www.e-itt.uz
III SON. 2024
246
МАМЛАКАТИМИЗДА СОЛИҚ МАЪМУРИЯТЧИЛИГИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
БОРАСИДА АМАЛГА ОШИРИЛАЁТГАН ИСЛОҲОТЛАР САМАРАЛАРИ
Мукимов Ботир Мирабзалович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0002-0826-1347
Aннотация.
Мазкур мақолада мамлакатда солиқ соҳаларида кўп йиллардан буён солиқ
маъмурчилигини такомиллаштириш бўйича ривожлантириш сарҳисоби, бизнес доираларнинг
ишончини
янада
мустаҳкамлашга
қаратилган
кенг
кўламли
ислоҳотларни
такомиллаштиришда ҳудудлараро солиқ инспекциясини ўрни ва аҳамияти ёритилган. Шу билан
бирга, Ўзбекистон солиқ тизимида ҳудудлараро солиқ инспекциясида амалга оширилаётган
айрим муҳим ислоҳотлар ўрганилиб, хориж тажрибаси, мамлакатимизда уни қўллаш бўйича
илмий-амалий хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар:
солиқ сиёсати, солиқ тушумлари, таҳлика-таҳлил, хавфлар, самарадорлик,
рақамли платформа, усуллар ва воситалар, ҳудудлараро солиқ инспекцияси, таҳлил,
оптималлаштириш, солиқ имтиёзлари, солиқ ставкаси.
РЕЗУЛЬТАТЫ ПРОВОДИМЫХ РЕФОРМ ПО СОВЕРШЕНСТВОВАНИЮ НАЛОГОВОГО
АДМИНИСТРИРОВАНИЯ В НАШЕЙ СТРАНЕ
Мукимов Ботир Мирабзалович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В статье обобщается развитие налогового администрирования в стране за
многие годы, роль и значение межрегиональной налоговой инспекции в совершенствовании
масштабных реформ, направленных на дальнейшее укрепление доверия деловых кругов. При этом
были изучены некоторые важные реформы, реализуемые межрегиональной налоговой
инспекцией в налоговой системе Узбекистана, а также разработаны научно-практические
выводы и предложения на основе зарубежного опыта и его применения в нашей стране.
Ключевые слова:
налоговая политика, налоговые поступления, анализ, риски,
эффективность, цифровая платформа, методы и инструменты, межрегиональная налоговая
инспекция, анализ, оптимизация, налоговые льготы, налоговая ставка.
RESULTS OF THE REFORMS CARRIED OUT TO IMPROVE TAX ADMINISTRATION
IN OUR COUNTRY
Mukimov Botir Mirabzalovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article summarizes the development of the tax administration in the country for many
years, the role and importance of the interregional tax inspection in the improvement of large-scale
reforms aimed at further strengthening the confidence of business circles. At the same time, some important
reforms implemented by the interregional tax inspectorate in the tax system of Uzbekistan were studied,
and scientific-practical conclusions and proposals were developed based on foreign experience and its
application in our country.
Keywords:
tax policy, tax revenue, analysis, risks, efficiency, digital platform, methods and tools,
interregional tax inspection, analysis, optimization, tax benefits, tax rate.
UOʻK: 336.201
246-255
www.e-itt.uz
III SON. 2024
247
Кириш.
Солиқ сие сати стратегияси орқали инклюзив у сиш суръатларига эришиш, солиқ
тизимида даромадларни ошириш қобилиятини ошириш ҳамда давлат харажатларининг
барқарорлигини таъминлаш, ривожланае тган давлатларнинг фискал сие сатини
кучаи тириш, адолатли ва инклюзив солиқ тизимини жории этиш, солиқ сие сати
стратегиясини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш механизмларини такомиллаштиришда
рақамли платформалардан самарали фои даланиш кабилар бу борадаги илмии тадқиқот
ишларининг устувор и у налишларидан ҳисобланади.
У збекистон солиқ тизимида муҳим ислоҳотлар амалга оширилди. Ушбу ислоҳотлар
ку пинча иқтисодии у сишни таъминлаи диган, инвестицияларни рағбатлантирадиган ва
давлат функциялари учун етарли даромад и иғилишини таъминлаи диган янада
самарали, шаффоф ва адолатли солиқ тузилмасини яратиш зарурати билан боғлиқ.
Адабиётлар шарҳи.
Федоров. (2010) фикрича, “маъмурии юкни камаи тирадиган ва и ирик солиқ
ту ловчиларнинг
инвестиция
фаоллигини
рағбатлантирадиган
солиқ
маъмуриятчилигини такомиллаштириш бу и ича чора-тадбирлар таклиф этган,
амалдаги солиқ имтие зларини сезиларли даражада кенгаи тирадиган ва ту лдирадиган
ҳамда у з инвестиция манбаларини ку паи тирадиган и ирик солиқ ту ловчиларнинг
инвестиция фаолиятини солиқ орқали рағбатлантириш усуллари ва услубларини
ишлаб чиққан, уларнинг самарадорлигини баҳолаган”
Баи бородина “солиқ ислоҳотлари – солиқ тизимини кенг ку ламли қаи та қуриш ва
уни бошқариш механизмини у згартириш асосида солиқ муносабатларининг чекланган
е ки тубдан у згариши сифатида ” таърифлаи ди.
Маи буров (2007) “солиқ ислоҳоти солиқ тизимини тубдан у згартиришни давлат
солиқ сие сатининг янги мазмунига мослаштириш ” деб таъкидлаи ди.
