www.sci-p.uz
III SON. 2025
320
XORIJIY MAMLAKATLAR MISOLIDA KRAUDFANDING PLATFORMALARI VA ULARNING
AMALIYOTDAGI QO‘LLANILISH TAMOYILLARI
Saidov Firdavs
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
ORCID: 0009-0001-5787-3940
saidov.firdavs.nuriddin@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy moliyalashtirish mexanizmlaridan biri bo‘lgan
kraudfanding tizimining xorijiy davlatlardagi qo‘llanilish tajribalari va ularning ishlash
tamoyillari tahlil qilingan. Tadqiqotda AQSh, Yevropa Ittifoqi davlatlari, Xitoy kabi mamlakatlar
misolida kraudfanding platformalarining asosiy turlari
–
xayriya, mukofot asosida, qarz va
aksiyadorlik shakllari o‘rganildi. Shuningdek, ushbu platformalarning moliyaviy vosita sifatida
afzalliklari, xavf-xatar omillari hamda huquqiy-institutsional asoslari tahlil etildi. Tadqiqot
natijalari kraudfandingning moliyaviy inklyuzivlikni oshirish va innovatsion loyihalarni qo‘llab
-
quvvatlashdagi rolini asoslashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
kraudfanding, platforma, alternativ moliyalashtirish, fintex, xalqaro tajriba,
moliyaviy texnologiyalar.
КРАУДФАНДИНГОВЫЕ ПЛАТФОРМЫ И ПРИНЦИПЫ ИХ ПРИМЕНЕНИЯ НА
ПРАКТИКЕ НА ПРИМЕРЕ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН
Саидов Фирдавс
Высшая школа бизнеса и предпринимательства при
Кабинете Министров Республики Узбекистан
Аннотация.
В данной статье рассмотрены особенности применения
краудфандинга как современного механизма финансирования на примере зарубежных
стран. В исследовании проанализированы основные типы краудфандинговых платформ
—
благотворительные, вознаграждаемые, долговые и
долевые –
на примере таких
стран, как США, страны Европейского союза и Китай. Также раскрыты преимущества
краудфандинга как финансового инструмента, возможные риски, а также правовые и
институциональные основы его функционирования. Результаты исследования
обосновывают роль краудфандинга в повышении финансовой инклюзии и поддержке
инновационных проектов.
Ключевые слова:
краудфандинг, платформа, альтернативное финансирование,
финтех, международный опыт, финансовые технологии.
UOʻK:
330.142.23
320-327
www.sci-p.uz
III SON. 2025
321
CROWDFUNDING PLATFORMS AND PRINCIPLES OF THEIR APPLICATION IN PRACTICE
ON THE EXAMPLE OF FOREIGN COUNTRIES
Saidov Firdavs
Graduate School of Business and Entrepreneurship under the
Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
This article examines the features of crowdfunding as a modern financing
mechanism based on the experience of foreign countries. The study analyzes the main types of
crowdfunding platforms
—
donation-based, reward-based, loan-based, and equity-based
—
using
the examples of countries such as the United States, European Union member states, and China.
The article also highlights the advantages of crowdfunding as a financial instrument, potential
risks, and the legal and institutional frameworks for its operation. The research findings
substantiate the role of crowdfunding in enhancing financial inclusion and supporting innovative
projects.
Keywords:
crowdfunding, platform, alternative financing, fintech, international experience,
financial technologies.
Kirish.
Bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi va moliyaviy texnologiyalarning
(fintex) keng joriy etilishi
natijasida kapital jalb qilishning an’anaviy shakllariga muqobil
bo‘lgan yangi vositalar vujudga keldi. Ana shunday innovatsion yondashuvlardan biri bu –
kraudfanding (crowdfunding) tizimidir. Ushbu model investorlar va loyihani moliyalashtirish
istagida b
o‘lgan shaxslar o‘rtasida vositachilarsiz, ochiq onlayn platformalar orqali to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri aloqani yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Kraudfanding bugungi kunda nafaqat startap
loyihalar va kichik biznes subyektlari uchun, balki ijtimoiy, madaniy va ilmiy tashabbuslarni
moliyalashtirishda ham muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kraudfanding platformalari turli
moliyalashtirish mexanizmlari
–
xayriya (donation-based), mukofot evaziga (reward-based),
qarz asosidagi (loan-based) va aksiyadorlik (equity-based) shakllarida faoliyat yuritib,
iqtisodiyotning turli segmentlarida samarali natijalar bermoqda. AQSh, Yevropa Ittifoqi
mamlakatlari, Buyuk Britaniya, Janubiy Koreya, Xitoy va boshqa rivojlangan davlatlarda
kraudfanding qonunchilik bilan mustahkamlangan bo‘lib, tegishli nazorat va
himoya
mexanizmlari asosida investitsiyalar xavfsizligini ta’minlab kelmoqda. Mazkur davlatlarda
ushbu model nafaqat moliyaviy resurslarni jalb qilish, balki ijtimoiy kapitalni shakllantirish,
fuqarolik faolligini rag‘batlantirish va innovatsiyalarni qo‘ll
ab-quvvatlash vositasi sifatida ham
e’tirof etilgan.
Adabiyotlar sharhi.
Kraudfanding moliyalashtirishning innovatsion shakli sifatida G‘arbiy iqtisodiy va
boshqaruv maktablari tomonidan turli nazariy yondashuvlar asosida chuqur tahlil qilingan.
Ushbu modelning nazariy asoslari, uning iqtisodiy samaradorligini anglashda muhim vosita
hisoblanadi. Jumladan, Miglo (2021) tomonidan ilgari surilgan qarashlarga ko‘ra,
“kraud
fanding
–
bu axborot asimmetriyasi va axloqiy xatarlar bilan bog‘liq moliyaviy muhitda
ishonchni tiklovchi mexanizmdir”. U investorlarga loyiha haqida to‘liq ma’lumot olish imkonini
beradigan shaffof platformalar orqali resurslarni samarali taqsimlashga xizmat qilad.
Shuningdek, Alegre va Moleskis (2016) kraudfandingni mukofotli, aksiyaviy, qarz va
xayriya asosidagi turlarga ajratgan holda, har bir modelning muvaffaqiyat omillarini boshqaruv
nazariyalari nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Ularning tadqiqotlari kraudfandingni keng turdagi
moliyaviy strategiyalarni o‘zida mujassam etgan murakkab tizim sifatida tushunishga asos
yaratadi.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
322
Jovanovic (2019) esa ushbu modelga kengroq ijtimoiy yondashuv bilan qaraydi. Uning
ta’kidlashicha, “kraudfanding nafaqat kapitalni safarbar etadi, balki iqtisodiy demokratiya va
jamoaviy ishtirokni kuchaytiradi”. U bu mexanizmni ijtimoiy innovatsiyalarni qo‘llab
-
quvvatlovchi vosita sifatida baholaydi.
Matusik va Jones (2019) o‘z izlanishlarida kraudfanding muvaffaqiyatini insoniy
motivatsiya va shaxsiy aloqalar bilan bog‘laydi. Ular buni “maxsulotga qiziqish” va “shaxsga
sodiqlik” tamoyillari orqali tushuntiradi, bu esa kraudfandingni oddiy moliyaviy vo
sita emas,
balki ijtimoiy dinamika bilan boyitilgan tizim sifatida tasvirlaydi.
Boshqa bir guruh olimlar esa kraudfandingni notijorat sektoridagi muvaffaqiyatli
moliyaviy vosita sifatida tavsiflaydilar. Ularning tadqiqotiga ko‘ra, ijtimoiy maqsadlarga
qaratilgan loyihalar keng omma tomonidan qo‘llab
-
quvvatlanishga moyil bo‘lib, bu
kraudfandingning filantropik salohiyatini ifodalaydi (Belleflamme va boshq., 2013).
