Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
437
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
YASHIL IQTISODIYOT - ENERGETIK INQILOB VA
BARQAROR RIVOJLANISH YO'LLARI
Samatova Fotima Otabekovna
texnologik ta’lim yo’nalishi 2-bosqich
talabasi
Mirzakulova Risola Musurmonkulovna
Termiz davlat pedagogika instituti o’qituvichisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot konsepsiyasining mazmun-mohiyati,
uning barqaror rivojlanishdagi o‘rni hamda energetik inqilob orqali iqtisodiy-ijtimoiy
jarayonlarga ta’siri tahlil etilgan. Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda
ekologik toza energiya manbalaridan foydalanish, resurslardan samarali foydalanish va
atrof-muhit muhofazasining ahamiyati ochib beriladi. Tadqiqotda zamonaviy
energetika texnologiyalari, global iqlim o‘zgarishlari va iqtisodiy siyosat o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlik ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so’zlar
: yashil energiya, gidroelektr, inovatsiya, eko tizim, bioxilma xillik,
ijtimoiy inklyuzivlik
Bugungi globallashuv davrida ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishlari va
tabiiy resurslarning cheklangani insoniyatni yangi iqtisodiy model – yashil iqtisodiyot
sari yetaklamoqda. An’anaviy iqtisodiy yondashuvlar ekologik tizimlarni izdan
chiqarar ekan, barqaror rivojlanish uchun ekologik va iqtisodiy manfaatlar
muvozanatini ta’minlovchi yechimlar zarur bo‘lmoqda. Energetik inqilob — qayta
tiklanuvchi energiya manbalarining keng joriy etilishi — bu boradagi muhim omil
bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur maqolada yashil iqtisodiyot va energetik inqilob
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar hamda ular orqali barqaror rivojlanishga erishish yo‘llari
chuqur tahlil qilinadi.
Tizimli tahlil — yashil iqtisodiyot tarkibiy qismlarining o‘zaro
bog‘liqligi o‘rganildi. Tarixiy yondashuv — yashil iqtisodiyot va energetik siyosatning
rivojlanish bosqichlari tahlil qilindi.Komparativ tahlil — turli mamlakatlarda yashil
iqtisodiyot siyosati solishtirildi.Empirik ma’lumotlar — Xalqaro energetika agentligi,
BMT, Jahon banki va boshqa ishonchli manbalar statistikasi asosida natijalar
ko‘rsatildi.Model asosida tahlil — yashil iqtisodiyotni joriy qilishning potensial
iqtisodiy ta’siri modellashtirildi. Yashil iqtisodiyot – bu iqtisodiy faoliyatning ijtimoiy
va ekologik barqarorligini ta’minlovchi tizim bo‘lib, u tabiiy resurslardan oqilona
foydalanishni, chiqindilarni kamaytirishni, yashil texnologiyalarni joriy etishni
nazarda tutadi. Energetik inqilob – bu an’anaviy yoqilg‘ilardan voz kechib, quyosh,
shamol, bioenergiya kabi toza manbalarga o‘tishni anglatadi. Bu o‘zgarish energiya
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
438
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
xavfsizligini oshirib, issiqxona gazlari chiqindisini kamaytiradi. Tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, Germaniya, Xitoy, Daniya kabi davlatlarda yashil iqtisodiyot siyosati
iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirmasdan, aksincha, innovatsion o‘sishni rag‘batlantirgan.
O‘zbekiston sharoitida quyosh energiyasi, shamol resurslari va energiya tejovchi
texnologiyalar muhim salohiyatga ega. Shu bilan birga, muvofiqlashtirilgan siyosat,
moliyaviy mexanizmlar va ilmiy salohiyat zarur. Yashil iqtisodiyot inson farovonligi
va ijtimoiy tenglikni yaxshilash, shu bilan birga ekologik xavf va ekologik tanqislikni
sezilarli darajada kamaytirishga qaratilgan iqtisodiy tizim sifatida belgilanadi. Ushbu
model ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarning o'zaro bog'liqligini tan oladi va
ularning barchasi bir-biriga bog'liq va shu tarzda boshqarilishi kerakligini tushunadi.
