish orqali turizm investitsiyalariga
rag‘batlantiruvchi omil bo‘lgan (TDF Annual Report, 2022).
Xalqaro miqyosdagi ilmiy adabiyotlarda turizmning ijtimoiy-
iqtisodiy tenglikka ta’siri
borasida turlicha yondashuvlar mavjud. MDPI jurnalida chop etilgan maqolada (Sustainability,
2023, 17(10), 4272) Fors ko‘rfazi mamlakatlari misolida turizmning daromadla
r tengsizligiga
ta’siri Kuznets gipotezasi asosida empirik jihatdan tahlil qilingan. Mualliflar turizm dastlab
daromadlar tafovutini kuchaytirishi, ammo uzoq muddatda davlat aralashuvi orqali tenglikni
ta’minlashi mumkinligini qayd etadilar. Ushbu yondashuv O‘zbekiston sharoitiga mos keladi,
chunki mamlakatda turizmning mintaqaviy rivojlanishga ta’siri tobora oshib bormoqda.
Mahalliy adabiyotlarda esa turizm siyosati va uning institutsional asoslari haqida bir
qator izlanishlar mavjud. Masalan, To‘xtasinov (2021) O‘zbekistonda turizm sohasining
transformatsiyasi va davlat siyosatining evolyutsiyasini tahlil qilib, turizm infratuzilmasiga
qaratilgan sarmoyalarning mintaqaviy iqtisodiyotga ta’sirini yoritgan. Shuningdek, Xasanov va
Yigitaliev (2020) tomonidan yozilgan maqolada turizmni qo‘llab
-quvvatlashdagi moliyaviy
mexanizmlar, xususan, davlat-xususiy sheriklik asosidagi yondashuvlar baholangan.
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armalarining samaradorligini baholashda xalqaro
iqtisodchilar
–
Dwyer, Forsyth va Spurr (2006) tomonidan ishlab chiqilgan metodologiyalar
keng qo‘llanilmoqda. Ularning tadqiqotlarida davlat aralashuvining iqtisodiy samaradorligi,
byudjet xarajatlarining turizmga nisbatan “multiplikativ effekti” tahlil qilingan.
Shuningdek, Jahon bankining “Tourism for Development” (2021) hisobotida turizmni
davlat siyosatiga integratsiyalash orqali barqaror rivojlanish maqsadlariga (SDGs) erishish
yo‘llari tavsiya etilgan. Bu yondashuv O‘zbekiston uchun ayniqsa dolzarb bo‘lib, 20
22
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida turizmni “drayver” sektor sifatida ilgari surish
bilan uyg‘unlashadi.
Mahalliy kontekstda esa Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasining huquqiy maqomi,
moliyalashtirish manbalari va tarmoq siyosatidagi roli haqida ko‘plab normativ hujjatlar qabul
qilingan. Jumladan, 2019-yildagi Prezident qarorida TQJ orqali xorijiy turistlarni jalb qilgan
turoperatorlarga subsidiya ajratish, mehmonxona xizmatlariga soliq yengilliklari joriy etish
kabi mexanizmlar belgilangan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, turizmni qo‘llab
-quvvatlash mexanizmlarining
iqtisodiy va ijtimoiy natijalari mamlakatlarning institutsional tuzilmasiga, siyosiy
barqarorligiga va mintaqaviy rivojlanish darajasiga bog‘liq. O‘zbekiston uchun bu tajr
ibalarni
mahalliy shart-sharoitlarga moslashtirish orqali TQJ faoliyatining samaradorligini oshirish
imkoniyati mavjud..
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasining (TQJ) faoliyatini
baholash va uning iqtisodiy ko‘rsatkichlarga, xususan, daromadlar tengsizligi va hududiy
rivojlanishga ta’sirini aniqlash uchun kompleks empirik uslublar qo‘llanildi. Tadqiqotn
ing
asosiy maqsadi
–
O‘zbekiston misolida TQJ faoliyati samaradorligini baholash va uni
takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotda miqdoriy (kvantitativ) yondashuv asos qilib olindi. Asosiy tahlil vositasi
sifatida panel regressiya modellari va daromadlar tengsizligining Kuznets gipotezasi asosida
testdan o‘tkazilgan empirik modeldan foydalanildi. Bu yondashuv orqali turizm
sektori
rivojlanishi va aholining daromadlar darajasi o‘rtasidagi noaniq va nochiziqli bog‘liqlikni
aniqlash imkoniyati yaratildi.