G‘arb olimlarining tadqiqotlari kraudfandingni moliyaviy, institutsional va ijtimoiy
jihatlarda ko‘rib chiqadi. Bu esa uning nazariy asoslarini yanada boyitib, zamonaviy
iqtisodiyotda unga kompleks moliyaviy mexanizm sifatida qarashga imkon yaratadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqola ijtimoiy tadbirkorlik haqidagi nazariy bilimlarga asoslangan. Tadqiqot
jarayonida qiyosiy tahlil, tizimlashtirish, induksiya, deduksiyadan foydalangan holda ilmiy
natijalar ishlab chiqildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Xorijiy olimlar tomonidan kraudfandingning mohiyatini tushunishga qaratilgan nazariy
yondashuvlarni umumlashtirish asosida kraudfandingga quyidagicha ta’rif berish maqsadga
muvofiq. Kraudfanding
–
bu investitsiya faoliyatining innovatsion shakli bo‘lib, u
raqamli
platformalar orqali tashabbuskor subyektlarga keng jamoatchilikdan moliyaviy va boshqa
turdagi resurslarni jalb qilish imkonini beruvchi mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu
model, ixtisoslashtirilgan internet platformalari vositasida, ma’lum m
aqsadga qaratilgan
loyihalarni amalga oshirish uchun ko‘plab kichik ishtirokchilarning sarmoyaviy hissasini
birlashtirishga asoslanadi. Shu tariqa, kraudfanding an’anaviy moliyalashtirish vositalaridan
farqli o‘laroq, ochiq, inklyuziv va vositachilarsiz moliyaviy o‘zaro hamkorlik muhitini
shakllantiradi.
1-rasm. Kraudfandingni ishlash prinsipi
www.sci-p.uz
III SON. 2025
323
Kraudfandingning asosiy printsipi shundaki, har bir ishtirokchi kichik hissa qo‘shishi
mumkin, bu esa oxir-oqibat katta miqdordagi pulni jamlash imkonini beradi (1-rasm).
Keltirilgan rasmda kraudfandingning ishlash prinsiplari tavsiflanagan bo‘lib, u loyih
aning
g‘oyasidan boshlab, uning moliyalashtirilishi, amalga oshirilishi va hisobot berishgacha bo‘lgan
to‘liq siklni qamrab oladi. Ushbu davriy jarayon kraudfanding modelining shaffoflik, ishonch va
natijaviylik tamoyillariga asoslanishini ko‘rsatadi. Har bir bosqich izchil rejalashtirilgan bo‘lishi
kraudfanding kampaniyasining muvaffaqiyatini ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi.
Dunyo miqyosida faoliyat yuritayotgan kraudfanding platformalarining amaliy tajribasi
shuni ko‘rsatadiki, bu moliyaviy mexanizm asosan ikki asosiy modelga bo‘linadi: moliyaviy
bo‘lmagan (non
-financial) va moliyaviy (financial) kraudfanding. Har ikkala mode
l o‘z
funksional yo‘nalishlari va ishtirokchilar motivatsiyasiga ko‘ra farqlanadi. Moliyaviy bo‘lmagan
modelda investor (yoki homiy) hech qanday moddiy daromad yoki moliyaviy mukofot
kutmasdan, gumanistik, ijtimoiy yoki shaxsiy qadriyatlarga asoslangan motivatsiya bilan loyiha
tashabbuskorini qo‘llab
-quvvatlaydi. Aksincha, moliyaviy model esa homiy tomonidan
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri daromad olishni ko‘zlaydi.
