Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
304
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
SANOAT ROBOTLARI VA ULARNING STRUKTURASI ROBOTLARNING
AVLODI
Samatova Fotima Otabekovna
Termiz davlat pedagogika instituti
texnologik ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi
Annatatsiya
Ushbu maqolada sanoat robotlarining paydo boʻlishi, rivojlanish
bosqichlari va ularning strukturaviy xususiyatlari ilmiy yondashuv asosida yoritilgan.
Robototexnika sohasida mavjud boʻlgan avlodlar ketma-ketligi, ularning texnik
imkoniyatlari, qoʻllanilish sohalari va texnologik taraqqiyotga taʼsiri haqida chuqur
tahlillar keltirilgan.Sanoat robotlarining meʼyoriy elementlari, boshqaruv tizimlari va
zamonaviy sanoatdagi oʻrni, ayniqsa toʻrtinchi avlod robotlarining sunʼiy intellekt
bilan uygʻunlashuvi asosida ishlab chiqilgan namunalar haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar
: sanoat robotlari, robototexnika, avlodlar, strukturaviy tahlil, boshqaruv
tizimi, sunʼiy intellekt.
Sanoat robotining ishlash printsipi Sanoat roboti - bu ishlab chiqarish
uskunasining bir turi bo'lib, uning asosiy vazifasi ish uchun zarur bo'lgan harakat va
quvvatni ta'minlashdir. Uning asosiy ish printsipi manipulyatorning harakatlanuvchi
qismlari harakati orqali avtomatik ravishda qo'l san'atlarining ishlash funktsiyasi va
texnik talablarini amalga oshirishdir. Shuning uchun, asosiy funktsiyalar va asosiy ish
printsiplari nuqtai nazaridan, sanoat robotlari va dastgohlar bir xil xususiyatlarga ega:
ularning terminal drayverlari pozitsiyani o'zgartirish talablariga ega va terminal
drayverlarining pozitsiyasini o'zgartirish koordinatali harakatni talab qiladi. Albatta,
robotlarning ham o'ziga xos talablari bor, asosan bo'g'inlar shaklida. Robotlar qattiqlik
va aniqlik uchun nisbatan past talablarga ega bo'lgan katta moslashuvchanlikni talab
qiladi. Sanoat robotlarini loyihalash tizimi Robotning funktsiyalarini to'rt qismga
bo'lish mumkin: operator, terminal starter, sensor tizimi va boshqaruvchi. Operator:
tayanch, qo'l va bilak, uzatish mexanizmi, haydovchi tizimi va boshqalardan iborat.
Uning vazifasi bilakdagi ma'lum bir ish joyini o'zgartirish va bilakni terminal drayveri
ishlash talablariga javob berishi uchun sozlashdir. Terminal starter: sanoat robot qo'li
sifatida ham tanilgan, bu bilagiga o'rnatilgan sanoat robot qismi bo'lib, ish qismini
to'g'ridan-to'g'ri ushlash yoki boshqarish imkonini beradi. Sensor tizimi: bu robot ishni
inson kabi samarali bajarishi mumkinligini anglatadi. Sensor funktsiyasi Tashqi sezgi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
305
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
funktsiyasini baholash kerak. Taktika odatda robotlarni boshqarish bilan bog'liq.
Ko'rish ob'ektlarning mavjudligini, ularning taxminiy pozitsiyalarini, pozitsiyalarini va
boshqa holatlarni aniqlash uchun ishlatiladi. Boshqa tomondan, teginish aniq ko'rishga
yordam beradi. U ob'ektning nozik holatini aniqlay oladi. Nazoratchi: Robotni
boshqarish tizimi robotning miyasi va robotning funktsiyasi va ishlashini belgilovchi
asosiy omil. U asosan sanoat robotining ish joyidagi harakat holatini, joylashishini va
yo'lini, ish ketma-ketligini va ish vaqtini nazorat qiladi. U oddiy dasturlash, dasturiy
ta'minot menyusi bilan ishlash, do'stona inson-kompyuter interfeysi, tez va qulay
onlayn ishlash va boshqalar xususiyatlariga ega. Robot tomonidan qo'llaniladigan
boshqaruv tizimiga quyidagilar kiradi: nuqta va kontur; Sinxron va asinxron; Raqamli
va analog. Boshqarish tizimining maxsus sxemasi robotning texnik va iqtisodiy
talablariga va jarayon vazifasining xususiyatlariga ko'ra tanlanishi mumkin.
Zamonaviy robotlar tashqi ko‘rinishi va dizayni jihatidan juda farq qilishi mumkin.