Tadqiqotda quyidagi asosiy manbalardan foydalanildi:
www.sci-p.uz
III SON. 2025
167
•
O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi va Statistika agentligining 2017–
2023-
yillar davomidagi rasmiy statistik ma’lumotlari;
•
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi tomonidan e’lon qilingan moliyaviy
hisobotlar va davlat dasturlari;
•
Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO), Jahon banki
(WB) va Xalqaro valuta jamg‘armasi
(IMF)ning mintaqaviy tahlillari;
•
MDPI’da chop etilgan ilmiy maqola (Sustainability, 2023, 17(10), 4272)da qo‘llanilgan
empirik metodikalar va ko‘rsatkichlar.
Tadqiqotda quyidagi asosiy o‘zgaruvchilar tanlandi:
1.
Ixtiyoriy o‘zgaruvchi (dependent variable): Aholi o‘rtasida daromadlar tengsizligini
ko‘rsatuvchi Gini koeffitsienti.
2.
Mustaqil o‘zgaruvchilar (independent variables): xorijiy va ichki turistlar soni, turistik
xizmatlardan tushgan yalpi daromad, TQJ orqali ajratilgan mablag‘lar hajmi, mintaqaviy
ishsizlik darajasi, YIMga nisbatan turizm ulushi, turistik infratuzilma ko‘rsa
tkichlari.
Tahlil quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
-
Deskriptiv statistika orqali asosiy ko‘rsatkichlarning o‘rtacha qiymati, dispersiyasi,
maksimal va minimal chegaralari aniqlab olindi.
-
Korrelyatsion tahlil yordamida o‘zgaruvchilar orasidagi bog‘liqlik yo‘nalishi aniqlandi.
-
Kuznets egri chizig‘i modeli asosida regressiya tahlili o‘tkazilib, turizm ko‘rsatkichlari
va Gini indeksidagi nochiziqli o‘zgarishlar baholandi.
-
Panel ma’lumotlar regressiyasi (fixed effect va random effect) yondashuvlari orqali
vaqt bo‘yicha va mintaqalararo o‘zgarishlar dinamikasi hisobga olindi.
-
Hausman testi yordamida modelning mosligi tekshirildi.
Ushbu metodologik yondashuv turizmni qo‘llab
-quvvatlash siyosatining ijtimoiy-
iqtisodiy ta’sirini chuqur tahlil qilishga, shuningdek, TQJ faoliyatini yaxshilash uchun aniq va
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tadqiqot davomida O‘zbekiston Respublikasida 2017–
2023-
yillar oralig‘ida Turizmni
qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi tomonidan ajratilgan mablag‘lar, xorijiy turistlar soni va
daromadlar tengsizligi ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Yuqoridagi jadvalda ko‘rinib turi
bdiki, TQJ
orqali yo‘naltirilayotgan moliyaviy ko‘mak hajmi yil sayin oshib bormoqda, bu esa turizm
infratuzilmasi va xizmatlar sifatining yaxshilanishiga xizmat qilgan.
Biroq, 2020-yilda pandemiya tufayli xorijiy turistlar soni keskin kamaygan (900 ming
kishi), bu esa
Gini koeffitsientining o‘sishiga olib kelgan (0.340). Bu fakt jamg‘arma
mablag‘larining o‘z vaqtida va maqsadli yo‘naltirilmagani yoki ichki talabning yetarli darajada
kompensatsiya qilinmagani holatini aks ettiradi.
Ushbu davrda daromadlar
tengsizligi ko‘rsatkichlari TQJ faoliyati kuchaygan yillarda
nisbatan pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda (masalan, 2019–
2023-yillarda Gini indeksi
0.333 dan 0.334 gacha). Bu holat turizm sohasiga yo‘naltirilgan qo‘llab
-quvvatlash choralari
hududiy bandlikni oshirish va daromad manbalarini diversifikatsiya qilish orqali ijtimoiy
tenglikni tiklashda ma’lum darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatganini tasdiqlaydi.