Moliyaviy bo‘lmagan model ichida ikki asosiy tur ajratiladi. Birinchisi, xayriya (donorlik)
kraudfandingi
–
bunda ishtirokchi beg‘araz asosda mablag‘ ajratadi va hech qanday mukofot
kutmaydi. Ushbu yondashuv ko‘pincha ijtimoiy, ekologik yoki insonparvarlik
yo‘nalishidagi
tashabbuslarda qo‘llaniladi. Bunda homiylar uchun eng asosiy motivatsiya –
axloqiy qoniqish
va jamiyatga foyda keltirish hissi. Ikkinchisi, mukofotli (klassik) kraudfanding
–
bunda
tashabbuskor moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash evaziga homiylarga mahsulot, xizmat yoki boshqa
shakldagi mukofotni taklif qiladi. Bu model tadbirkorlikni boshlash uchun muqobil
moliyalashtirish vositasi bo‘lib, qo‘shimcha aksiyadorlik yoki qarz jalb etmasdan biznes
yuritish imkonini beradi.
Moliyaviy model esa quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
Aksiyaviy kraudfanding (kraudinvesting)
–
bu modelda investor kompaniyaning ma’lum
ulushini sotib oladi, ya’ni biznesga egalik qiladi. Ushbu model ko‘pincha startaplar yoki
dastlabki bosqichdagi loyihalarga xosdir.
Kreditli kraudfanding (kraudlending yoki P2P kreditlash)
–
bu model moliyaviy
munosabatlarni bank krediti shakliga yaqinlashtiradi: investorlar loyihani moliyalashtiradi va
ular foiz bilan qaytariladigan qarz shaklida daromad oladi. O‘z navbatida kreditli
modelni ham
quyidagi ikki asosiy shakli mavjud, bular: an’anaviy qarz shartnomasi va shartli qarz. An’anaviy
qarz shartnomasi
–
oldindan belgilangan foiz stavkasi bilan mablag‘ ajratiladi va loyiha muallifi
ularni belgilangan muddatda qaytaradi. Shartli (kechiriladigan) qarz
–
qarz faqat loyiha foyda
keltira boshlaganidan so‘ng qaytariladi.
Bundan tashqari, har ikkala modelda keng qo‘llaniladigan universal mexanizmlar mavjud.
Jumladan, “Hammasi yoki hech narsa” (All
-or-nothing)
–
bunda mablag‘ yig‘ilishi faqat to‘liq
maqsadli summa yig‘ilganda amalga oshadi. Hamda, “Yig‘ilgan mablag‘ni saqlab
qolish” (Keep
-
it-all)
–
bunda tashabbuskor belgilangan miqdorga yetmasa ham, yig‘ilgan mablag‘ni olishi
mumkin. Umumiy klassifikatsiya ikki asosiy modelga
–
pulsiz (non-financial) va pulli (financial)
shakllarga bo‘linadi.
Pulsiz model tarkibida xayriya va klassik (bonusli) kraudfanding turlari ajratiladi. Xayriya
asosidagi shaklda investorlar (yoki donorlar) loyihani moliyalashtirish evaziga hech qanday
mukofot kutmaydi, ular asosan shaxsiy e’tiqod, empatiya yoki ijtimoiy mas’uliyat asosida
harakat qilishadi. Bu shakl ijtimoiy, ekologik va gumanitar yo‘nalishdagi tashabbuslar uchun
mos keladi. Klassik kraudfandingda esa loyihani moliyalashtirgan ishtirokchilar mukofot
sifatida mahsulot, xizmat yoki nomoddiy rag‘batga ega bo‘
ladilar. Ushbu modelda
motivatsiyalar kombinatsiyalangan bo‘lib, u shaxsiy manfaat va mukofot olish istagiga
tayanadi.
Pulli model tarkibida esa kraudinvesting (aksionerlik) va kraudlending (kreditli) turlari
ajratilgan. Kraudinvesting modelida investor kompaniyaning ulushiga egalik qiladi va uning
www.sci-p.uz
III SON. 2025
324
muvaffaqiyatiga ko‘ra foyda oladi. Ushbu shakl startaplar va innovatsion loyihalarning
dastlabki bosqichida keng qo‘llaniladi. Kraudlending modeli esa moliyaviy vosita sifatida kredit
berish tamoyiliga asoslanadi: investorlar loyiha mualliflariga qarz beradi va ular foiz bilan
qaytariladi. Ba’zi hollarda, ayniqsa ijtimoiy yo‘nalishdagi loyihalar uchun, foizsiz kreditlash
amaliyoti ham mavjud.