Bugungi kunda sanoat korxonalarida tashqi ko‘rinishi (texnik yoki iqtisodiy sabablarga
ko‘ra) "inson" dan uzoq bo‘lgan turli xil robotlardan foydalanilmoqda. Bundan
tashqari, uni robot yoki operator boshqarishi yoki oldindan o‘rnatilgan dastur orqali
boshqarishi mumkin. Zamonaviy robotlarning namunalari - o‘zini o‘zi boshqaradigan
mexanik odamlarning birinchi amaliy qo‘llanilishi to‘g'risidagi ma'lumotlar ellinistik
davrga to‘g'ri keladi. O‘sha paytda to‘rtta oltin suv bilan qoplangan ayollar haykali
Faros orolidagi mayoqqa o‘rnatildi. Kun davomida ular quyoshda porlaydilar,
kechalari esa har doim uzoqdan yaxshi ko‘rinish uchun yorqin ranglarda yoritib
turiladi. Biroz vaqt o‘tgach, ushbu haykallar burilib, signal beradi; tunda ular karnay-
surnay chalib, suzuvchilarni qirg'oq bo‘yi haqida ogohlantiradilar. Robotlar, asosan,
3 turga bo linadi: qat iy dastur asosida ishlaydigan Robot,ʻ ʼ odam (operator)
boshqaradigan Robot va sun iy intellektli (integralli) Robot Ish ʼ bajarish turiga qarab,
Robot manipulyatorlar, axborot uzatuvchi Robot, odimlovchi Robot va boshqalarga bo
linadi. Robotlarning tashqi ko rinishi ham, xattiharakatlari ham odamni eslatadi, ya ni
ular antropomorf (odamsimon)ʼ mashinalar hisoblanadi va boshqa mashinalardan shu
xususiyati bilan farq qiladi. Robotlar texnikasining asosiy 2 yo nalishi mavjud:
sanoatda ishlatiladigan ʻ va favqulodda (ekstremal) sharoitda ishlatiladigan Robotlar
texnikasi. Sanoatda ishlatiladigan Robot, Mas, Robotmanipulyatorda „mexanik qo
llari“ va tashqi ʻ boshqarish pulti yoki o ziga o rnatilgan dasturli boshqarish qurilmasi,
EHM ʻ ʻ (kompyuter) bo ladi. Operator P. qo llarining harakatini bevosita yoki televizor
ʻ ʻ ekranidan kuzatib boshqaradi. Ko pincha Robot avtomatik boshqarish tizimi bilan ʻ
jihozlanadi. Robotmanipulyatorlar, asosan, kishi salomatligi uchun xavfli bo lgan ʻ
(ekstremal) sharoitlarda qo llaniladi. Robotlar jarayonlarni avtomatlashtirishning ʻ eng
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
306
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
samarali vositasi hisoblanadi. Aynan qanday mashinalar robot, deb atalishi mumkinligi
haqida aytadigan bo‘lsak, odatiy robot quyidagi sifatlarga ega bo lishi kerakligi ta
kidlanadi: ʻ ʼ - Tabiiy emas, ya ni ongli mavjudot tomonidan yasalgan. ʼ - Atrof-muhitni
kuzata oladi (ko rish orqali kuzatishi shart emas; boshqa tur ʻ sezgi ham bo lishi
mumkin). ʻ - Atrof-muhit bilan interfaol munosabatda bo la oladi. Qandaydir darajada
aqlli , ya ni (mustaqil yoki oldindan dasturlangan) qaror ʼ qabul qila oladi. - Dasturlana
oladi. - Aylanish yoki parallel ko chish ʻ o qlari bilan harakat qila oladi. ʻ - Epchil
manipulatsiyalarni bajara oladi. Sanoat robotlari, ularning turlari Sanoat roboti deb
manipulyar xamda boshqarish sistemasidan iborat bo‘lgan mexaniq qurilmaga aytiladi.
Manipulyator deb odam qo‘li xarakati yoki ishchi funksiyalarini bajara oladigan va
odam orqali yoki avtomatik ravishda boshqariladigan qurilmaga aytiladi. Manipulyator
asosan yuritmalardan, uzatish mexanizmlaridan, muvozanatlovchi yuklardan xamda
changal qurilmalaridan iborat. Ijrochi qurilma Robotlar bilan ishlashda sensorlar va
monitoring tizimlari xavfsizlikni ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Sensorlar muhitni
kuzatib, insonlar yaqinlashganda robotning harakatini to'xtatishi mumkin. Innovatsion
yechimlar, masalan, 3D sensorlar, LiDAR va sun'iy intellekt asosidagi monitoring
tizimlari xavfsizlikni yanada oshiradi. Masalan, LiDAR tizimi ob'ektlarni aniqlash va
ularni xaritalashda qo'llaniladi, bu esa robotlarning insonlar bilan o'zaro aloqasini
yaxshilaydi. 2.2. Inson-mashina interfeyslari: Inson-mashina interfeyslari, masalan,
sensorli ekranlar, ovozli buyruqlar yoki harakat sezuvchilar yordamida inson va robot
o'rtasida samarali aloqao'rnatish mumkin. Interfeys dizayni va foydalanuvchi tajribasi
muhim ahamiyatga ega; interfeyslarda intuitiv dizayn va tushunarli ko'rsatmalar
ishlatilishi kerak. Masalan, foydalanuvchilar uchun qulay interfeyslar orqali robotning
harakatlarini boshqarish jarayoni osonlashtiriladi.