Дементьева (1689) солиқ сие сатини давлат иқтисодии сие сатининг инъикоси
эканлигини, у мустақил аҳамиятга эгалиги ва солиқларнинг илмии назариясига
асосланиши лозимлигини таъкидлаи ди. “Амалга оширилае тган солиқ сие сатининг
натижалари ку п жиҳатдан давлат у з иқтисодии сие сатига қандаи тузатишлар
киритишга мажбур эканлигини, солиқ тизимини қандаи қуриш кераклигини
белгилаи ди” .
Карп (2001) Солиқ сие сати давлатнинг у рта ва узоқ муддатли истиқболдаги
умумии молиявии сие сатининг таркибии қисми бу либ, солиқ соҳасидаги давлат
фаолияти концепцияси, солиқ механизми, солиқ тизимини бошқариш каби
тушунчаларни у з ичига олади.
Ситникованинг (2012) фикрича, “консолидациялашган солиқ ту ловчилар гуруҳига
киритишда активларини тан олиш е ки махсус қаи та баҳолаш зарур, гуруҳга киришдан
олдин корхонанинг зарарларини у тказиш тартиби ишлаб чиқилиши лозим,
консолидациялашган солиқ ту ловчининг молиявии -ху жалик фаолиятининг бир хил
қии матга эга бу лган субъект сифатида халқаро эътироф этилишига алоҳида эътибор
қаратилиши лозим”.
Дарькина (2019) и ирик солиқ ту ловчиларнинг хусусиятлари сифатида ту хталиб,
“и ирик солиқ ту ловчиларга қуи идаги хусусиятлар хосдир: катта пул оқими, кенг
ку ламли ҳужжатлар аи ланмаси, соддалаштирилган тизим бу и ича солиққа тортиладиган
турли таркибии бу линмаларнинг интеграциясидан фои даланиш, мамлакат ичида ҳам,
чет элда ҳам турли фирмалар билан ҳамкорлик мавжудлигидир”.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
У збекистонда ижтимоии -иқтисодии ривожланишининг ҳозирги босқичида янги
мазмундаги стратегик мақсадларни белгилаб берувчи солиқ сие сатини шакллантириш
www.e-itt.uz
III SON. 2024
248
ва амалга оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Солиқ ту ловчилар фаолиятини
рағбатлантириш, солиқ юкини камаи тириб бориш, адолатли солиқ тамои илларига
асосланган солиқ тизимини янада ривожлантириб бориш и у налишида сезиларли
ислоҳотлар амалга ошириш бу борадаги муҳим вазифалардан ҳисобланади. Ҳар и или
и ил якунида кеи инги и ил учун солиқ-бюджет сие сатининг асосии и у налишлари ҳамда
бюджет параметрлари тасдиқланади. Солиқ кодексига киритилган у згартиришлар
ҳамда 2025 и илда солиқ сие сатидаги қуи даги у згаришлардан иборат бу лди.
Хусусан, 2024 и ил 24 декабрда У збекистон Республикасининг “2025 и ил учун
Давлат бюджети ту ғрисида”ги Қонуни (У РҚ-1011-сон), “Солиқ ва бюджет сие сатининг
2025 и илга му лжалланган асосии и у налишлари қабул қилинганлиги муносабати билан
У збекистон Республикасининг аи рим қонун ҳужжатларига қу шимча ва у згартиришлар
киритиш ту ғрисида”ги Қонуни (У РҚ-1014-сон) ҳамда “У збекистон Республикасининг
Солиқ кодексига у згартиришлар ва қу шимчалар киритиш ту ғрисида”ги Қонуни (У РҚ-
1013-сон) қабул қилинди.
Мазкур қонун ҳужжатлари билан Солиқ кодексининг 37 та моддасига, шунингдек
Бюджет кодексига тегишли у згартириш ва қу шимчалар киритилди.
1-и у налиш. 1.1. Аҳоли ва тадбиркорларга қу шимча имтие злар бериш, ишлаб
чиқаришни қу ллаб-қувватлаш ва инвестицион муҳитни яхшилаш бу и ича:
а) 2025 и ил 1 январдан 2028 и ил 1 январга қадар ишга қабул қилинган камбағал
оила аъзолари (иш ҳақи камида 1,7 млн су мни ташкил қилганда) учун ижтимоии солиқ
ставкаси 1 фоиз миқдорида белгиланди (амалда 12%);
б) 2024 и ил 1 сентябрдан 2027 и ил 1 сентябрга қадар тадбиркорлар томонидан
касбга у ргатиш учун ишга қабул қилинган мактаб, коллеж ва техникум у қувчиларига
даромад солиғи ҳамда уларнинг ои лик иш ҳақига ҳисобланган ижтимоии солиқ 1 фоиз
миқдорида белгиланди (амалда 12%);
У збекистон Республикаси Президенти раҳбарлигида 2024 и ил 28 июнь куни е шлар
билан у тказилган учрашув видеоселектор и иғилишининг 31-сон Бае нининг 19-бандида
2024/2025 у қув и илидан бошлаб мактаб, коллеж, техникум у қувчиларини касб у ргатиб,
иш берае тган тадбиркорларнинг у қувчиларга берган иш ҳақисидан ту ланадиган
даромад солиғи ва ижтимоии солиқ ставкасини 1 фоиз қилиб белгилаш назарда
тутилган. Маълумот учун. У збекистон Республикасининг, 14.09.2016 и илдаги У РҚ–406-
сон Қонунида е шлар (е ш фуқаролар) - у н ту рт е шга ту лган ва у ттиз е шдан ошмаган
шахслар деб белгиланган.