Korrelyatsion tahlil natijalariga ko‘ra, TQJ tomonidan ajratilgan mablag‘lar va Gini
indeksining kamayishi o‘rtasida salbiy korrelyatsiya mavjudligi kuzatildi (r ≈
-0.65). Bu esa,
jamg‘armaning iqtisodiy tenglikni yaxshilashdagi salohiyatini tasdiqlovchi m
uhim empirik
dalildir.
“Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi va ijtimoiy tenglik” jadvalidan ko‘rinadiki:
-
2023-
yilda TQJ mablag‘lari eng yuqori nuqtaga (300 mlrd so‘m) yetgan.
-
Xorijiy turistlar soni pandemiyadan keyin tiklana boshlagan.
-
Gini koeffitsienti sekin-asta pasaymoqda, bu esa iqtisodiy adolatda ijobiy siljishni
anglatadi.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
168
1-jadval
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi va ijtimoiy tenglik
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Jahon banki ma’lumotlari
.
Turizm dastlab
daromad tengsizligini kuchaytirishi mumkin, biroq davlatning faol aralashuvi va barqaror
siyosiy muhitda bu
jarayon ijobiy o‘zgarishga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi 2017–
2023-
yillar oralig‘ida turizm sohasida sezilarli o‘sishni
boshdan kechirdi. Xususan, xorijiy turistlar soni 2017-yilda 2,7 milliondan 2023-yilda 6,6
milliongacha oshdi . Bu davrda turizm infratuzilmasi va xizmatlar sifati yaxshilandi, bu esa
mamlakatga ko‘proq sayyohlarni jalb qilishga yordam berdi.
Daromadlar tengsizligini o‘lchovchi Gini koeffitsienti esa 2017
-
yilda 0,336 bo‘lib, 2023
-
yilda 0,334 gacha pasaydi . Bu pasayish iqtisodiy tenglikning biroz yaxshilanganini ko‘rsatadi,
ammo hali ham ijtimoiy adolatni ta’minlash bo‘yicha ishlar davom etmoqd
a.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi va boshqa rasmiy manbalarga ko‘ra, xorijiy
turistlar soni yillar davomida
quyidagicha o‘zgarib borgan:
•
2017: 2,7 million nafar
•
2018: 5,3 million nafar
•
2019: 6,7 million nafar
•
2020: 1,5 million nafar (pandemiya ta'siri)
•
2021: 1,8 million nafar
•
2022: 5,2 million nafar
•
2023: 6,6 million nafar
Bu ma'lumotlar rasmiy
statistik hisobotlarda mavjud bo‘lib, turizm sohasidagi o‘sish
tendensiyasini aks ettiradi.
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, turizm sohasidagi o‘sish Gini koeffitsientining
pasayishiga muayyan darajada ta’sir ko‘rsatgan. Biroq, 2020
-yilda COVID-19 pandemiyasi
tufayli turistlar sonining keskin kamayishi (1,5 million) Gini koeffitsientining oshishiga (0,340)
olib keldi. Bu holat turizmning iqtisodiy tenglikka ta’sirini yana bir bor tasdiqlaydi.
Shuningdek, Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi (TQJ) tomonidan ajratilgan
mablag‘lar turizm infratuzilmasini rivojlantirishga, yangi ish o‘rinlari yaratishga va hududiy
tenglikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, daromadlar tengsizl
igini
kamaytirishga yordam bermoqda. O‘zbekistonda turizm sohasining rivojlanishi va TQJ faoliyati
daromadlar tengsizligini kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bu sohada yanada barqaror
va inklyuziv o‘sishni ta’minlash uchun qo‘shimcha choralar ko‘ris
h zarur.
O‘zbekistonda turizm sohasining rivojlanishi mustaqillik yillaridan keyingi davrda
sezilarli sur’at bilan amalga oshib, ayniqsa, 2016
-yildan boshlab davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylangan. 2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot s
trategiyasi
www.sci-p.uz
III SON. 2025
169
doirasida turizm sohasiga sarmoya kiritish, sayyohlik infratuzilmasini rivojlantirish va
xizmatlar sifatini oshirish orqali yalpi ichki mahsulot (YaIM)da turizm ulushini bosqichma-
bosqich oshirish belgilandi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Turizmni
qo‘llab
-quvvatlash
jamg‘armasining (TQJ) faoliyati mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy barqarorligiga kompleks
ta’sir ko‘rsatmoqda.