2.3. Ta'lim va o'qitish: Xavfsiz ishlash uchun xodimlarni ta'lim berish muhimdir.
Xodimlar robotlar bilan ishlash qoidalari va xavfsizlik standartlari haqida muntazam
ravishda o'qitilishi kerak. Ta'lim dasturlarini takomillashtirish uchun innovatsion o'quv
metodikalarini, masalan, simulyatsiya va amaliy mashg'ulotlarni qo'llash zarur.
shuningdek, simulyatsion mashg'ulotlar orqali xodimlarga real vaziyatlarda qanday
harakat qilishlarini o'rgatish mumkin.
3. Kelajakdagi tendentsiyalar: Kelajakda robotlarning xavfsizligi yanada muhim
bo'ladi. Sun'iy intellekt va mashinani o'rganish texnologiyalari yordamida robotlar
insonlar bilan o'zaro aloqani yanada yaxshilaydi va xavfsizlikni ta'minlaydi. Bundan
tashqari, avtonom robotlar va ularning jamiyatdagi roli, mehnat bozoridagi o'zgarishlar
haqida ham chuqurroq tahlil o'tkazish zarur. masalan, avtonom robotlar va ularning
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
307
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
jamiyatdagi roli, mehnat bozoridagi o'zgarishlar haqida ham chuqurroq tahlil o'tkazish
zarur.
4. Amaliy misollar: Sanoat robotlari bilan ishlashda muvaffaqiyatli amaliyotlar
mavjud. Masalan, avtomobil ishlab chiqarish korxonalarida robotlar yordamida
avtomobil yig'ish jarayonlari tezligi va sifatini oshirish mumkin. Shuningdek, logistika
sohasida robotlar omborlarda yuklarni avtomatik ravishda tashish uchun
qo'llanilmoqda, bu esa ish jarayonini soddalashtiradi va xavfsizlikni oshiradi. Bu
misollar robotlarni xavfsiz va samarali ishlatishning amaliy jihatlarini ko'rsatadi. 5. Ish
joyidagi xavfsizlik: Ish joyidagi xavfsizlikni ta'minlash uchun zarur choralar ko'rish
muhimdir. Ish joyida xavfsizlikni oshirish uchun xavfsizlikni boshqarish tizimlarini
joriy etish, xavfli zonalarni belgilash va muntazam ravishda xavfsizlik tekshiruvlarini
o'tkazish tavsiya
Kreativ xulosa Kelajakda robotlar nafaqat ishlab chiqarishda, balki taʼlim, tibbiyot,
xizmat koʻrsatish kabi sohalarda ham faol ishtirok etadi. Bu esa yangi kasblarning
paydo boʻlishiga, texnik madaniyatning yuksalishiga sabab boʻladi. Talabalar
robototexnika sohasida ijodiy fikrlash va innovatsion gʻoyalarni ilgari surish orqali
ilm-fan va texnologiya integratsiyasini amalga oshirishlari mumkin
Adabiyotlar:
1. ISO 10218 - Industrial robots – Safety requirements. International Organization for
2. ISO/TS 15066 - Robots and robotic devices – Collaborative robots. International
3. ISO 12100 - Safety of machinery – General principles for design – Risk assessment
and risk reduction. International Organization for Standardization.
4. ANSI/RIA R15.06 - American National Standard for Industrial Robots and Robot
5. Siciliano, B., & Khatib, O. (2016). Springer Handbook of Robotics. Springer.
6. Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach. 7.
Bogue, R. (2020). "Industrial robots: A review of recent developments and future
directions." Industrial Robot: An International Journal, 47(3), 276-284.
8. Kumar, K. (2019). "Human-Robot Interaction: A Review." Robotics and
Autonomous Systems, 109, 44-58.9. O'zDSt 2241-2018 - Sanoat robotlari uchun
xavfsizlik talablari va sinov usullari
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
308
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10. O'zDSt 2242-2018 - Robototexnika tizimlarida xavfsizlikni ta'minlash
bo'yichaasosiy talablar
11. Jumaniyazov, A. (2021). "Sanoat robotlari va ularning xavfsizligi." O'zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi Axborotnomasi, 3(1), 45-50.
12. Qodirov, S. (2022). "Robototexnika va mehnat muhofazasi." Qarshi Davlat
Universiteti Ilmiy Izlanishlar Jurnali, 2(2), 25-30.
13. Abdulloh, O. (2020). "Sanoat robotlari va xavfsizlik standartlari." O'zbekiston
Innovatsion Rivojlanish Markazi Ma'ruzalar to'plami, 1, 12-15.14. Tursunov, A.
(2023). "Yangi avlod robototexnikasi va uning xavfsiz ishlashi." O'zbekiston
Respublikasi Mehnat va Ijtimoiy Ta'minot Vazirligi Axborotlari, 4(2),