в) 2028 и ил 1 январга қадар магистрал и у ллар бу и ида ку чма савдони ташкил
қилган е шлар (30 е шгача) фаолиятининг дастлабки 6 ои и давомида солиқларни
ту лашдан озод этилди;
г) 2029 и ил 1 январга қадар нашрие т-матбаа фаолиятидан олинган даромадлар
(солиқ даври якунлари бу и ича жами даромадининг камида 90 фоизини ташкил этган)
фои да солиғини ту лашдан озод этилди;
Бунинг натижасида нашрие т ва матбаа корхоналари ихтие рида 600,0 млрд.су м
маблағлар қолади.
д) Аи -Ти парк резидентларига ҚҚСдан ташқари барча солиқларни (фои да, ер, мол-
мулк, сув солиғи, аи ланма солиғи, ижтимоии солиқ) ту лашдан озод этиш тарзидаги
имтие злар 2040 и ил 1 январга қадар (амалда 2028 и ил 1 январгача эди) узаи тирилмоқда
(14.10.2024 и илдаги ПФ–157-сон Фармони);
Мазкур имтие з экспорт ҳажми 50 фоиздан ортиқ бу лган юридик шахслар ва 18
е шдан ошган битирувчиларнинг 50 фоиздан ортиқ қисми экспортчи корхоналарга ишга
жои лашган Аи -Ти таълим хизматини ку рсатувчи юридик шахсларга нисбатан татбиқ
этилади.
Тадбиркорлар ихтие рида 1 трлн су м маблағлар қолади.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
249
е) 2025 и ил 1 февралдан 2040 и ил 1 январга қадар экспорт ҳажми 50 фоиздан ортиқ
бу лган Аи -Ти парк резидентларининг таъсисчиларига дивиденд солиғи 5 фоиз (амалда
10 фоиз) этиб белгиланмоқда;
Бунинг натижасида таъсисчилар ихтие рида 10,7 млрд.су м маблағлар қолади.
ж) 2025 и ил 1 февралдан 2030 и ил 1 январга қадар экспорт ҳажми и илига 10 млн
доллардан ошган Аи -Ти парк резидентларига хизмат ку рсатган норезидентлар фои да
солиғидан озод этилади;
з) нодавлат мактабгача ва умумии у рта таълим ташкилотлари 2030 и ил 1 январга
қадар (22.11.2024 и илдаги ПҚ-403-сон):
– барча турдаги солиқлардан (бундан ижтимоии солиқ мустасно);
Бунда бу шаи диган маблағлар замонавии у қув қу лланмалари, асбоб-ускуналарни
сотиб олиш, биноларни реконструкция қилиш, шунингдек, аҳолининг ижтимоии
ҳимояга муҳтож қатламларига бепул таълим хизматларини ку рсатиш учун мақсадли
и у налтирилади.
– чет эл у қитувчилари ва мутахассислари даромад солиғи ҳамда уларнинг ои лик
иш ҳақига ҳисобланган ижтимоии солиқдан;
– замонавии у қув ва лаборатория ускуналари, компьютер техникаси, дастурии
маҳсулотлар, адабие тлар ва моддии -техника ресурслари импорти қу шилган қии мат
солиғидан озод қилиниши белгиланди;
Бунинг натижасида тадбиркорлар ихтие рида 350 млрд.су м маблағлар қолади.
и) қаи та тикланувчи энергия манбалари қурилмаларини у рнатишни
рағбатлантириш мақсадида (16.02.2023 и илдаги ПҚ-57-сон):
– юридик шахслар умумии қуввати 100 кВтгача бу лган қаи та тикланувчи энергия
манбалари қурилмаларини у рнатганда:
ушбу қурилмалар бу и ича мол-мулк ва ер солиғини ту лашдан озод қилинади;
ушбу қурилмалар орқали электр энергиясини ишлаб чиқариб умумии тармоққа
сотганда фои да солиғини ту лашдан озод этилади;
каи та тикланувчи энергия манбалари курилмалари фои даланишга топширилган
ои дан эътиборан 3 и ил мобаи нида, куе ш панелларининг кувватига нисбатан 25 фоиздан
кам булмаган кувватга эта электр энергиясини ту плаш тизими билан қуе ш панеллари
у рнатилганда эса - ушбу панеллар фои даланишга топширилган ои дан эътиборан 10 и ил
мобаи нида қу лланилади.
жисмонии шахслар 1 кВтдан 100 кВтгача қаи та тикланадиган энергия манбалари
қурилмаларини у рнатганда мол-мулк солиғи бу и ича имтие здан – 750 минг су м, ер
солиғи бу и ича – 375 минг су мдан ошмаган миқдорда фои даланиши назарда тутилмоқда;
Фои да солиғининг экспорт учун назарда тутилган ноль даражали ставкаси бу и ича
2022 и илда 971,8 млрд су м ва 2023 и илда 1 121,6 млрд су м имтие злар экспортчи
корхоналар ихтие рида қолдирилган. Аи ланмадан олинадиган солиқда экспорт
қилинган товарлар солиқ базасига киритилмаслиги натижасида 2022 и илда 11,7 млрд
су м ва 2023 и илда 14,4 млрд су м имтие злар экспортчи корхоналар ихтие рида
қолдирилган. Бундан ташқари, ХВЖ мутахассислари ҳам мазкур имтие зни бекор қилиш
таклифини билдирган.