Jadvalda keltirilgan yirik xalqaro platformalar
–
GoFundMe, Kickstarter, Seedrs,
Crowdcube, Lending Club va boshqalar
–
har bir kraudfanding turi uchun global tajribada
qo‘llanilayotgan eng mashhur onlayn xizmatlar bo‘lib, ular loyihalar va ishtirokchilar o‘rtasida
ishonchli vositachilikni ta’minlaydi. Shu orqali mazkur jadval kraudfanding mexanizmlarining
turlari, ularning iqtisodiy va ijtimoiy funksiyalari hamda qo‘llanilish doirasi bo‘yicha
mukammal tasniflovchi vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Yevropa mamlakatlarida kraudfanding moliyalashtirishning muqobil va tez sur’atlar
bilan rivojlanayotgan shakli sifatida iqtisodiy tizimga faol integratsiyalashmoqda. Bu hududda
mazkur mexanizm kichik va o‘rta biznesni qo‘llab
-quvvatlash, innovatsion loyihalarni
moliyalashtirish hamda ijtimoiy tashabbuslarni amalga oshirishda samarali vosita sifatida keng
qo‘llanilmoqda. Yevropa Ittifoqi tomonidan kraudfanding faoliyatini tartibga solishga
qaratilgan huquqiy mexanizmlar, xususan, “European Crowdfunding Servi
ce Providers
Regulation” (ECSPR) reglamenti, mazkur tizimning barqarorligi va ishonchliligini ta’minlashga
xizmat qilmoqda.
2023-
yil oxiriga kelib, Yevropa Qimmatli qog‘ozlar bozori boshqarmasi (ESMA)
tomonidan European Crowdfunding Service Providers Regulation (ECSPR) doirasida
akkreditatsiyadan o‘tgan kraudfanding xizmatlari provayderlari soni 159 taga yetdi. Ularning
98 tasi
faoliyatlari bo‘yicha taqdim et
il
gan ma’lumotlar
(ESMA report, 2024) tahlili natijasida
muhim statistik tendensiyalar aniqlangan.
Tadqiqot qamroviga kirgan 98 ta xizmat ko‘rsatuvchi subyektlardan 81 tasi faqat bitta
moliyalashtirish turini, qolgan qismi esa ikki yoki undan ortiq moliyaviy modelni taklif qilgan.
Jumladan, 53 ta platforma kredit asosidagi kraudfandingni, 30 tasi qarz asosidagi, 25 tasi
aksiyalar asosidagi, yana 17 tasi esa boshqa shakllardagi moliyalashtirish xizmatlarini amalga
oshirgan.
2-rasm. Yevropa ittifowadi k
raudfanding moliyalashtirish turlari bo‘yicha taqsimoti
(2023)
(ESMA report, 2024)
Keltirilgan ma’lumotlarga e’tibor bersak (2
-rasm), kreditga asoslangan moliyalashtirish
umumiy loyihalarning taxminan 65 foizini tashkil etib, eng keng tarqalgan model sifatida ajralib
turadi. Undan keyingi o‘rinlarda qarzga asoslangan loyihalar (17%) hamd
a kapital (aksiyaviy)
asosidagi loyihalar (6%) joylashgan. 2023 yilda 5000 dan ortiq kreditga asoslangan loyiha
www.sci-p.uz
III SON. 2025
325
amalga oshirilgan bo‘lib, ularda 1,7 milliondan ortiq investorlar ishtirok etgan. Har bir bunday
loyiha uchun yig‘ilgan o‘rtacha mablag‘ 15 ming yevroni tashkil etgan, bu esa qarz asosidagi
loyihalar uchun 53 ming yevro va aksiyadorlik asosidagi loyihalar uchun 46 ming yevroni
tashkil etgan ko‘rsatkichlarga nisbatan ancha kam.
