МЕЖДИСЦИПЛИНАРНЫЕ ПОДХОДЫ К ИЗУЧЕНИЮ ВОЗРОСТНЫХ ГРУПП МОЛОДЕЖЫ

www.e-itt.uz

I SON. 2024

225

ЁШЛАРНИНГ ЁШ ГУРУҲИНИ ЎРГАНИШДА ФАНЛАРАРО ЁНДАШУВЛАР

Асқарова Муҳаббат Ибрахимовна

Тошкент давлат иқтисодиёт университети ҳузуридаги

«Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантиришнинг илмий

асослари ва муаммолари» илмий

-

тадқиқот маркази

ORCID: 0009-0002-0121-7925

muxabbat.asqarova@bk.ru

Аннотация.

Мақолада ёшларнинг ёш гуруҳиларини ўрганишда тарихий, социологик,

психологик, физиологик, демографик, ҳуқуқий ва ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан
ёндошувлар ўрганилган ва таҳлил қилинган.

Таянч сўзлар:

тарихий ёндошув, социологик ёндошув, психологик ёндошув,

физиологик ёндошув, демографик ёндошув, инсон умри, ретроспектив ўрганиш,

аҳолишунослик.

МЕЖДИСЦИПЛИНАРНЫЕ ПОДХОДЫ К ИЗУЧЕНИЮ ВОЗРОСТНЫХ ГРУПП

МОЛОДЕЖЫ

Аскарова Мухаббат Ибрахимовна

Научно-исследовательского центра

«Научные основы и проблемы развития

экономики Узбекистана» при Ташкентском

государственном экономическом университете

Аннотация.

В статье изучаются и анализируются исторические, социологические,

психологические,

физиологические,

демографические,

правовые

и

социально-

экономические подходы к изучению возрастных групп молодежи.

Ключевые слова:

исторический подход, социологический подход, психологический

подход, физиологический подход, демографический подход, продолжительность жизни

человека, ретроспективное исследование, популяционные исследования.

INTERDISCIPLINARY APPROACHES TO THE STUDY OF YOUTH AGE GROUP

Askarova Mukhabbat Ibrahimovna

Research center «Scieptific bases and issues of

economic development of Uzbekistan » under the

Tashkent State University of Economics

Annotation.

In the article, historical, sociological, psychological, physiological,

demographic, jurisprudential and socio-economic factors in the study of young people have been
studied and analyzed

Key words:

historical approach, sociological approach, psychological approach,

physiological approach, demographic approach, human life expectancy, retrospective study,

population studies.

UOʻK: 331.103.34

I SON – IYUL-AVGUST

225-231

www.e-itt.uz

I SON. 2024

226

Кириш.

Е шлик – бу барача инсонлар армон билан эслаи диган давр сифатида шоирлар ва

адиблар томонидан ифодаланилса, ҳуқуқшунослар, иқтисодчилар қолган умрлари е ки

келажаги учун муҳим аҳамятга эга бу лган қарорларни қабул қилиш е ши сифатида

изоҳланади. Чунки бу е шда касб танлаш учун бир қарорга келиш, у з касбини эгаси бу лиш
учун интилиш ҳар бир е шнинг келажакдаги режаларига асосии и у лни белгилаи ди.

Е шлик, шунингдек, “е ш бу лган кишига хос бу лган ташқи ку риниш, куч-қувват, руҳ

ва бошқалар” билан ҳам бошқа е ш гуруҳларидан фарқланади.

Унинг маълум бир е ш

оралиғидаги таърифлари турлича бу лади, чунки е шлик хронологик жиҳатдан

маълум

е ш оралиқларига боғланиши мумкин бу лган босқич сифатида

белгиланмаган. Е шлик -

бу шахснинг

қарамлик даражасини шакллантириши мумкин бу лган тажриба бу либ, у

турли

мадании

нуқтаи назарларга ку ра турли и у ллар билан белгиланиши мумкин

.

Шахсии

тажриба

инсоннинг мадании меъе рлари е ки

урф-одатлари

билан белгиланади,

е шларда эса уларнинг оиласига

ҳиссии

ва

иқтисодии

жиҳатдан

қанчалик таянишини

англатади.