Шундан келиб чиқиб, мазкур у згартиришлар киритилмоқда. Келгуси и ил 1
январдан бошлаб электрон тижорат иштирокчилари учун фои да солиғи ставкасини 7,5
фоиздан 10 фоизга ва аи ланмадан олинадиган солиқни 2 фоиздан 3 фоизгача ошириш
таклиф этилади. Халқаро тажрибада, Германия, Япония, Жанубии Корея, Қозоғистон ва
Россия давлатларида электрон тижорат иштирокчиларининг даромадлари
умумбелгиланган тартибда солиққа тортилади. 2023 и илда тадбиркорлик субъектлари
томонидан электрон тижорат орқали амалга оширилган жами товар (хизмат)
аи ланмаси 3,6 трлн су мни (2022 и илда 3 трлн су м) ташкил этган. Бунда, 2023 и илда
фои да солиғи бу и ича 20 млрд су м (2022 и илда 25 млрд су м), аи ланмадан олинадиган
www.e-itt.uz
III SON. 2024
250
солиқ бу и ича эса 2 млрд су млик (2022 и илда 1 млрд су м) имтие злар электрон тижорат
иштирокчилари ихтие рида қолдирилган.
Мазкур имтие з ҳисобига аҳоли ва тадбиркорлар ихтие рида и илига 53,4 млрд.су м
маблағ қолади.
и ) тадбиркорларга ку п қаватли ишлаб чиқариш бинолари фои даланишга
топширилгандан бошлаб 3 и ил муддатга мол-мулк солиғи бу и ича 0,9 дан 0,5 гача
пасаи тирувчи коэффициент қу ллаш ҳуқуқи берилди (23.02.2023 и илдаги ПҚ-69-сон);
Имтие з бино қаватлари 3 қават ва ундан юқори бу лганда қу лланилади, 6011 та
объект бу и ича 302,3 млрд.су млик солиқ имтие зи қу лланилиши мумкин.
к) У збекистон Республикаси Президентининг е ки Вазирлар Маҳкамасининг
қарори асосида бир и у ла бериладиган бюджет субсидиялари даромад солиғини
ҳисоблашда жисмонии шахсларнинг жами даромадига киритилмаи ди.
л) Бюджет ташкилотлари товарларни (хизматларни) реализация қилишдан
олинган даромадлар бу и ича барча турдаги солиқларни ту лашдан 2027 и ил 1 январга
(2024 и ил 1 январга қадар эди) қадар озод қилинди, бундан ижтимоии солиқ мустасно;
м) 2025 и ил 1 январдан 2030 и ил 1 январгача тадбиркорлик субъектлари фои да
солиғини ҳисоблашда у з маблағлари ҳисобидан нодавлат умумии у рта таълим
ташкилотлари биноларини қуриш билан боғлиқ харажатларни 2 и ил давомида тенг
улушларда ушбу бинолар қии матининг амортизация тарзида чегириб ташланадиган
харажатларга киритишга ҳақли.
Бунда улар ижтимоии ҳимояга муҳтож оилаларнинг фарзандларини бепул қабул
қилиш бу и ича лицензия талабларини бажаришлари шарт, акс ҳолда бу амортизация
чегирмалари Солиқ кодексининг
306-моддасида назарда тутилган амортизация нормарларини ҳисоблаган ҳолда
бекор қилинади.
н) 2027 и ил 1 январга қадар Президент қарори билан тасдиқланган ру и хат бу и ича
протез мосламалари ва уларнинг бутловчи, эҳтие т қисмларини республикамизга олиб
киришда ҚҚСдан озод қилинди;
о) 2024 и ил 1 ноябрдан 2026 и ил 1 январга қадар резидент бу лган вагонлар
(контеи нерлар) операторларининг вагонларни (контеи нерларни) ижарага бериш
бу и ича аи ланмаси ҚҚСдан озод қилинди;
п) қуи идагилар бекор қилинди:
– 2025 и ил 1 январдан мобиль алоқа хизматларига акциз солиғи (10.02.2021
и илдаги ПҚ-4986-сон қарори);
Операторлар ихтие рида 1 трлн су м маблағлар қолади.
– шаҳарлар ва шаҳарчаларнинг маъмурии чегараларида жои лашган қишлоқ
ху жалигига му лжалланган ер участкалари учун 2 баравар миқдорда ер солиғини
ҳисоблаш тартиби (28.08.2024 и илдаги ПҚ-304-сон).
Бунинг натижасида фермерлар ихтие рида 7,1 млрд.су м маблағ қолади.
1.2. Жаҳон савдо ташкилоти талабларига мувофиқ маҳаллии ва импорт акциз
солиғи ставкаларини босқичма-босқич тенглаштириш мақсадида (03.06.2024 и илдаги
ПФ-85-сон):
а) 2025 и ил 1 январдан тамаки маҳсулотлари бу и ича:
– сигареталарнинг ҳар бир минг донаси учун ички бозорда 300 минг су м ва
импортда 330 минг су м, 2025 и ил 1 июлдан ягона 340 минг су млик акциз солиғи
белгиланди (10 фоизлик адвалор қисми бекор қилинди);
– бошқа тамаки маҳсулотларига акциз солиғи ставкалари оширилди;
Никотинли суюқликнинг (веи п) 1 мл учун 2 минг су м, сигарага 20 минг су м,
электрон сигаретга 450 минг су м/кг, чекиладиган, у рама ва чилим учун 600 минг су м/кг
акциз солиғи ставкаларини белгиланди.