Investorlar tarkibida esa chakana (retail) investorlar yetakchilik qilgan bo‘lib, ular
umumiy ishtirokchilarning 87 foizini tashkil qilgan. 12% investorlar ECSPR doirasida
“murakkab” sarmoyadorlar sifatida tasniflangan bo‘lsa, atigi 1% investorlar “professional”
maqomiga ega bo‘lgan (MiFID me’zonlariga ko‘ra).
Sanoat tarmoqlari kesimida qaralganda, kraudfanding orqali eng ko‘p sarmoya jalb
etilgan yo‘nalish professional, ilmiy va texnik xizmatlar sohasi bo‘lib, 390 million yevroga teng
investitsiya jalb qilingan. Bu umumiy moliyalashtirish hajmining uchdan birini tashkil etadi.
Ushbu sohalarga boshqaruv, yuridik xizmatlar, reklama, ilmiy-tadqiqot va innovatsion faoliyat
kiradi. Qurilish sohasi esa 240 million yevro bilan ikkinchi o‘rinda qayd etilgan. Biroq, eng ko‘p
investor jalb qilingan soha ko‘chmas mulk sektori bo‘lib, u yerda 380 mingdan ortiq investorlar
ishtirok etgan.
Moliyaviy jihatdan qaralganda, chakana investorlar o‘rtacha 590 yevro sarmoya kiritgan
bo‘lsa, “murakkab” sarmoyadorlar 990 yevro, professional investorlar esa 4200 yevrogacha
sarmoya kiritgan. Bu esa moliyaviy resurslar ko‘lami va investorlar tipologiyasi
ning
kraudfanding modelida qanday taqsimlanganini aks ettiradi.
AQSh kraudfanding sohasida global yetakchi bo‘lib, moliyalashtirish modellari va
platformalar xilma-xilligi jihatidan boshqa mamlakatlardan sezilarli ustunlikka ega.
Mamlakatda kraudfanding nafaqat startaplarni qo‘llab
-quvvatlash, balki ijodiy loyihalar,
i
jtimoiy tashabbuslar va kichik bizneslar uchun moliyaviy manba sifatida keng qo‘llaniladi.
2023-
yilgi statistik ma’lumotlarga ko‘ra (3
-rasm), AQSh bozorida kraudfandingning turli
modellariga to‘g‘ri kelgan mablag‘lar ulushi quyidagicha taqsimlangan bo‘lib,
bu jarayon
mamlakatdagi investorlar faolligi va jamiyatdagi kraudfanding madaniyatining yuksak
darajada shakllanganini yaqqol namoyon etadi.
3-
rasm. AQShda kraudfanding turlari bo‘yicha mablag‘lar ulushi (2023)
(globalgrowthinsights.com, 2024)
2023-
yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh kraudfanding bozorida eng katta ulushni mukofot
asosidagi kraudfanding (45%) egalladi, bu ijodiy va mahsulotga yo‘naltirilgan loyihalarning
yuqori talabga ega ekanini ko‘rsatadi. Aksiya asosidagi model (30%) esa startap
va kichik
bizneslar uchun muhim sarmoya manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Xayriya asosidagi
kraudfanding (18%) asosan ijtimoiy va favqulodda holatlar bilan bog‘liq tashabbuslarni
qo‘llab
-quvvatlashda ishlatiladi. Qolgan 7% esa qarz asosidagi va boshqa kamroq
www.sci-p.uz
III SON. 2025
326
qo‘llaniladigan modellar hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu taqsimot AQShda kraudfandingning ko‘p
qirrali va rivojlangan ekotizimga aylanganini ko‘rsatadi.
Quyidagi infografikada 2023-yilda AQShda kraudfanding orqali jalb qilingan
mablag‘larning turli loyiha turlari bo‘yicha taqsimoti aks ettirilgan (4
-
rasm). Grafikdan ko‘rinib
turibdiki, eng katta ulushni o‘yinlar (xususan stol va video o‘yinlar) tashkil etgan bo‘lib,
texnologiya va dizayn sohalari ham yetakchi o‘rinlarda qayd etilgan. Bu holat AQShda
kraudfanding mexanizmlarining ijodiy va innovatsion loyihalarni moliyalashtirishdagi muhim
rolini yaqqol namoyon etadi.