Шунинг учун бўлса керак, ҳар қандай тузумда, ҳар қандай халқ тараққиётида

ёшлар халқ истиқболини белгилайдиган омил, миллат давомчиси сифатида жамиятда
алоҳида ўрин тутади. Шунинг учун сўнгги йилларда давлат ҳокимияти органлари

замонавий ёш авлодни шакллантиришга янгича ёндашувларга кўпроқ эътибор

қаратмоқда: ёшларга стратегик ресурс, мамлакатнинг бугуни ва келажаги

тараққиётининг мобил ижтимоий кучи сифатида қаралмоқда.

Тадқиқот методологияси.

Илмии тадқиқот олиб бориш жарае нида қие сии таҳлил, гуруҳлаш, тизимли,

тарихии е ндашувлар, умумлаштириш, статистик таҳлил, абстракт-таҳлилии усуллар ва

бошқалардан фои даланилди.

- мавзунинг долзарблиги изоҳланган ҳолда, е шларни у рганишга бу лган бугунги

кундаги фанлараро муносабатлар асосланган;

- ҳар хил фанларнинг е шларни у рганишга бу лган е ндошувлар қие сии таҳлил

қилинди;

- тадқиқотнинг дастлабки босқичидан унинг охирги босқичигача қие сии таҳлил,

У збекистонда е шларни у рганиш, шунинг натижасида илмии хулосалар қилинди;

- маълумот, ку рсаткичларни таҳлил ва синтез қилишда статистик усуллардан

фои даланилди.

Адабиётлар шарҳи.

Инсонларнинг е ши билан боғлиқ жарае нларни у рганишга қадимдан турли хил

е ндашувлар мавжуд. Қадимги мутафаккирлар инсон умрининг ҳае тии лик даврини и ил

фаслларига қие слашган. Масалан, Пифагор инсон умрининг 20 е шгача бу лган болалик
ва е шликни қамраб олувчи даврини «баҳор», «е з» 20 е шдан 40 е шгача, сермаҳсул
етуклик ҳисобланган «куз» 40 е шдан 60 е шгача давом этади деб таърифлаи ди

29

.

Ҳақиқатдан ҳам инсон умрининг бошланиш даври баҳор фаслига у хшаи ди. Фарзанднинг

дуне га келиши (баҳорда табиатнинг уи ғонишига), унинг ҳаракатлари (дарахтларнинг
куртак чиқаришига), илк қадам олишлари (ниҳолларнинг илдиз олишларига) бу

фикрларнинг исботидир.

Шу у ринда е шларнинг е ш гуруҳидаги у рганишларни ретроспектив

30

таҳлилдан

бошлаш у ринлидир.

29

Молодежь в социально –

демографической структуре общества (социально

-

демографический портрет молодежи).

https://mobile.studbooks.net/612110/sotsiologiya/molodezh_sotsialno_demograficheskoy_strukture

30

Ретроспектив ўрганиш

- у ҳозирги кунни тушунишга имкон берадиган хронологик таҳлилни у рнатиш учун у тган

воқеаларг ақаратилган тадқиқот методологиясидан иборат. "Ретроспектив" су зи лотинча су здан келиб чиққан
ретроспиce ре, "орқага қараш" деб таржима қилиниши мумкин бу лган феъл. Шу сабабли, у тмишда содир бу лган иш,

www.e-itt.uz

I SON. 2024

227

Гиппократ (милоддан аввалги 3

-

аср) инсон ҳаётини нол ёшдан бошлаб ҳар бири 7

йиллик ўн даврга ажратган. Унинг даврийлиги инсон ҳаётининг физиологик

даврларига асосланган эди. Солон (635

-

милоддан аввалги 559 йиллар) эса одамлар

ҳаётининг қуйидаги босқичларини аниқлади: ёшлик (14 ёшдан), жисмоний кучнинг

гуллаши (21

-

28 ёш), тўлиқ ақлий камолот (35

-

42 ёш

)

31

.

Инсон умри даврлари ту ғрисида фикр юритилганда буюк шоир Алишер Навоии

(1441-1501и и .)нинг қуи идаги мулоҳазаларини келтириб у тиш у ринлидир: «етти-секкиз

е шдин и игирма е шқача… умр фусулининг навбаҳори ва ҳае т гулшанининг шукуфаву

гулзоридур», «и игирмидин у ттуз бешгача… бу фусулнинг е зидурким, и игитлик
чашмасорининг ҳае тбахшлиғининг оғозидур”, “у ттуз бешдин қирқ бешга дегинча бу

фусулнинг хазонидурким, тириклик боғининг баргрезининг нишонидур”, “Ва қирқ

бешдин олтмиш яқиниғичаким таъи ин қилса бу лғаи ким, бу фусулнинг қишидурким,

кишининг ҳам қад била и у лига кириб, замон аҳли била хаи рбод қилишидур” (Навоии ,
1988) .