б) 2025 и ил 1 январдан алкоголь маҳсулотлари бу и ича (1 литри учун):
www.e-itt.uz
III SON. 2024
251
ароқ, коньяк ва бошқа алкоголь маҳсулотларининг маҳаллии ишлаб
чиқарувчиларга 44 минг су м, импортга – ставкани 25 фоизга камаи тириб, 76 минг су м;
маҳаллии табиии винога – 5 минг су м, импортга – 14 минг су м;
бошқа маҳаллии виноларга – 6 минг су м, импортга – 20 минг су м;
маҳаллии пивога – 2 минг су м, импортга – 6 минг су м;
маҳаллии ва импорт этил спиртига – 15 минг су м миқдорида акциз солиғи
ставкаларини белгиланди.
в) 2025 и ил 1 январдан бошлаб дон дистиллятига акциз солиғи жории қилинди,
шунингдек, техник спиртни олиш учун сарфланадиган этил спиртининг бошланғич
фракциясига акциз солиғини ҳисоблаш тартиби бекор қилинди.
Дон дистилляти. «Давлатлараро стандарт. Озиқ-овқат хом аше сидан этил спирти.
Шартлар ва таърифлар» 33881-2016-сонли ГОСТни 38-бандига биноан (У зстандарт
ратификация қилган), дистиллят – 52,0% ҳажмли этил спиртни у зида акс эттиради.
Бунда озиқ-овқат маҳсулотларидан ишлаб чиқарилган дистиллят этил спирти
ҳисобланади. Ку рсатилган ГОСТни 39-бандига асосан, дон дистилляти (виски
дистилляти) у ткирлиги 52,0% дан 94,8% ҳажмгача бу лган дистиляттдир. Дистиллаш
жарае нида
кубдаги
суюқлик
иситилади,
буғланади,
совии ди
ва
кеи ин
конденсацияланади. Натижада, буғ суюқликка аи ланади. Ушбу жарае ннинг якунии
маҳсулоти дистиллат деб аталади. Ректификация жарае нида, дистиллашда бу лгани
каби, суюқлик иситилади ва буғланади, буғ дистиллаш устунига тушади, бунда буғ ва
конденсат у ртасида масса ва иссиқлик алмашинуви содир бу лади. Чиқишда е қимсиз ҳид
ва таъмга эга бу лмаган тоза спирт олинади. Дистиллят ва ректификация қилинган
маҳсулот у ртасидаги фарқ унинг таркибида зарарли аралашмалар миқдорида.
Дистиллятда ку проқ зарарли аралашмалар мавжуд. 2023 и илда Бектемир спирт заводи
томонидан қарии б 100 минг далл дон дистилляти реализация қилинган.
1.3. 2025 и ил 1 июлдан бошлаб ҚҚС занжири узлуксизлигини таъминлаш
мақсадида и у ловчиларни ягона тарифлар бу и ича ташиш хизматларини ку рсатиш
бу и ича аи ланма учун қу шилган қии мат солиғи имтие зи бекор қилинди (18.09.2024
и илдаги ПФ–140-сон Фармони):
И у ловчи ташиш билан шуғулланувчи корхоналар ку рсатае тган хизматлари
ҚҚСдан озод этилганлиги боис, улар томонидан сотиб олинган товарлар (транспорт
воситалари, е қилғи-мои лаш материаллари, эҳтие т қисмлар, қурилиш материаллари ва
ҳ.к) учун ту ланган ҚҚС суммасини ҳисобга олиш имкониятини чекламоқда. Ҳисобга
олинмаган ҚҚС суммаси ташиш хизматлари таннархга киритилиши хизматлар
нархлари ошишига сабаб бу лмоқда. 2023
и илда и у ловчи ташиш билан шуғулланувчи
160 та корхона томонидан 77,2
млрд су млик ҚҚС имтие зларидан фои даланилган.
2-и у налиш. Бюджет даромадлари барқарорлигини таъминлаш
2.1. 2025 и ил 1 январдан бошлаб қуи идагилар:
а) аи ланмадан олинадиган солиқнинг қатъии белгиланган ставкаси товар
аи ланмаси 500 млн су мгача бу лганда и илига 30 млн су м (амалда 25 млн су м), 500 млн
су мдан юқори бу лганда – 40 млн су м (амалда 34 млн су м) миқдорида белгиланди.
Маҳаллии бюджет даромадларининг барқарорлигини таъминлаш мақсадида
аи ланмадан олинадиган солиқнинг қатъии белгиланган ставкаларини товар аи ланмаси
и илига 500 млн. су мгача бу лган тадбиркорлар учун 30 миллион су м, товар аи ланмаси
500 млн. су мдан 1 млрд су мгача бу лган тадбиркорлар учун эса 40 миллион су м
миқдорида белгилаш таклиф этилади. Амалда, даромади и илига 500 млн. су мгача
бу лган тадбиркорлар 25 млн. су м, аи ланмаси 500 млн. су мдан 1 млрд су мгача эса 34 млн.
