www.sci-p.uz
III SON. 2025
334
KORPORATIV BOSHQARUVNING MILLIY MODELINI RIVOJLANTIRISHNING
ISTIQBOLLARI
PhD
Yo‘ldashova Gavhar
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0009-3761-5248
Xabibullayev Dadajon
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0003-0507-4340
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kоmpаniyаlаrdа kоrpоrаtiv bоshqаruv sifаtini
bаhоlаshning ijtimоiy jihаtlаri kоrpоrаtiv bоshqаruv kоmpаniyаning о‘z xоdimlаri, mijоzlаri,
yetkаzib beruvchilаri vа umumаn jаmiyаt оldidаgi ijtimоiy mаs'uliyаtigа tа’sir qilаdi. Yаxshi
bоshqаruv qulаy ish muhitini yаrаtishgа, ishchilаrning huquqlаrini himоyа qilishgа, xаvfsizlik vа
mehnаtni muhоfаzа qilish stаndаrtlаrigа riоyа qilishgа hamda mаnfааtdоr tоmоnlаr bilаn
ishоnchli munоsаbаtlаrni sаqlаshgа zаmin yаrаtаdi.
Kalit so‘zlar:
korporativ boshqaruv, samaradorlik, korxona maqsadlari, ishlab chiqarish,
innovatsion faoliyat, kompaniyalar, kuzatuv kengashi, raqobatbardoshlik, boshqaruv sifati.
ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ МОДЕЛИ КОРПОРАТИВНОГО
УПРАВЛЕНИЯ
PhD
Юлдашова Гавхар
Ташкентский государственный экономический университет
Хабибуллаев Дададжон
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье социальные аспекты оценки качества
корпоративного управления в компаниях затрагивают социальную ответственность
корпоративного управления перед собственными сотрудниками компании, клиентами,
поставщиками и обществом в целом. Эффективное управление создает условия для
создания комфортной рабочей среды, защиты прав работников, соблюдения стандартов
безопасности и охраны труда, а также поддержания надежных отношений с
заинтересованными сторонами.
Ключевые слова
:
корпоративное управление, эффективность, цели предприятия,
производство, инновационная деятельность, компании, наблюдательный совет,
конкурентоспособность, качество управления.
UOʻK:
331.545
334-339
www.sci-p.uz
III SON. 2025
335
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE NATIONAL CORPORATE GOVERNANCE
MODEL
PhD
Yuldashova Gavhar
Tashkent State University of Economics
Khabibullayev Dadajon
Tashkent State University of Economics
Abstract.
Social aspects of corporate governance quality assessment in companies
corporate governance affects a company's social responsibility towards its employees, customers,
suppliers, and society as a whole. Good management creates the basis for creating a supportive
work environment, protecting workers' rights, complying with occupational safety and health
standards, and maintaining trusting relationships with stakeholders.
Keywords:
corporate governance, efficiency, enterprise objectives, production, innovative
activities, companies, Supervisory Board, competitiveness, quality of management.
Kirish.
Kоmpаniyаlаrdа kоrpоrаtiv bоshqаruv sifаtini bаhоlаshning ijtimоiy jihаtlаri kоrpоrаtiv
bоshqаruv kоmpаniyаning о‘z xоdimlаri, mijоzlаri, yetkаzib beruvchilаri vа umumаn jаmiyаt
оldidаgi ijtimоiy mаs'uliyаtigа tа’sir qilаdi. Yаxshi bоshqаruv qulаy ish muhitini yаrаtishgа,
ishchilаrning huquqlаrini himоyа qilishgа, xаvfsizlik vа mehnаtni muhоfаzа qilish
stаndаrtlаrigа riоyа qilishgа hamda mаnfааtdоr tоmоnlаr bilаn ishоnchli munоsаbаtlаrni
sаqlаshgа zаmin yаrаtаdi.
Kоmpаniyаlаrdа kоrpоrаtiv bоshqаruv sifаtini bаhоlаshning аxlоqiy jihаtlаri, kоrpоrаtiv
bоshqаruv sifаti, kоmpаniyаning аxlоqiy tаmоyillаri vа qаdriyаtlаri bilаn bevоsitа bоg‘liqdir.
Jаrаyоnlаrning shаffоfligi, mаnfааtdоr tоmоnlаr bilаn munоsаbаtlаrdа hаlоllik, qоnunchilik vа
biznes etikаsi qоidаlаrigа riоyа qilish muvаffаqiyаtli bоshqаruvning аjrаlmаs qismidir.