У смирлар энди бола эмас, лекин улар ҳали катта ҳам эмас. ХХI аср эҳтие жларига

жавоб берадиган янги, замонавии е шлар назариясини белгилаш зарурати паи до бу лди.

Биз ҳозиргача асосан Платон, Виргил, Пифагор, Гиппократ, Солон томонидан ишлаб
чиқилган е ш фалсафасидан фои даланамиз. Aи ни паи тда жамият ва унинг ривожланиш

суръати у згарди. Бизнинг фикримизча, е шлар ҳақидаги ғоялар яна фалсафалаш

мавзусига, индивидуал ва ижтимоии ҳае т назариясининг предметига аи ланиши керак.

Чунки, е ш жинсдан фарқли у лароқ, у згарувчан миқдор бу либ, у доимо ортиб боради.

У з даврининг етук олимлари томонидан берилган фикрлар илмии жиҳатдан

таснифланганда, е ш гуруҳларини у рганишда биологик (Энциклопедия, 2002), ҳуқуқии ,

ижтимоии -иқтисодии , демографик нуқтаи назардан е ндашиш мумкин.

Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.

Е шлик аниқ тарихии ҳодисадир. Ҳар бир давлат у зининг ривожланиш даражаси,

маданияти ва анъаналарига қараб е шлар ҳақидаги у зига хос ғоя ва концепсияга эга.

Бундан ташқари, “Е шлар” тоифасини аниқлашда фанлараро е ндашувдан фои даланиш

жуда асосли, чунки е шлар - е шга боғлиқ психологик хусусиятлар, е шнинг физиологик
хусусиятлари, ижтимоии ва шахсии ҳае тни ташкил этишда нисбатан мустақилликка эга

бу лган жамиятнинг е ш гуруҳи. Шуни ҳам е дда тутиш керакки, е шлар жамиятнинг энг

динамик қисми бу либ, улар нисбатан қисқа вақт ичида сезиларли даражада у згаради.

Социологияда

ёшлар кенг маънода ёш хусусиятлари ва улар билан боғлиқ асосий

фаолият турлари асосида аниқланган жамият гуруҳи сифатида таърифланади. Тор

маънода эса, ёшларнинг ижтимоий мавқейининг ёшга боғлиқ хусусиятлари,

жамиятнинг ижтимоий тузилишидаги ўрни ва вазифалари, ўзига хос манфаат ва

қадриятлар асосида аниқланган ижтимоий –

демографик гуруҳ сифатида изоҳланади

(

Энциклопедия, 2002). Шу билан бирга, “ёшлик” атамаси ёшга қараб белгиланадиган

ижтимоий мавқени билдиради.

Психологияда

ёшлик

-

бу ижтимоийлашув, ассимиляция даврини бошдан

кечираётган ва етук ёшда, таълим, касбий, маданий ва бошқа ижтимоий функцияларни

ўзлаштирган авлод.

Грейс Крайг, Дон Бокумнинг “Психология развития” (2006 й) китобида инсоннинг

ҳаётий йўли қуйидаги даврларга бўлинади (Дўстмуҳамедова, Нишанова ва бошқ., 2013):

1. Перинатал давр

-

ҳомила пайдо бўлгандан боланинг туғилишигача бўлган давр.

2. Гўдаклик

-

туғилгандан 18

-

24 ойликкача (2 ёшгача) бўлган давр.

ривожланиш

е ки

ҳодисани

ҳисобга

олган

ҳолда,

ретроспективни

аниқлаш

мумкин.

(https://uz.warbletoncouncil.org/estudio-retrospectivo-8858)

31

Молодежь в социально –

демографической структуре общества (социально

-

демографический портрет молодежи).

https://mobile.studbooks.net/612110/sotsiologiya/molodezh_sotsialno_demograficheskoy_strukture

www.e-itt.uz

I SON. 2024

228

3. Ҳаётнинг дастлабки 2 йили (тоддлер босқичи)

- 12-

15 ойдан 2

-

3 ёшгача бўлган

давр.