су м солиқ ту лаи ди. Ушбу солиқ режими талаблари тадбиркорлар учун қулаи
ҳисобланиб, улар бухгалтерия ҳамда мазкур солиқ бу и ича ҳисобот топширишдан, солиқ
текширувларидан ва дивидендлар тарзида олинадиган даромадларга солиқ солишдан
озод қилинганлигини. Мисол учун, 2023 и илда жами даромади 905 млн.су м бу лган
www.e-itt.uz
III SON. 2024
252
АОСни 4 фоиз ставкада ту ловчи "Ситора сервис" оилавии корхонаси томонидан 36,2 млн.
су м солиқ ва 7,7 млн. су м дивиденд солиғи ту ланган.
Худди шунингдек, 2023 и илда жами даромади 905 млн су м бу лган АОСни қатъии
ставкада ту ловчи "Ар голден сервис» МЧЖ дивиденд ту ловларидан озод қилинган ҳолда
30 млн. су м солиқ ту лаган. 2023 и илда жами АОС ту ловчилар сони 333 мингтани,
шундан АОСни қатъии ставкада ту ловчилар сони 46,8 мингтани (улуши 14 фоиз)
ташкил этган.
Бунда ушбу солиқ режими 2026 и ил 1 январдан бекор қилинади.
б) қуи идагилар 10 фоизгача индексация қилинди:
– нотурар объектлар бу и ича мол-мулк солиғининг асосии ставкасини (1,5 фоиз)
сақлаб қолган ҳолда, солиқ базасини аниқлашда 1 кв. м учун у рнатилган минимал
қии мат;
Тошкент шаҳрига – 3,3 млн су м (амалда 3 млн су м), Нукус шаҳри ва вилоят
марказларига – 2,2 млн су м (2 млн су м), бошқа жои ларга – 1,3 млн су м (1,2 млн су м).
– жисмонии шахсларнинг турар объектлари бу и ича мол-мулк солиғи;
– қишлоқ ху жалигига му лжалланмаган ер солиғи;
– жисмонии шахслардан олинадиган ер солиғи;
– ер қаъридан фои даланганлик учун солиқнинг қатъии миқдорда белгиланган
солиқ ставкалари.
1 куб метр қум-шағалга – 5 минг су м (амалда 4,2 минг су м), мармарга – 20 минг су м
(амалда 5,6 минг су м), гранитга – 30 минг су м (амалда 5,6 минг су м) ва табиии
безактошга – 10 минг су м (амалда 5,6 минг су м) миқдорида солиқ ставкаси белгиланди.
Бунда, халқ депутатлари туманлар (шаҳарлар) кенгашларига норуда қурилиш
материаллари учун (цементдан ташқари) белгиланган қатъии ставкага 1,3 баробаргача
оширувчи коэффициент қу ллаш ваколати берилди (амалда бундаи ваколат мавжуд
эмас);
в) 2025 и ил 1 январдан бошлаб янги барпо этилае тган боғлар, токзорлар ва
тутзорлар эгаллаган ерлар учун ер солиғи бу и ича имтие зни бекор қилган ҳолда, солиқ
ставкаси 50 фоизга камаи тирилди. (18.09.2024 и илдаги ПФ–140-сон Фармони);
Бунда, иқтисодии жиҳатдан самарасиз ва кам ҳосилли боғ, токзорларга нисбатан
ер солиғи 3 бараварга оширилган ҳолда ҳисобланади.
Бунинг натижасида тадбиркорларга 2,6 млрд.су млик имтие з тақдим этилган.
г) сув солиғи ставкалари (05.01.2024 и илдаги ПҚ-5-сон):
– саноат корхоналари, электр станциялари ҳамда алкоголсиз
ва алкоголь маҳсулотлари ишлаб чиқарувчилар учун у ртача 10 фоизга индексация
қилинди;
– бошқа тармоқлардаги корхоналар учун сув солиғи ставкалари саноат
корхоналарига белгиланган ставкага тенглаштирилиб, ер усти – 700 су м (амалда 345
су м), ер ости – 850 су м (415 су м) этиб белгиланди;
– сув ресурсларидан оқилона фои даланиш мақсадида автомобилларни ювишда
фои даланиладиган 1 метр куб сув учун солиқ ставкаси бир хил - 15 минг су м (амалда ер
ости сув учун 2 700 су м, ер усти сув учун 13 500 су м) этиб белгиланди;
Сувни тежаи диган суғориш технологиялари жории қилинганда 0,5 дан 0,7 гача
камаи тирувчи коэффицентлар қу лланилади.
Сувни тежаи диган суғориш технологиялари мавжуд бу лмаганда 1,1 коэффицент
қу лланилади.
– халқ депутатлари туманлар (шаҳарлар) Кенгашларига сув солиғи ставкасига 0,7
гача камаи тирувчи ва 1,5 гача оширувчи коэффициент қу ллаш ваколати берилди
(амалда бундаи ваколат мавжуд эмас эди);
www.e-itt.uz
III SON. 2024
253
д) табиии газга акциз солиғи ставкаси 12 фоиз (амалда 20 фоиз) миқдорида
белгиланиб, импорт учун акциз солиғи жории қилинмоқда (20.09.2024 и илдаги ПҚ–329-
сон қарор);
е) якка тадбиркорлар учун 2025 и ил 1 январдан бошлаб:
– қатъии белгиланган солиқ ставкалари 10 фоизга индексация қилинди ҳамда
фаолият тури ва жои лашган ҳудудига қараб энг кам
ва энг юқори ставкалар (диапазон) белгиланди;
Бунда, Қорақалпоғистон Республикаси Жу қорғи Кенгеси, халқ депутатлари
вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига (амалда туман (шаҳар) Кенгашлари
коэффициент белгилаши мумкин) ставкаларни ҳудудларнинг иқтисодии ривожланиш
даражаси бу и ича белгилаш ваколати берилди.