Yashil iqtisodiyotning asosiy ustunlaridan biri quyosh, shamol va gidroenergetika kabi
qayta tiklanadigan energiya manbalarini ilgari surishdir. Toza energiya
texnologiyalariga sarmoya kiritib, mamlakatlar qazib olinadigan yoqilg'iga bo'lgan
ishonchni kamaytirishi, issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishi va iqlim
o'zgarishi oqibatlarini yumshatishi mumkin. Bu nafaqat atrof-muhitga foyda keltiradi,
balki yangi ish o'rinlarini yaratadi va iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi. Qayta
tiklanadigan energiya manbalariga o'tishdan tashqari, yashil iqtisodiyot barqaror
qishloq xo'jaligi va resurslarni boshqarish muhimligini ta'kidlaydi. Organik
dehqonchilik amaliyotini amalga oshirish, chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlashni
rag'batlantirish orqali jamoalar uglerod izlarini minimallashtirishi va kelajak avlodlar
uchun tabiiy resurslarni saqlab qolishlari mumkin. Bu nafaqat atrof-muhitga foyda
keltiradi, balki oziq-ovqat xavfsizligini oshiradi, aholi salomatligini yaxshilaydi va
jamiyatning barqarorligini oshiradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asoslarini mahalliy va
horijiy olimlarning “Yashil iqtisodiyot” va qayta tiklanuvchi energiya resurslariga
bag‘ishlangan ilmiy izlanishlari natijalari, Xalqaro energetika agentligi (IEA)
tadqiqotlari va ushbu sohada qabul qilingan Prezident qarorlari va hukumat dasturlari
asos bo‘ldi. Tadqiqot jarayonida qayta tiklanadigan energiya sarfini tahlil qilishda
induksiya va deduksiya usullari, tizimli tahlil, turli xalqaro va nodavlat tashkilotlar
metodologiyasini qiyosiy tahlil qilish, jadval va grafikalar ishlatilgan.
Tahlil va
natijalar
"Yashil iqtisodiyot" tushunchasi birinchi marta 1989-yilda ilmiy
tadqiqotlarda qo'llanilgan. Yashil iqtisodiyot bu iqtisodiy tizim boʻlib, uning asosiy
maqsadi sayyoramizning ekologiyasi va uni saqlab qolish bilan birga iqtisodiyotning
barcha sohalarini rivojlantirishga qaratilgan. Yashil iqtisodiyot – inson hayoti va
sogʻligi uchun zarur boʻlgan resurslarni, atrof muhit va ekologiyani bir butun holda
saqlab qolib ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatish sohalari bilan bogʻliq iqtisodiyotni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
439
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yanada rivojlantirishni amalga oshirishga asoslangan iqtisodiy faoliyatning yangi
yoʻnalishi tushuniladi . Ba'zi manbalarda," yashil iqtisodiyot " yaxshilash uchun
yordam iqtisodiyotning yangi tarmoqlari sifatida mamlakat tadqiqot tabiati bo'ladi..
Yashil iqtisodiyot - bu ekologik barqarorlikni ta'minlash bilan birga iqtisodiy o'sishni
qo'llab - quvvatlashga qaratilgan iqtisodiy model hisoblanadi. Barqaror iqtisodiy
o'sishni ta'minlash va iqtisodiyotning rivojlanish darajasi ko'p jihatdan energiya
resurslari zahiralariga bog'liq. Dunyoda aniqlangan tabiiy energiya manbalari zahirasi
energiya iste'molining hozirgi darajasni saqlab qolsagina, keyingi 54 yil davomida
energiyaga bo'lgan ehtiyojni qondirish imkonini beradi. Iqtisodiy rivojlanish esa
energiyaga bo'lgan ehtiyojning ortishi va energiya tanqisligi muammosi xavfini yanada
kuchaytiradi. AQSH Energiya department mutaxassislari hisob-kitoblariga ko'ra,
dunyo energiya iste'moli 2012 yil da 13,8 mlrd. t.n.e. teng bo'lgan ushbu ko'rsatkich
2040 yilga qadar yiliga o'rtacha 1.4 % ga o'sib, 20,5 mlrd. t.n.e. ga tenglashadi.
Har bir
davlat o’zining geografik imkoniyatlari va tabiiy resurslarini hisobga olgan holda
yashil energetika va yashil iqtisodiyotga oid strategiyalar ishlab chiqishi kerak. Ushbu
sohalardagi ilmiy tadqiqotlarga sarmoya kiritish, yangi texnologiyalarni rivojlantirish
va ishlab chiqarilishini rag’batlantirgan holda qo’llab-quvvatlashi darkor. Yashil
energetika loyihalariga investitsiyalarni jalb qilish maqsadida davlat xususiy sheriklik
modellarini keng qo’llash xalqaro tashkilotlar, xususan, Xalqaro Energetika Agentligi
(IEA) Xalqaro Quyosh Alyansi (ISA) va BMTning barqaror rivojlanish dasturlari
doirasida yaqin hamkorlik qilish.rivojlanayotgan mamlakatlarga o’tish davrida texnik
va moliyaviy yordam ko’rsatish, shuningdek, qayta tiklanadigan energiya
manbalarining ahamiyatliligini mamlakat aholisiga tushuntirish, ularni yashil
texnologiyalardan foydalanishga yo’naltirish lozim. Shu o’rinda aytib o’tish joizki,
yashil energetika barqaror iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan hisoblanadi. U
nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilishm balki energiya xafsizligini ta’minlash va
ijtimoiy rivojlanishni qo’llab-quvvatlash orqali barqaror kelajakni ta’minlashda muhim
ahamiyatga egadir.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining atrof muhit bo'yicha dasturi