4. Илк болалик

- 2-

3 ёшдан 5

-

6 ёшгача бўлган давр.

5.

Ўрта болалик

- 6-

12 ёшгача бўлган давр.

6. Ўсмирлик ва ўспиринлик

-

тахминан 12

-18-

27 ёшгача бўлган давр.

7. Илк катталик

-18-

21 дан то 40 ёшгача бўлган давр.

8. Ўрта катталик

-

40 дан 60

-

65 ёшгача бўлган давр.

9. Кечки катталик

- 60-

65 дан умр охиригача бўлган давр.

Америка психологи Э.Эриксон инсон умрини 8 та даврга ажратади ва улар ўзига хос,

бетакрор хусусиятларга эга деб ҳисоблайди (Дўстмуҳамедова, Нишанова ва бошқ., 2013).

1 -

давр. Илк гўдаклик (туғилгандан 1 ёшгача). Бу даврда ташқи дунёга “Онгсиз

ишонч” туйғуси вужудга келади. Бунинг асосий сабаби ота

-

онанинг меҳр

-

муҳаббати,

ғамхўрлиги ва жонкуярлигидир. Агар гўдакда бу ишонч пайдо бўлмай қолса, она болага
ёмон муносабатда бўлса, вояга етганда умидсизлик вужудга келади.

2 -

давр. Кечки гўдаклик (1 ёшдан 3 ёшгача). Ярим мустақиллик ва шахсий қадр

-

қиммат туйғуси шаклланади. Бу эса ўз танасини бошқариш учун кенг имконият яратиб,

интизом, масъулият, жавобгарлик, ҳурмат туйғулари таркиб топишига замин ҳосил
қилади.

3 -

давр. Илк болалик (3

-

5 ёшгача). Аномал ривожланиш: инсонларга бефарқлик,

ташаббуснинг сустлиги, бошқа болаларга ҳасад, беқарорлик. Ташаббус туйғуси,

қандайдир ишни бажариш майли таркиб топади, гуруҳий ўйинлар, тенгқурлари билан

мулоқотга киришиш муҳим аҳамиятга эга.

4 -

давр. (5

-

11 ёшгача). Бу давр мақсадига эришиш учун интилиш, уддабуронлик ва

тиришқоқлик билан характерланади. Салбий томонлари

-

онг ҳаётнинг барча

қирраларини қамраб ололмайди, муаммоларни ҳал қилишда ақл заковат даражасининг

пастлиги, билимларни ўзлаштиришдаги қолоқлик.

5 -

давр. (11

-

20 ёшгача). Ўсмирлик ва ўспиринлик, ҳиссий етуклик. Бетакрор, ўзига

хос ёш даври. Салбий томони қатьиятсизлик.

6 -

давр. (20

-

45 ёшгача). Илк (эрта) етуклик. Бошқа жинсга психологик интим

яқинлашув қобилияти ва эҳтиёжи вужудга келади. Бундан ташқари ёлғизликка
мойиллик ва одамовилик каби ёқимсиз хусусиятлар билан фарқланади.

7 -

давр. Ўрта етуклик даври (40

-

60 ёшгача). Ҳаётий фаолиятнинг барча соҳаларида

(меҳнат, ижодиёт, ғамхўрлик, авлод

қолдириш, тажриба узатиш) маҳсулдорлик туйғуси

ҳамроҳ

бўлади ва эзгу ниятларнинг амалга ошишида туртки бўлади.

8 -

давр. Кечки етуклик (60 ва ундан юқори). Ҳаётдан қаноатланиш туйғуси билан

характерланади. Ўтган умри ҳақида ўйлаш, ўлимга тик қараш ва ундан қўрқмаслик.

Салбий томони

-

ҳаёт фаолиятидан ноумидлик, кўнгил совиш туйғулари. Умрни бекорга

ўтказганидан қайғуриш, вақтни тез ўтаётганидан, ўзидан, бошқалардан қониқмаслик,

умрини бошқатдан яшашга хоҳиш, ҳаётдаги бетартибликдан ранжиш, ўлимдан қўрқиш.