Bu jihаtlаrning bаrchаsi о‘zаrо bоg‘liq bо‘lib, kоrpоrаtiv bоshqаruvning iqtisоdiy
rivоjlаnish vа ijtimоiy bаrqаrоrlikkа umumiy tа’sirini belgilаydi. Shuning uchun kоrpоrаtiv
bоshqаruv sifаtini bаhоlаsh hаr tоmоnlаmа bо‘lishi hаmdа kоmpаniyаlаr vа umumаn,
jаmiyаtning bаrqаrоr rivоjlаnish mаqsаdlаrigа erishish uchun kо‘rsаtilgаn bаrchа оmillаrni
hisоbgа оlishi kerаk.
Iqtisodiyot sektorlarini transformatsiyalash sharoitida aksiyadorlar boshqaruvni
almashtirish va mulkni qaytadan bo‘lib olish bilan g‘alabaga erishish ehtimoli yuqori bo‘lgan
hollardagina qarama-qarshilik harajatlari va mojarolarga boradi.
Hozirgi kunda aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini joriy etishda bir
qator muammolar yuzaga kelmoqda. Jumladan:
- korporativ boshqaruv va nazorat sohasida amaliy mexanizmlarni shakllantirish
borasida faollikning sustligi;
- mojarolarga olib keluvchi aksiyadorlar manfaatlarini uzoq muddatli himoya qilish
mexanizmlarining yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi;
- zamonaviy korporativ boshqaruv modellaridan samarali foydalanilmasligi.
Biroq, yuqoridagi muammolarga qaramay, davlat iqtisodiyoitida mulkchilik shakllari va
ularga egalik qilish huquqlarining barqarorlashuvi zamon talablariga moslashtirilib, yangi
rivojlanish bosqichini yuzaga keltirmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Xorij mamlakatlari tajribasidan ma’lumki, korporativ boshqaruv mamlakatning ijtimoiy
-
iqtisodiy rivojlanishini belgilab beradigan asosiy tuzilma hisoblanib, hozirda iqtisodiyoti
rivojlangan va rivojlanyotgan mamlakatlarda takomillashib bormoqda. Chunki davlatning
www.sci-p.uz
III SON. 2025
336
korporativ sektorini ilg‘or xoijiy tajribalarni joriy etish orqali rivojlantirish kompaniyalardan
xalqaro standartlarga mos darajadagi korporativ boshqaruvni talab qiladi.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga
ko‘ra, “mulkchilik strukturasi ustuvor bo‘lgan mamlakatlarning jahon bozor
kapitalizatsiyasidagi ulushi oxirgi yillar ichida 20 foizdan (1998-2002- yy.) 34 foizgacha (2013-
2015 yy.) oshgan, bunga asosan, rivojlanayotgan mamlakatlar kapital bozorlarining keskin
taraqqiy etishi sabab bo‘lgan. Shuning uchun, mamlakat korporativ boshqaruvining sifati uning
korporativ sektori raqobatbardoshligi va dinamik rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga
ega”
(Maxkamova, 2019).
Bundаn tаshqаri, jаrаyоnlаrni mоdernizаtsiyа qilish tаshkilоt ichidаgi аlоqа vа
hаmkоrlikni yаxshilаshgа yоrdаm berаdi, bu esа, xоdimlаrning mоtivаtsiyаsini оshirаdi vа
innоvаtsiyаlаrni rivоjlаntirаdi.
Shuningdek, korporativ boshqaruvda modernizatsiya
jarayonlarining samaradorligi korporativ kompaniyalarning muvaffaqiyatli faoliyati va ular
raqobatbardoshligida muhim rol o‘ynaydi.
Samarali korporativ boshqaruv borasida ham turlicha qarashlar shakllangan. Xususan,
“samarali korporativ boshqaruvning mohiyati korporatsiya va uning manfaatdor tomonlari
o‘rtasidagi ishonchli munosabatlarning yo‘lga qo‘yilishini ta’minlashda namoyon bo‘ladi”
(Department, n.d.)
. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mavzuga oid adabiyotlar tahlilini o‘tkazish
natijasida iqtisodiyotni tranformatsiyalash jarayoniga o‘tishda korporativ boshqaruv
masalalari turlicha talqinda ko‘rib o‘tilgan.