yashil iqtisdiyotni inson farovonligini yaxshilashi bilan birga ekologik xavfsizlikni va
ekologik resuslarni tanqisligini sezilarli darajada kamaytiradigan mexanizni ta'riflash
mumkin. Yashil moliyani tuzishimizdan maqsad kuchli ifloslanishni oldini olish va
korxonalar nafaqat ishlab chiqarish rivojlantirish usullarini ishlab chiqish va yangi
talablarni qo'yish va sanoatda transformatsiya qilish modernizatsiyalashni
rag'batlantirish balki yashil loyihalarni va yashil texnalogiyalarni rivojlantirishni
rag'batlantirish iqtisodiyotni va atrof-muhitni birgalikda yaxshilash imkonini berish
ham mumkin. Global iqlim o'zgarishi o'rtacha harorat ko'rsatkichining g'ayritabiiy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
440
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
o'sishga olib kelishi.boshqa tomondan esa dunyo aholisining ko'payishi va shu bilan
birga ehtiyojlarning ham ko'payishini ko'rishimiz mumkin va ehtiyojlarning xilma
xilligi iste'mol jarayonini o'zgarishi va isrofgarchilikni ko'payishiga olib keladi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 -2030 yillarda O'zbekiston
Resoublikasining ''Yashil iqtisodoyotga o'tish strategyasini tasdiqlash to'g'ridagi''gi
qarori qabul qilindi. Mazkur qarorga ko'ra iqtisodiyotning energiya samaradorligini
oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni rivojlantirish, iqlim
o'zgarishi oqibatlariga moslashish va tabiiy resurslarini oqilona iste'mol qilish ustuvor
yo'nalishlari etib belgilanadi. Ushbu beldilangan maqsadli indikatorlarga
texnologiyalarni modernizatsiya qilish va moliyaviy mexanizmlarni rivojlantirish
orqali erishiladi. Shuningdek, 2022-2026 yillarga mo'ljallangan Yangi o'zbekistonning
taraqqiyot strategiyasida "yashil" iqtisodiyotga o'tish islohoti doirasida "yashil" va
inklyuziv iqtisodiy o'sishni ta'minlash borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar
samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish hamda
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida resurslarni tejashni yanada kengaytirish masalalari
belgilab olingan.Yashil iqtisodiyotning asosiy tamoyillaridan biri past uglerodli va
resurslarni tejaydigan sanoatga o‘tishdir.
Xulosa
: Yashil iqtisodiyot va energetik inqilob barqaror rivojlanishga erishishning
ajralmas omillaridir. Bu yo‘nalishda samarali natijalarga erishish uchun:Yashil
texnologiyalarni keng joriy etish;Qayta tiklanuvchi energiya sohasiga sarmoyalarni
oshirish;Ekologik ta’lim va madaniyatni rivojlantirish;Qonunchilikni takomillashtirish
lozim.O‘zbekiston sharoitida yashil iqtisodiyotni rivojlantirish strategik ustuvorlik
hisoblanib, u ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi
.
Yashil
iqtisodiyotga o‘tish nafaqat ekologik talab, balki hamma uchun yanada mustahkam,
adolatli va farovon kelajakni qurish yo‘lidagi zarur qadamdir. Barqaror amaliyotlarni
qo‘llash, yashil texnologiyalarga sarmoya kiritish va hukumatlar, biznes va
hamjamiyat o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish orqali biz iqtisodiy o‘sish atrof-
muhitni muhofaza qilish shunungdek yashil iqtisodiyot hamma uchun yanada barqaror
va adolatli kelajak sari o'zgaruvchan yo'lni taklif etadi. Atrof-muhitni muhofaza qilish,
ijtimoiy inklyuzivlik va iqtisodiy barqarorlik tamoyillarini qabul qilish orqali
mamlakatlar Yerning ekologik chegaralarida gullab-yashnashi mumkin bo'lgan
barqaror va farovon jamiyatlarni qurishlari mumkin. 21-asr muammolarini hal qilar
ekanmiz, yashil iqtisodiyot hozirgi va kelajak avlodlar farovonligini birinchi o‘ringa
qo‘yadigan barqaror rivojlanish uchun yo‘l xaritasini taqdim etadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
441
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydananilgan adabiyotlar
1. Mirzakulova.R .Яшил молия ва баркарор инвеститция стратегиялари:
Замонавий ёндашувлар ва истикболларMANAGMENT , MARKETING AND
FINANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL VOLUME 2 ISSUE 3
2. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo'yicha dasturi. (2011). Yashil
iqtisodiyot sari: Barqaror rivojlanish va qashshoqlikka barham berish yo‘llari. . Jahon
banki. (2020). Yashil iqtisodiyot: o‘sishning yangi yo‘llari.
3. Barqaror rivojlanish xalqaro instituti. (2018). Yashil iqtisodiyot bo'yicha qo'llanma
4. Yevropa Komissiyasi. (2021). Yevropa Ittifoqida yashil iqtisodiyot tashabbuslari.
5. Global ekologik strategiyalar instituti. (2017). Barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishda yashil iqtisodiyotning roli.
6. Xalqaro mehnat tashkiloti. (2020). Barqaror rivojlanish uchun yashil ish o'rinlari.
8. 21-asr uchun qayta tiklanadigan energiya siyosati tarmog'i. (2021). Qayta
tiklanadigan energiya manbalarining 2021 yilgi Global holati hisoboti.al mach