Немис

физиологи

М. Рубнер (1854

-

1932) ёшнинг қуйидаги даврийлигини таклиф

қилди: болалик

-

7 ёшгача, кеч болалик

- 13-

14 ёшгача; ўсмирлик

- 19-

21 ёшгача, етуклик

- 41-

50 ёшгача; кексалик

-

50 ёшдан, ҳурматли кексалик

-

70 ёшдан. Немис олими

Л.Aшофф (1868

-

1942) қуйидагиларни ажратиб кўрсатди: ўсмирлик –

14 ёшгача,

йетилиш йиллари –

25 ёшгача, етуклик ёши –

45 ёшгача; қурилиш бошланиши

- 65

ёшгача, қарилик ёши

-

85 ёшгача; ҳурматли қарилик

-

85 ёшдан кейин.

Замонавий инглиз физиологлари беш даврни ажратадилар: эрта болалик

- 7

ёшгача, ёшлик 25 ёшгача, етуклик 35 ёшгача ва 50 ёшдан кейин қарилик.

Шуни ёдда тутиш керакки, ёшлар турли ижтимоий қатламларда намоён бўлади.

Уларнинг хулқ

-

атвори сезиларли даражада уларнинг ижтимоий синфига, маълумотига ва

маданиятига боғлиқ. Ёшларнинг жамиятдаги роли нафақат сон жиҳатдан, балки унинг

билими, онглилиги, сиёсий фаоллиги, ёшга хос бўлган очиқ кўнгиллиги ва қарама

-

қарши

www.e-itt.uz

I SON. 2024

229

маданиятга интилиши туфайли ҳам доимий равишда ошиб бормоқда. Ёшларнинг ижтимоий
ва психологик хусусиятлари Ўзбекистоннинг ривожланишида ижобий йўналиш омили

сифатида ҳам, салбий йўналиш омили сифатида ҳам ҳаракат қилиши мумкин.

Ёшларнинг ёш гуруҳлари

ҳуқуқшунослик

нуқтаи назаридан қонунчиликда

ҳисобга олинадиган омил саналиб, инсон қонун доирасида бирор бир жараёнда иштирок
этишида унинг ёшига эътибор қаратилади. Бундан ташқари, 18 ёш биологик нуқтаи

назардан қараганда ўспиринлик даври ҳисобланса, ҳуқуқшунослик нуқтаи назаридан

балоғат ёши ҳисобланиб, шахс сиёсий ҳуқуқ ва эркинликлардан фойдалана олиш

ҳуқуқига эга бўлади. Жумладан, Ўзбекистон Республикасида никоҳ ёши йигит ва
қизларимиз учун 18 ёш этиб белгиланган бўлса, Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат

Кодексига мувофиқ ишга қабул қилишга 16 ёшдан йўл қўйилади. Инсоннинг неча

ёшдалигини фуқаролик ҳолатлари ҳужжатларини қайд этиш идоралари берган

гувоҳнома тасдиқлайди (Энциклопедия, 2002).

Е шларнинг е ш гуруҳлари

ижтимоий-иқтисодий нуқтаи назардан

қуи идагича

таснифланади:

1.

Болалар (0

-

15 ёш)

-

меҳнат жараёнида иштирок этмайдиган, лекин меҳнат

салоҳиятининг келгуси ва истиқбол кўрсаткичларини белгилаб беради.

2.

Ўсмир ёшлар (16

-

24 ёш) –

академик лицейлар, касб

-

ҳунар коллежлари, олий ўқув

юртларида таълим олаётганлар ва меҳнат фаолиятининг бошланғич кўринишига эга

ҳисобланади.

3.

Ўрта ёшлилар (25

-

30 ёш) –

меҳнатга лаёқатли аҳолини асосий қисмини ташкил

этувчи, аксарият қисми ҳаёт йўлларини танлаб олган, оилали ва жамиятда маълум бир
ютуқларга эришган ҳисобланади.

Демографик ёндашув

да эса аҳолини е ш гуруҳи бу и ича е шлар, у рта е шдагилар ва

кексаларга бу линади. Демограф олим Пресса (1996) ҳам “бу уч гуруҳ жамиятда турли

ролларни бажаради ва аниқ табақалаштирилган эҳтие жларга эга”, деб таъриф беради.

Швед демограф олими Г.Сундберг эса аҳолининг ёш таркибига қараб уч турга

бўлган:

1.