Empirik tahlil asosida aniqlanishicha, 2017
–
2023-yillar davomida TQJ tomonidan
yo‘naltirilgan moliyaviy resurslar turizm sektori rivojlanishining muhim omiliga aylandi.
Jamg‘arma mablag‘lari hisobiga mehmonxonalar soni ortib bordi, turoperatorlar faoliyati
ga
subsidiyalar ajratildi, innovatsion xizmatlar yaratildi va mahalliy aholining bandlik darajasi
oshdi. Ushbu choralarning iqtisodiy natijasi xorijiy turistlar sonining 2017-yildagi 2,7
milliondan 2023-yilda 6,6 milliongacha ortgani bilan ifodalanadi.
Shuningdek, tadqiqot davomida TQJ faoliyati va daromadlar tengsizligi (Gini koeffitsienti)
o‘rtasida bevosita va bilvosita bog‘liqlik mavjudligi aniqlandi. Panel regressiya tahlili asosida
hisoblangan koeffitsientlar shuni ko‘rsatadiki, turizm sohasi rivojlanishi bilan Gini ko‘rsatkichi
asta-sekin pasaymoqda. Agar 2017-
yilda Gini koeffitsienti 0,336 bo‘lgan bo‘lsa, 2023
-yilda bu
ko‘rsatkich 0,334 gacha kamaygan. Ushbu tendensiya davlat tomonidan turizmni qo‘llab
-
quvvatlash orqali aholining daromad manbalari
ni diversifikatsiyalash, xususan, chekka va tog‘li
hududlarda ham turizmni rivojlantirish orqali ijtimoiy tenglikni ta’minlashga xizmat
qilayotganini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, kuzatilgan natijalar TQJ faoliyatining mintaqaviy tafovutlarni
kamaytirishdagi ijobiy rolini ham ochib berdi. Xususan, Samarqand, Buxoro, Xiva, Farg‘ona
vodiysi va Toshkent shahri kabi hududlarda jamg‘armaning investitsiyaviy loyihalari ma
halliy
darajada xizmatlar sektorining rivojlanishiga, kichik va o‘rta biznesning faollashuviga olib
keldi.
Natijaviy jihatdan, tadqiqotdan quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
1.
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi faoliyati turizm sektori barqarorligiga va
iqtisodiy o‘sishga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda;
2.
Jamg‘arma orqali ajratilgan moliyaviy resurslar aholining bandligi va daromadlari
oshishiga xizmat qilmoqda;
3.
TQJ faoliyatining to‘g‘ri yo‘naltirilishi daromadlar tengsizligini yumshatishda va
mintaqaviy tafovutlarni kamaytirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda;
4.
Davlat siyosatining turizmga qaratilgan institutsional yondashuvi ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorlikka erishishda strategik ahamiyatga ega.
Xulosa va takliflar
O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri sifatida shakllanib, uni institutsional jihatdan qo‘llab
-quvvatlash, xususan, Turizmni
qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi (TQJ) faoliyati orqali sohaga tizimli yondashuv kuchayib
bo
rmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, TQJ tomonidan ajratilgan moliyaviy resurslar
turizm infratuzilmasini rivojlantirish, xususiy sektorni rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari
yaratish va mintaqaviy iqtisodiy faollikni oshirish orqali daromadlar tengsizligini
kamaytirishda muhim rol o‘ynamoqda.
Tahlil qilingan statistik ma’lumotlar asosida aniqlanishicha, 2017–
2023-
yillar oralig‘ida
xorijiy turistlar soni barqaror oshib borib, 6,6 million kishiga yetgan, bu esa TQJ faoliyatining
samaradorligini tasdiqlovchi asosiy indikatorlardan biri bo‘ldi. Shu
bilan birga, Gini
koeffitsientining sekin pasayishi (0,336 dan 0,334 gacha) jamg‘arma siyosatining ijtimoiy
tenglikni ta’minlashdagi samarasini ko‘rsatadi.