“O‘zbekistonda korporativ boshqaruvning milliy modelini shakllanish bosqichida
turganligi, tarqoq holda turli modellarning ayrim jihatlarini o‘zida mujassamlashtirganligi
ko‘plab tadqiqotchi
-
olimlar tomonidan ta’kidlanadi”
(Ostanoqulova, 2013). Hozirgi kunga
kelib, mamlakatimizda korporativ boshqaruvning milliy modelining shakllanganligi va uning
to‘la
-
to‘kis yakunlangan masalasi ochiqligicha qolmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada turli usullardan foydalanildi. Kompaniyalarda korporativ boshqaruv
sifatini oshirishda qo‘llaniladigan tizimli yondashuvlar, monografik kuzatish, abstrakt
-
mantiqiy fikrlash, taqqoslama tahlil, ekspert baholash, konstruktiv baholash, bashoratlash
usullaridan keng foydalanilgan
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Korporativ boshqaruv modellari yoki tizimlari ilmiy munozaralar uchun yana bir muhim
mavzu hisoblanadi. Turli
adabiyotlarda “korporativ boshqaruv modellariga nisbatan qarashlar
xilma-
xil bo‘lishiga qaramasdan, korporativ boshqaruvning Kontinental Yevropa va anglo
-
sakson modellari ikki bazaviy modellar hisoblanib, qolgan modellar ma’lum ma’noda shu ikki
modeldan kelib chiqqan degan qarashlar mavjud. Masalan, korporativ boshqaruvning islomiy
modeli (Islamic model) steykxolder (kontinental yevropa) modeliga moslashtirilgan bo‘lib,
anglo-
sakson modelining eng yaxshi amaliyotlarini o‘zida mujassamlashtirgan hamda asosiy
si,
shariat tamoyillariga asoslangan model hisoblanadi. Shuningdek, ayrim tadqiqotchilar
tomonidan korporativ boshqaruvning yapon modelini kontinental yevropa modeli sifatida
ko‘rsatish holatlari ham uchrab turadi”
(Glyushkova, 2004).
Korporativ boshqaruv sifatini baholash metodologiyasi tarkibi quyidagi rasmda aks
ettirilgan. Shuningdek, kompaniyada korporativ boshqaruv sifatini baholashning asosiy
elementlari quyidagilar hisoblanadi:
- mulk;
- axborot shaffofligi;
-
boshqaruv tuzilmasi va aksiyadorlar umumiy yig‘ilishining imkoniyatlari;
-
menejerlarga haq to‘lash mexanizmi;
- monitoring, nazorat, identifikatsiya va xatarlarni boshqarish tizimi;
- korporativ madaniyat tizimi.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
337
D
unyoga mashhur “Ernst & Young” (EY) auditorlik
-konsalting kompaniyasi Shveysariya
kompaniyalarining birida korporativ boshqaruv sifatini baholash amaliyoti bo‘yicha
tadqiqot
olib borgan, ushbu tadqiqotda esa xususiy kapital qiymatini aniqlashda risk holatlari uchun
mukofotni hisobga olgan holda moliyaviy aktivlar modelidan foydalanilgan. Kompaniya qarz
kapital qiymatini baholashda korporativ obligatsiya va kredit spredlar inobatga olinib baholash
jarayonini amalga oshirgan. Tadqiqot natijasiga ko‘ra ushbu maml
akat korporativ
tuzimalarining kapital qiymati 10, 11 foiz deb ko‘rsatilgan.
1-rasm. Korporativ boshqaruv sifatini baholash metodologiyasi tarkibi
Manba:
ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi.
Mazkur tadqiqot investor uchun kompaniyalarga kiritiladigan investitsiyadan
kutilayotgan daromadni ko‘rsatadi.
Kompaniya tomonidan esa investitsiya loyihasini amalga
oshirish uchun talab qilingan daromad stavkasi hisoblanadi. Uning kapital qiymatini
baholashda risksiz aktivlar stavkasida Shveysariyaning milliy valyutasida emissiya qilingan
davlat obligatsiyalari fo
iz stavkasi, bozor riski uchun mukofot ko‘rsatkichiga global bozor riski
uchun mukofot ko‘rsatkichi inobatga olingan, kichik kapitallashuvga ega bo‘lgan
korxonalarning risk uch
un mukofot ko‘rsatkichini hisobga olgan holda amalga oshirgan.
O‘zbekiston Respublikasining korporativ boshqaruv tizimi shaklan nemis modeliga
o‘xshashdir. Bu o‘xshashlik ikki pog‘onali kengash, moliyalashtirishda bank tizimining
yetakchiligi kabilarda namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, milliy korporativ boshqaruv tizi
mining
o‘ziga xos jihatlari ham mavjud. Masalan, mamlakatimiz korporativ tuzilmalarida ishchi va
xodimlarning Kuzatuv kengashiga nomzod ko‘rsatishi yoki ishtirok etishiga ruxsat etilmaydi.