Прогрессив

-

ёш таркибида аҳоли умумий миқдорида болалар (0

-

14 ёшдаги)

салмоғи қарияларга (65 ёш ва ундан юқори) қараганда юқори.

2.

Стационар

-

ёш таркибида аҳоли умумий миқдорида қариялар салмоғи ёшлар

билан тенг.

3.

Регрессив

-

ёш таркибида аҳоли умумий сонида қариялар салмоғи болаларга

қараганда юқори бўлади (Абдалова, Тожибоева, 2013).

АҚШлик демограф Френнель (1945) эса швед демограф олими Г.Сундбергдан

фарқли равишда аҳолини е ш гуруҳини қуи идагича: 1) 5–15 е шдагиларни у смирлар, 2)
15–24 е шдагиларни илк е ш, 3) 25–44 е шдагиларни – асосии иш е ши, 4) 45–65

е шдагиларни – у рта е ш, 5) 65–74 е шдагиларни – пенсияга эрта чиқиш е ши, 6) 75 ва ундан

катта е шдагиларни қарилик е ши, деб таснифлаи ди.

Демограф олим Боуг (1959) эса АҚШлик демограф Френнель (1945) услуби каби

таърифлади, лекин у инсоннинг энг кичик е ш гуруҳини 5 е ш эмас балки, 9 е ш деб

белгилади ва аҳолини е ш гуруҳини қуи идагича таърифлаб беради. 1) 9-17 е шдагилар –

е шлар, 2) 18–24 е шдагиларни–илк етуклик, 3) 25–44 е шдагилар – етуклик, 4) 45 – 64

е шдагилар – у рта му и сафидлик, 5) 65–74 е шдагилар– илк қарилик, 6) 75 ва ундан юқори
е шдагиларни – қарилик деб гуруҳлаи ди.

Юқорида таърифлаб у тилган таснифлардан фарқли иқтисодчи социолог

Розенмаи ер (1968) аи нан е шларни, яъни 13–24 е шдагиларни икки гуруҳга ажратади.

Улар: 1) у смирлар бу либ, унга 13–18 е шдагилар; 2) етуклик е шидагилар 18-24
е шдагилар киради деб ҳисоблаи ди.

Аҳолишунослик энциклопедик луғатида эса е шларнинг е ш гуруҳлари қуи идаги

даврларга бу линган (1-жадвал).

www.e-itt.uz

I SON. 2024

230

1–жадвал

Ёш таснифи

Календар ёш

Ёш гуруҳларининг ҳаёт даври

1

–7 кун

Янги туғилганлик

7 кун–

1 ёш

Чақалоқлик

1

–3 ёш

Илк болалик

4

–7 ёш

Биринчи болалик

8

–12 ёш (ўғил болалар)

Иккинчи болалик

8

–11 ёш (қиз болалар)

13

–16 ёш (ўғил болалар)

Ўсмирлик

12

–15 ёш (қиз болалар)

17

–21 ёш

Ўспиринлик

16

–20 ёш

22

–35 ёш (эркаклар)

Етукликнинг биринчи босқичи

21

–35 ёш (аёллар)

Манба

:

Народонаселение: Энциклопедический словарь. Москва, 1994. –С.461.

Бугунги кунда эса У збекистоннинг демограф олимлари е шларнинг е ш

гуруҳларини қуи идагича тасниф беради (2-жадвал).

2–жадвал

Ёшларнинг ёш гуруҳларини ёш таснифи

Давр

Календар ёш

Ёш гуруҳларининг ҳаёт даври

I.

0-

6 ёш

Мактабгача бўлган ёш

II.

7-

17 ёш

Мактаб ёши

1.7-

10 ёш–

кичик мактаб ёши

2.11-

13 ёш–

ўрта мактаб ёши

3.14-

17 ёш–

катта мактаб ёши

III.

18-

30 ёш

Фуқаролик ёши

1.18-

20 ёш–

кичик фуқаролик ёши

2.21-

24 ёш–

ўрта фуқаролик ёши

3.25-

30 ёш–

катта фуқаролик ёши

Манба:

Ўзбекистон ёшлари : ижтимоий қиёфа. Тошкент-2008. 12-Б.