– жами и иллик даромади 100 млн су мгача бу лган якка тадбиркорнинг
ходимларига даромад солиғи у рнига якка тадбиркорларга белгиланган қатъии даромад
солиғининг 50 фоизини ту лаш ҳуқуқи берилди (амалда ои лик иш ҳақидан 12 фоиз
даромад солиғи ту ланади);
Мисол учун, Хонқа туманидаги деҳқон бозорида қишлоқ ху жалиги маҳсулотлари
билан чакана савдо қилувчи якка тартибдаги тадбиркор у зи учун 60 минг су м қатъии
солиқ ту лаган бу лса, е ллаган ходими учун 1 млн су м ои лик ҳисоблаб, ундан 12 фоиз
ставкада 120 минг су м солиқ ту лаган.
Эндиликда ушбу тадбикор у з ходими учун у зи ту лаган солиқнинг ярми, яъни 30
минг су м солиқ ту лаш ҳуқуқига эга бу лади.
Бунинг натижасида тадбиркорлар ихтие рида 1,9 млрд.су м қолиши кутилмоқда.
– бозор ва савдо мажмуаларидаги якка тадбиркорлар у з ходимлари учун ижтимоии
солиқни и илига 375 минг су м миқдорида ту лаши белгиланди (амалда 2,2 млн су м);
Бунинг натижасида тадбиркорлар ихтие рида 0,5 млрд.су м маблағ қолади.
ж) 2025 и ил 1 апрелдан бошлаб нефть маҳсулотларига белгиланган акциз солиғи
ставкалари 10 фоизга оширилди;
2.2. Солиқ сие сатини такомиллаштириш ва бюджет даромадларини ошириш
бу и ича.
а) Жаҳон савдо ташкилоти талабларига асосан товарлар экспортидаги фои да ва
аи ланмадан олинадиган солиқлар бу и ича берилган имтие з бекор қилинди (03.07.2024
и илдаги ПФ–85-сон Фармон);
б) таркибида шакар ва бошқа ширинлаштирувчи е ки хушбу и лаштирувчи моддалар
бу лган газланган ичимликларнинг литрига 500 су м миқдорида белгиланган акциз
солиғини 2025 и ил 1 апрелдан газланмаган ичимликларга ҳам татбиқ этилади.
Бунда, энергетик ва тетиклаштирувчи ичимликларнинг 1 литри учун амалдаги 2
минг су млик акциз солиғи ставкаси сақлаб қолинди;
в) 2025 и ил 1 январдан электрон тижорат соҳасидаги тадбиркорларга фои да
солиғи ставкаси 10 фоиз (амалда 7,5 фоиз) ва аи ланмадан олинадиган солиқ – 3 фоиз
(амалда 2 фоиз) миқдорида белгиланди.
2.3. 2025 и ил 1 январдан бошлаб и ил давомида солиқ ва божхона имтие зларини
бериш ва бекор қилиш е ки бошқа ажратмалар ставкаларини камаи тириш ва оширишни
назарда тутувчи нормаларни кеи инги и илдан бошлаб амалга киритиш тартиби
у рнатилди (18.09.2024 и илдаги ПФ–140-сон Фармони).
3-и у налиш. Очиқ мулоқотдаги белгиланган вазифалар ижроси (30.08.2024 и илдаги
ПФ-132-сон).
3.1. 2025 и ил 1 январдан мулк ҳуқуқи асосида қишлоқ ху жалигига му лжалланмаган
бу ш турган ер участкаларини ва давлат мол-мулкини реализация қилиш бу и ича
аи ланмадан қу шилган қии мат солиғини ҳисоблаш бекор қилинди.
Бунинг натижасида тадбиркорлар ихтие рида 250 млрд.маблағлар қолади
.
www.e-itt.uz
III SON. 2024
254
3.2. Экспортда қу шилган қии мат солиғини қаи тариш учун божхона органларининг
экспортни тасдиқловчи электрон маълумоти асос бу лиши белгиланди. Амалда
тадбиркорлар божхона чегара постидаги божхона органлари муҳри қу и илган
ҳужжатларини солиқ органларига тақдим этишмоқда.
3.3. Қишлоқ ху жалиги маҳсулотларини етиштириш ва сақлашга му лжалланган
бино ва иншоотлар жои лашган ерларга ер солиғини ҳисоблаш ноқишлоқ ерлар учун
белгиланган ставкага 0,2 коэффициент қу ллаган ҳолда амалга оширилиши белгиланди.
Бунинг натижасида фермерлар ихтие рида 135 млрд.су м маблағлар қолади
.
4-и у налиш. Бошқа у згаришлар
Бюджет ташкилотлари томонидан халқаро молия институтларидан ва хорижии
ҳукумат молия ташкилотларидан жалб қилинган ҳамда жалб қилинадиган давлат
ташқи қарзи ҳисобидан ту лиқ е ки қисман амалга ошириладиган инфратузилма
лои иҳалари доирасида сотиб олинган товар хизматлар қу шилган қии мат солиғидан
озод қилинган.