Ayni paytda, yirik nemis korporatsiyalari kuzatuv kengashlarining 50 foizini aynan ishchi va
xodimlarning vakillari tashkil etadi. Shuningdek, respublikamizda korporativ moliya bozorida
emitentlarning korporativ obligatsiyalar orqali moliyaviy resurslarni jalb qilish imkoniyati
cheklangan. Bunda muayyan darajada korporativ obligatsiyalarni muomalaga chiqarish
shartlarining sezilarli darajada murakkabligi va qiyinligi rol o‘ynasa, boshqa tomondan
ikkilamchi bozorning sust rivojlanganlgi, fond bozori likvidliligining pastligi va uni ta’minlash
uchun market-meykerlarning mavjud emasligi kabi institutsional muammolar ham mavjudki,
bu oxir oqibat fond bozoriga asoslangan anglo-sakson modelining eng yaxshi amaliyotlaridan
foydalanish imkoniyatini pasaytiradi.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
338
1-jadval
Shveysariyadagi aksiyadorlik jamiyatlari korporativ boshqaruv sifatini
baholash usullari (Guide, 2018)
Olib borilgan tadqiqotlarga asoslanib, korporativ boshqaruvning muayyan tizimi yoki
modelini mutlaq ustunliklarga ega deyish mushkul. Chunki korporativ boshqaruvning har bir
modeli, har qaysi sohada samarali faoliyat yuritishi uchun yetarlicha shart-sharoitlar mavjud
va ularni samarali faoliyat yuritishini baholash maqsadida zamonavoy baholash mezonlari va
tajriba amaliyotlari yo‘lga qo‘yilgan. Shuningdek, milliy va jahon korporativ tuzilmalarida turli
xil farqlar borligiga qaramay, milliy korporativ boshqaruv mezonlarini yaratishda jahon
tajribalaridan va mezonlaridan foydalanish, ya’nikim, milliy boshqaruv kodeksimizni ishlab
chiqishda jahon tajriba va tamoyillaridan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Xulosa va takliflar.
Korporativ boshqaruv tizimining sifati, asosan, tizim elementlari tomonidan bajariladigan
funksiyalar bilan belgilanadi. Korporativ boshqaruv jarayonlarining sifati kompaniyaning
asosiy maqsadiga yaqinlashish o‘lchovi bilan tavsiflanadi.
“O‘zkimyosanoat” AJ hamda aksiyadorlik jamiyatining tashkiliy tuzilmasiga kiruvchi
kimyo sanoati kompaniyalarining korporativ boshqaruv tizimi sifatiga ta’sir etuvchi omillar bu
ishlab chiqarish sarf-xarajatlarini kamaytirish va tannarxini pasaytirish hamda energiya va
resurslarni tejaydigan zamonaviy texnologiyalar va uskunalarni tatbiq etish hisoblanadi
Korporativ boshqaruv tizimi sifatini oshirish mexanizmining keng joriy qilinishi kimyo
sanoatida mahsulot ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlarini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish tarmog‘ida asosiy mahsulotlarni ish
lab
chiqarish miqdori hamda ularning barqarorligini ta’minlash bilan korporativ boshqaruvni joriy
qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora
-
tadbirlar orasida bog‘liqlik mavjud ekanligini
ko‘rish mumkin.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
339
Adabiyotlar/
Литература
/References:
Department (n.d.) The International Finance Corporation & the U.S. Department of
Commerce, The Russia Corporate Governance Manual, p.13.
Maxkamova M.A. (2019) Aktsionerlik korxonalarida korporativ boshqaruvning tashkiliy-
iqtisodiy mexanizmini takomillashtirish. "Korporativ boshqaruv nazariya va amaliyot" ilmiy
maqolalar to‘plami (respublika ilmiy seminari materiallari).23 yanvar 2019 yil. 36
- bet.
Ostanoqulova G.M. va b. (2013) O'zbekiston Respublikasida korporativ boshqaruvning milliy
modelini rivojlantirish istiqbollari. //Iqtisodiyot va innovasion texnologiyalar.(ilmiy elektron
jurnal) №6. Aprel.
Suyunov D.X., Tursunov B.R. (2022) Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv
samadorligini oshirish. Cyentral Asian Academic journal ISSN: 2181-2489 of SCIYeNTIFIC
RESEARCH VOLUME 2 ǀ ISSUYe 2.
Yuldashova G. (2024) ASSESSMENT OF THE QUALITY OF CORPORATE GOVERNANCE - A
CRITERION OF EFFICIENCY Economic Sciences, Norwegian Journal of development of the
International Science No 140.
Yuldashova G. (2024) Korporativ boshqaruv sifatini baholash samaradorlik mezonodir.
Iqtisodiyot va ta'lim / 2024-yil 2-son. https://doi.org/10.55439/ECED/vol25_iss2/a11
Глушкова Л.А. (2004) К вопросу о применении модели корпоративного управления в
российских коммерческих банках. Банковское дело, октябрьдекабрь, №4. сс.2
-11.