“У збекистон Республикасида е шларга доир давлат сие сати асослари ту ғрисида”ги

қонунда эса е шлар тоифасига 14-30 е шдагилар кириши ку рсатилган

32

. У збекистон

Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоии муҳофаза қилиш вазирлиги меҳнат билан

машғулларни 16 е шгача бу лган болалар ҳамда 16–29 е шдаги е шларга ажратади. Яъни

У збекистон Республикасининг қонунчилигига асосан е шларни учта демографик гуруҳга

ажратилади:

1.

16–19 е шдагилар;

2.

20–24 е шдагилар;

3.

25–29 е шдагилар.

Бу демографик ку рсаткичлар У збекистон аҳолисини е ш гуруҳларини ажратиб

ку рсатишда ҳам у з ифодасини топади.

Хулоса ва таклифлар:

Юқорида келтирилган фикрлардан ку риниб турибдики, ҳар бир фан вакиллари,

ҳар бир олим е ш гуруҳларига, хусусан е шлар е шини ифодалашда инсон умрини

ижтимоии етуклик, меҳнат қилиш қобилияти, имконият даражаси, касбда у сиш, малака

ошириш каби белгиларига аниқлик киритишга ҳаракат қилган.

Ёшларнинг ижтимоий кўрсаткичларининг ягона халқаро таърифи мавжуд эмас,

гарчи улар турли қитъалардаги ёшларнинг умумий аҳоли сонидаги умумий ва махсус

32

“У збекистон Республикасида е шларга доир давлат сие сати” ту ғрисида, “Халқ су зи” газетаси, 1991 и ил 13 ноябрь.

www.e-itt.uz

I SON. 2024

231

мавқейини аниқроқ аниқлаш, ҳар бир даврда маълум бир тарихий даврнинг асосий
тенденцияларини аниқлаш учун зарур бўлса

-

да. мамлакат, минтақа. Ёшларга оид

сиёсатни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш учун оптимал ёшлар кўрсаткичларини

аниқлаш муҳим аҳамиятга эга.

Кўрсаткичлар тизими ёшлар муаммоларини яхшироқ тушуниш, уларнинг

ижтимоийлашув даражасини, жамиятдаги роли ва ўрнини баҳолаш имконини беради.

Бунда демографик, ижтимоий

-

иқтисодий ва этник омилларни

ҳам

ҳисобга олиш керак.

Демак, хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, ёшларнинг ёш гуруҳига демографик

нуқтаи назардан ёндашилганда, аҳолининг бугунги ёш таркиби кечаги аҳоли такрор
барпо бўлишининг натижаси ва келажакдаги демографик ривожланишнинг асоси бўлиб

хизмат қилади. Яъни кеча, бугун, эртага юз берадиган демографик жараёнлар бир бири

билан боғлиқ.

Адабиётлар:

“Ўзбекистон Республикасида ёшларга доир давлат сиёсати” тўғрисида, “Халқ сўзи”

газетаси, 1991 йил 13 ноябрь.

Rozenmayer L. (1968) Towards an overriev of youth sociology – “Intern. Soc. Sci. J”, vol, XX,

№2, -P.287.

Абдалова З.Т., Тожибоева З.Н. (2013) Иқтисодий география. – Т., , 53-б.

Алишер Навоий. (1988) Мукаммал асарлар тўплами.Учинчи том. Хазойин ул-маоний.

-Т.: “Фан”, –Б. 19.

Воgue D. (1959) The population of the United States. – Clencoe, -P.21.

Дўстмуҳамедова Ш.А., З.Т.Нишанова, С.Х.Жалилова, Ш.Т.Каримова, Ш.Т.Алимбаева

(2013) “Ёш даврлари ва педагогик психология” Ўзбекистан Республикаси Олий ва ўрта

махсус таълим вазирлиги Олий педагогика ўқув юртлари учун дарслик сифатида тавсия

этган Тошкент. 52-бет., 55-бет.

Пресса Р. (1996) Население и его изучение . –М.: “Статистика”, -С. 267.

Френкель З.Г. (1945) Удлинение жизни и деятельное старость. –Ленинград.:

«Экономиздат», –С. 144.

Энциклопедия (2002) Ўзбекистон миллий энциклопедияси 3том «Ўзбекистон

миллий энциклопедия» Давлат илмий нашриёти, –Т., 493-бет.

Энциклопедия (2003) Социологическая энциклопедия.

В

2-х

т.

Т.

1.

—

М.

,

2003.

—

С.

674–676.