Shularni inobatga olgan holda, quyidagi ilmiy asoslangan takliflar ilgari suriladi:
✓
TQJ faoliyatini hududiy yo‘naltirish asosida diversifikatsiyalash zarur. Ayni paytda
resurslar asosan yirik turistik markazlarga yo‘naltirilayotgan bo‘lsa, uzoq va iqtisodiy faolligi
past hududlarda ham turizm salohiyatini yuzaga chiqarishga e’tibor qarati
lishi kerak.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
170
✓
TQJ tomonidan qo‘llab
-quvvatlanayotgan loyihalarning monitoring va baholash
tizimini takomillashtirish lozim. Har bir ajratilgan grant va subsidiyaning iqtisodiy va ijtimoiy
samarasi tizimli tarzda baholanib borilishi zarur.
✓
Turizm sohasi orqali iqtisodiy tenglikni ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy dasturlarni
kuchaytirish tavsiya etiladi. Jumladan, ayollar va yoshlar ishtirokidagi mahalliy turistik
startaplarni moliyaviy rag‘batlantirish lozim.
✓
Jamg‘arma faoliyatini raqamlashtirish orqali shaffoflikni oshirish va korrupsion
risklarni minimallashtirish muhimdir. Buning uchun ochiq ma’lumotlar bazasini joriy etish va
barcha moliyalashtirilgan loyihalarni jamoatchilik nazoratiga taqdim etish taklif etiladi.
✓
TQJ siyosatini xalqaro tajriba asosida yangilab borish lozim. Bunda Saudiya Arabistoni,
Turkiya, Malayziya kabi davlatlar tajribasi asosida turizmni moliyaviy qo‘llab
-quvvatlashning
barqaror modellari o‘rganilishi maqsadga muvofiqdir.
✓
Ilmiy-
amaliy hamkorlikni kuchaytirish zarur. TQJ faoliyatini baholashda oliy ta’lim
muassasalari va ilmiy-tadqiqot institutlari salohiyatidan foydalanish, akademik izlanishlarni
qo‘llab
-quvvatlash ijobiy natijalar beradi.
Turizmni qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armasi O‘zbekiston turizm sektorining rivojlanishida
strategik institut sifatida faoliyat yuritmoqda. Biroq uning samaradorligini oshirish, ijtimoiy
adolatga xizmat qiluvchi ko‘p yo‘nalishli, indikatorlar asosida boshqarila
digan tizimga
aylantirish lozim. Bu esa, milliy taraqqiyotning uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga
xizmat qiladi.
Adabiyotlar /
Литература
/Reference:
Dwyer L., Forsyth P., Spurr R. (2006). Assessing the economic impacts of events: A
computable general equilibrium model. Journal of Travel Research, 45(1), 59
–
66.
MDPI (2023). Tourism Development and Income Inequality: Evidence from Gulf Cooperation
Council (GCC) Countries. Sustainability, 17(10), 4272. https://www.mdpi.com/2071-
1050/17/10/4272
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasi. (2023). Turizm sohasiga oid rasmiy
statistik ma’lumotlar. https://stat.uz
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi. (2022). Yangi O‘zbekiston
Taraqqiyot Strategiyasi 2022
–
2026. https://strategy.uz
Qaror (2019)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 5-yanvardagi PQ
–
4095-sonli
qarori “2019–
2025-
yillarda turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”.
https://lex.uz/docs/4130396.
To‘xtasinov X.T.
(2021)
O‘zbekistonda turizm sohasini transformatsiyalashning nazariy va
amaliy asoslari.
–
Toshkent: Iqtisodiyot,
–
212 b.
Tourism Development Fund (TDF). (2022). Annual Report 2021
–
2022. Riyadh, Saudi Arabia.
https://tdf.gov.sa.
UNWTO (2022). International Tourism Highlights: 2022 Edition. Madrid: World Tourism
Organization.
World Bank (2021). Tourism for Development: Tourism as a Tool to Foster Development in
the Least Developed Countries. Washington, DC. https://documents.worldbank.org
World Bank Data. (2023). GINI Index (World Bank estimate)
–
Uzbekistan.
https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UZ
Xasanov I., Yigitaliev B. (2020) Turizmni rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklikning
ahamiyati. // “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” jurnali. –
№6. –
B. 115
–
121.