4-rasm. 2023-yilda AQShda
kraudfanding mablag‘larining loyihalar bo‘yicha taqsimoti
(
tcf.team, 2023
)
2023-yilda Xitoyda kraudfanding bozori raqamli iqtisodiyotning kengayishi, aholining
moliyaviy texnologiyalarga bo‘lgan ishonchi va onlayn to‘lov tizimlarining
ommalashuvi
natijasida sezilarli darajada o‘sdi. Ayniqsa, kichik va o‘rta biznes subyektlari, innovatsion
startaplar hamda ijtimoiy tashabbuslar uchun kraudfanding barqaror moliyalashtirish manbai
sifatida shakllana boshladi.
Grand View Research tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Xitoyda
kraudfanding bozorining umumiy hajmi 2024-yilga kelib 103,1 million AQSh dollariga yetgan.
Bu natija, 2023-
yildagi sarmoya hajmidan yuqori bo‘lib, bozordagi o‘sish tendensiyasining
m
ustahkam asosga ega ekanini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, 2030
-yilga kelib, bozor hajmi 272,3
million dollarga yetishi prognoz qilinmoqda.
Bu o‘sish sur’ati yildan
-
yilga o‘rtacha 18% (CAGR
2025
–2030) bo‘lishi kutilayotgani bilan izohlanadi. Bunday yuqori o‘sish ko‘rsatkichlari, bir
tomondan, Xitoy hukumatining raqamli innovatsiyalarni qo‘llab
-quvvatlashi, ikkinchi
tomondan esa aholining innovatsion moliyaviy mahsulotlarga bo‘lgan talabining ortib
borayotgani bilan bog‘liq.
Ayni paytda Xitoyda kraudfandingning eng ommabop turlari qatoriga qarz asosidagi
(loan-based) va aksiyalar asosidagi (equity-based) modellar kiradi. Qarz asosidagi platformalar
eng katta daromad keltiruvchi segment bo‘lib qolayotgan bo‘lsa, aksiyalar asosi
dagi model esa
eng tez o‘sayotgan segment sifatida ajralib turmoqda. Bundan tashqari, mukofot asosidagi
(reward-based) va ehson asosidagi (donation-based) kraudfanding ham ijtimoiy tarmoqlar
orqali muvaffaqiyatli rivojlanmoqda, ayniqsa JD Crowdfunding va Qingsongchou kabi yirik
platformalar orqali. Xitoyda kraudfanding bozori 2023-yilda strategik muhim moliyaviy
instrument sifatida shakllandi. Yaqin yillarda bu sohaning tarmoq va texnologiyalar bilan uzviy
integratsiyalashuvi hisobiga yanada kengayishi kutilmoqda. 2023-yilgi global tendensiyalar
shuni ko‘rsatadiki, kraudfanding bozori jahonda jadal sur’atlarda rivojlanib, moliyaviy
ekotizimning ajralmas va innovatsion qismiga aylanmoqda. Ayniqsa, Yevropa, AQSh va Xitoy
www.sci-p.uz
III SON. 2025
327
tajribasi bu moliyalashtirish modelining har xil geografik, iqtisodiy va institutsional
sharoitlarda qanday samarali ishlashini ko‘rsatib berdi. Bu mamlakatlarda kraudfanding
nafaqat startaplar va kichik bizneslar uchun yangi imkoniyatlar yaratdi, balki investorlar va
jamiyat o‘rtasida ochiq, shaffof hamkorlik tamoyillarini mustahkamladi.
Umuman olganda, kraudfanding
–
an’anaviy moliyalashtirish vositalariga muqobil bo‘lib,
keng jamoatchilikni jalb etuvchi va ishtirokchilarning bevosita aloqasiga asoslangan moliyaviy
model sifatida o‘zini namoyon qilmoqda. Bu yondashuvning eng muhim afzalli
klari sifatida
tezkorlik, demokratik moliyaviy ishtirok va innovatsiyalarga ochiqlikni ko‘rsatish mumkin.