Бунда инфратузилма лои иҳаларига нималар киришига аниқлик киритилиб, фақат
электр, газ ва иссиқлик таъминоти, сув таъминоти ва канализация, сув ху жалиги, и у л-
транспорт инфратузилмаси, алоқа ва телекоммуникация, агрологистика, санитария
жиҳатдан тозалаш, қаттиқ маишии чиқиндиларни бошқариш лои иҳалари доирасида
сотиб олинган товар (хизматлар)га 2028 и ил 1 январга қадар қу шилган қии мат
солиғидан озод қилиниши белгилаб қу и илди ва мазкур имтие з лои иҳа
иштирокчиларига нисбатан ҳам татбиқ этилиши белгилаб берилди. Умуман олганда
маркур у згартиришлар натижасида 3 трлн су м маблағлар аҳоли ва тадбиркорлар
ихтие рида қолиши кутилмоқда.
Хулоса ва таклифлар.
Юқоридагилардан келиб чиқиб,
Кейинги 5 йилликда амалга ошириладиган устувор
ислоҳотлар
1.
Солиқ органлари фаолиятини халқаро стандартлар асосида рақамли
трансформация қилишни давом эттириш. (безнес-жарае нларини автоматлаштириш,
замонавии технологиялар асосида автоматлаштирилган қарорларни қабул қилиш,
катта маълумотлар (Big Data) билан ишлаш, “Business Intelligence” аналитик тизимни
ишга тушириш);.
2. Давлат хизматчиларидан кеи инги босқичда, умумбелгиланган тарзда
даромадларни декларация қилиш механизмларини ишга тушириш ва солиқ қу митаси
ҳузурида халқаро тажрибалар асосида Республика декларация марказини ташкил этиш
(Германия тажрибаси);
3. Солиқ ту ловчиларга хизмат ку рсатишни янги босқичга чиқариш, вазирликлар,
қу миталар (божхона, ҳаво ва транспорт, стандартлаш, инвестиция) ва назорат қилувчи
органларда ахборотларни такрории и иғиш, молиявии ва инсон ресурсларидан самарали
фои даланиш мақсадида маълумотларини битта марказга жамлаган Давлат солиқ
қу митасини Ягона ахборотлар оператори деб белгилаш (Россия тажрибаси);
Адабиётлар/Литература/References:
Normurzayev U.X. (2024) O‘zbekiston Respublikasining 2024-yilgi soliq qonunchilik
hujjatlariga kiritilgan asosiy o ‘zgarish va soliq imtiyozlari berish tartibini takomillashtirish
masalalari, Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot: Том 1 № 1 «Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot» jurnali.
Normurzayev U.X. (2024) O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini
joriy etilishi va undagi asosiy o ‘zgarishlar tahlili. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot: № 4 «Yashil
iqtisodiyot va taraqqiyot» jurnali.
Дарькина Ю.А. (2019) Особенности налогового администрирования крупнейших
налогоплательщиков. Interactive science. 3 (37) .
www.e-itt.uz
III SON. 2024
255
Дементьева
Н.М.
(1689)
налоговая
политика
государства.
https://nsuem.ru/science/publications/science_notes/issue.php?ELEMENT_ID.
Карп М.В (2001) Налоговый менеджмент: Учебник для вузов. – М. Юнити-дана,– 39 с.
Майбуров И.А. (2007) Налоги и налогообложение: учебник для студентов вузов,
обучающихся по специальностям; под ред. И.А.Майбурова.-М.: юнити-дана,-655с.
Нормурзаев У. Х. (2022) Солиқ имтиёзларининг самарадорлиги: назария,
методология ва амалиёт. 08.00. 07 – Молия, пул муомаласи ва кредит. Иқтисодиёт
фанлари бўйича фан доктори (DSc) диссертацияси автореферати. Тошкент.
Нормурзаев, У. (2023). Солиқ имтиёзлари бериш тартибини такомиллаштириш
масалалари.
Iqtisodiyot
Va
taʼlim,
24(1),
334–339.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss1/a51.
Нормурзаев, У. (2023). Ўзбекистонда солиқ сиёсатини такомиллаштириш бўйича
таҳлил
ва
таклиф.
Iqtisodiy
Taraqqiyot
Va
Tahlil,
1(7),
329–336.
https://doi.org/10.60078/2992-877X-2023-vol1-iss7-pp329-336. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil,
2024-yil, iyul www.e-itt.uz
Нормурзаев, У. (2024). Ўзбекистонда 2024 йилги солиқ қонунчилик ҳужжатларига
киритилган асосий ўзгаришлар таҳлили. Iqtisodiy Taraqqiyot Va Tahlil, 2(2), 522–531.
https://doi.org/10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss2-pp522-531.
Нормурзаев, У. (2024). Ўзбекистонда солиқ сиёсатини такомиллаштиришда
ҳудудлараро солиқ инспекцияси ўрни ва аҳамияти. Iqtisodiy Taraqqiyot Va Tahlil, 2(4), 457–
467. https://doi.org/10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss4-pp457-467.
Ситникова О.В. (2012) Совершенствование налогообложения крупнеиших
консолидированных налогоплательщиков. Автореферат диссертации на соискание
ученой степени кандидат экономических наук. Москва.
Федоров А.Н. (2020) Налоговое администрирование и стимулирование
инвестиционной активности крупнейших налогоплательщиков. Автореферат
диссертации на соискание ученой степени кандидат экономических наук. Нижний
Новгород.