Natijada, kraudfanding zamonaviy iqtisodiyotda barqaror rivojlanishni qo‘llab
-quvvatlovchi
vosita sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Xulosa va takliflar.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kraudfanding –
zamonaviy moliyalashtirish
mexanizmi sifatida xalqaro amaliyotda o‘zining moslashuvchanligi, ochiqligi va samaradorligi
bilan ajralib turadi. Xususan, AQSh, Yevropa Ittifoqi davlatlari va Xitoy tajribasi
kraudfandingning turli iqtisodiy, institutsional va madaniy muhitlarda qanday muvaffaqiyatli
joriy etilayotganini yaqqol namoyon etadi. Tadqiqotda aniqlanishicha, ushbu model kichik va
o‘rta biznesni moliyalashtirish, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab
-quvvatlash, ijtimoiy loyihalarni
amalga oshirish hamda fuqarolik jamiyati ishtirokini kuchaytirish vositasi sifatida xizmat
qilmoqda.
Shuningdek, kraudfanding moliyalashtirishning an’anaviy shakllaridan farqli o‘laroq,
investor va loyiha tashabbuskorlari o‘rtasida vositachilarsiz va ishonchga asoslangan moliyaviy
aloqalarni shakllantiradi. Bu esa platformalarning shaffofligi, ishtirokchilarning motivatsiyasi
va loyihalarning ijtimoiy mazmuni bilan chambarchas bog‘liqdir. Kraudfanding mexanizmlari
orasida mukofot, aksiyaviy, qarz va xayriya asosidagi modellar o‘z funksionalligi va maqsadli
auditoriyasiga ko‘ra turlicha afzalliklarga ega bo‘lib, bu tizimni ko‘p qirrali va keng
qo‘llaniladigan vositaga aylantiradi.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, kraudfanding nafaqat moliyaviy
resurslarni jalb qilishda muqobil yechim, balki inklyuziv va innovatsion iqtisodiyotni
shakllantirishda strategik ahamiyatga ega vositadir. Rivojlanayotgan davlatlar, jumladan
O‘zbekiston uchun esa, kraudfandingni joriy etish moliyaviy tizimni diversifikatsiyalash,
startap ekotizimini rivojlantirish va aholi o‘rtasida moliyaviy ishtirokchilik madaniyatini
shakllantirish yo‘lida muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Adabiyotlar/
Литература
/References:
Alegre I., Moleskis M. (2016). Crowdfunding: A review and research agenda. Journal of Business
Research, 69(11), 4794
–
4798.
Belleflamme P., Lambert T., Schwienbacher A. (2013). Individual crowdfunding practices.
Venture Capital, 15(4), 313
–
333.
ESMA (2024) Market Report on Crowdfunding in the EU 2024
Jovanovic T. (2019). Crowdfunding: What do we know so far? Facta Universitatis, Series:
Economics and Organization, 16(1), 1
–
13.
Matusik S.F., Jones J.M. (2019). The crowdfunding paradigm: Redefining the intermediary role.
Academy of Management Perspectives, 33(4), 480
–
499.
Miglo A. (2021). Crowdfunding: Definitions, foundations and framework. Journal of Corporate
Finance Research, 21(2), 4
–
17.
Акст Р.
(2017)
Анатомия краудфандинга или Феномен ICO. М.:Изд
.
решения, 868 c.
Globalgrowthinsights.com. (2024). Global Growth Insights. [online] Available at:
https://www.globalgrowthinsights.com/market-reports/crowdfunding-market
https://www.tcf.team/blog/indiegogo-and-kickstarter-stats
Tcf.team. (2023). Indiegogo and Kickstarter Stats: 1st Semester of 2023. [online] Available at:
https://www.tcf.team/blog/indiegogo-and-kickstarter-stats.
