Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
257
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
RAZMALIN GULINING SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARI VA
KUNDALIK HAYOTIMIZDA QO`LLANILISH USULLARI
Boynazarova Sayyora Ro`zikulovna
TDMAU kata o`qituvchisi:
+ 998 99 678 65 43.
Yangiboyeva Muhlisa Ibragim qizi
TDMAU talabasi:
+998 887090204
Annotatsiya:
ushbu maqola rozmalin guli haqida umumiy ma`lumot va dorivor
xususiyatlari haqida yoritilgan. Kyeingi maqolalarimizda gulning ko`payish usullari
haqida yoritamaiz.
Kalit so`zi:
rozmalin, rosa, kosmetika, tibbiyot, alkolid, kislota, buta,.
Razmalin gul (lotincha: Rosa) — butalar yoki chirmashib o‘suvchi o‘simliklar
turkumiga mansub gul bo‘lib, atirgul deb ham ataladi. U gulsimonlar oilasiga kiradi va
dunyo bo‘yicha 100 dan ortiq yovvoyi turi mavjud. Ko‘pchilik razmalinlar dekorativ
gul sifatida ekiladi, parfyumeriya, kosmetika, tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida keng
qo‘llaniladi.
Rozmarin
(Rosmarinus) — labguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi,
efir moyli ekin. Oʻrta dengiz havzasida 1—3 turi usadi. Doim yashil buta. Boʻyi 1,5–2
m cha. Bargi va toʻpgulidan efir moyi olinadigan d o rivor P. (R. offi cinalis), asosan,
Yevropa mamlakatlarida, shuningdek, Qrim va Kavkazda oʻstiriladi. Qalamchasidan,
kamdankam urugʻidan koʻpaytiriladi. 2—3 yillik koʻchatlari ekiladi. Ekilgandan keyin
2—3yildan boshlab bargi va toʻpguli yigʻib olinadi. Hosildorligi 40—120 s/ga. Bargi
va toʻpguli tarkibida parfyumeriya va tibbiyotda ishlatiladigan 1,5 — 2,5% (quruq
moddaga nisbatan) efir moyi, 0,5% gacha rozmaritsin va boshqa alkaloidlar, ursol va
rozmarin kislotalari bor. Butalari 7 — 9 yilda yoshartiriladi. R. 2 0—25 y. hosil beradi.
Rozmarin – yangi uzilgan holatda ham, quritilgan holatda ham ishlatiladigan
xushbo’y o’tdir. Rozmarinni qanday taomlarga va qancha miqdorda solish kerakligi
haqida hozir batafsil gapirib beramiz.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
258
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Rozmarinning foydali xususiyatlari
Rozmarindan qadim zamonlarda dorivor vosita sifatida foydalanishgan. Uning
foydali xususiyatlari to’g’risida har bir xalqda turlicha qarashlar bo’lgan: rimliklar uni
xotirani yaxshilaydi deb hisoblashsa, greklar uning yordamida yaralarni davolashgan,
xitoyliklar esa uning yordamida bosh og’rig’idan xalos bo’lganlar.
Hozirgi zamon olimlari esa rozmarinni o’rganib quyidagi xusisytalarini
u o’zida juda ko’p miqdordagi efir moylarini, А va С guruh vitaminlarini,
kaliy, kalsiy va natriyni saqlaydi. Rozmarinning quyidagi xususiyatlari ilmiy
tasdiqlangan:
•
u bosh, qorin va muskullar og’rig’ida yordam beradi;
•
revmatizm, radikulit va fibromialgiyada yordam beradi;
•
spazmda yordam beradi;
•
oshqozon buzilganida ham yordam beradi;
•
qon bosimi oshishini oldini oladi;
•
mikrob va zamburug’larga qarshi kurashadi;
•
antioksidant vositasini bajarib, miyadagi qarilik belgilari paydo bo’lishini
sustlashtiradi.
Rozmarinning salbiy tomonlari
Rozmarin ziravor sifatida kam miqdorda ovqatlarga, choy va limonadlarga
solishga yaxshi bo’lib, me’yoridan ortiq iste’mol qilinganda esa, ovqat hazm qilish
tomonidan muammolarning kelib chiqishiga, bosh og’rig’iga va qon bosimining
ko’tarilishiga sababchi bo’lishi mumkin. Quyidagi insonlar esa undan juda kam
miqdorda tanovvul qilishlari kerak:
•
homilador ayollar;
•
Kron kasalligi, oshqozon yarasi va qorin sanchishi kasalliklaridan aziyat
chekuvchi insonlarga;
•
gipertoniya kasalligiga duchor bo’lgan kishilarga.
Agarda siz efir moylarini yoqtirsangiz, unda shuni bilib oling, rozmarin efir
moyini iste’mol qilib bo’lmaydi.
Qanday rozmarin yaxshiroq hisoblanadi: yangi uzilganmi yoki
quritilganmi
Bozor yoki supermarketlardan rozmarin xarid qilayotganingizda iloji bo’lsa
yangi uzilganidan xarid qiling, chunki:
•
birinchidan, u yumshoq va to’yingan ta’mda;
•
ikkinchidan, quritilgan rozmarinni qanday sharoitda quritilganini bilmaysiz.
Quritilgan rozmarin o’tkir hidda bo’lib, yangi uzilganidan keskin farq qiladi. Shi
sabab ham siz quritilgan rozmarindan ishlatmoqchi bo’lsangiz, unda haddan ziyod
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
259
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
solmaslik yodingizdan chiqmasin. Shuningdek rozmarinni quritish jarayonida ba’zi bir
efir moylari parchalanib ketadi.
Rozmarinni to’g’ri tanlash va saqlash
Sifatli rozmarin barglarida hech qanday dog’lar va yoriqlar bo’lmasligi, barglari
osilib qolmagan bo’lishi lozim.
Rozmarinni sovutgichda to’g’ri saqlasangiz, u bir oygacha o’z sifatini
yo’qotmaydi:
•
birinchi usul:
rozmarinni pergament qog’ozga o’rab, suvpurkagich bilan
yaxshilab suv sepamiz va yelim xaltaga solib, sovutgichda saqlaymiz;
•
ikkinchi usul:
qo’l sochiq olib, uni namlaymiz va ichiga rozmarinni solib,
o’raymiz. Sovutgichda saqlab, sochiqni vaqt-vaqti bilan namlab turamiz.
Pazandachilikda rozmarinning o’rni
Pishiradigan taom ta’mi buzilmasligi uchun rozmarin qanday mahsulotlar bilan
yaxshi ta’mda chiqishini bilish katta ahamiyatga ega.
Razmalin gulining asosiy xususiyatlari:
Xususiyat Tavsifi
Lotincha nomi Rosa
Oila Gulsimonlar (Rosaceae)
Tur soni 100+ yovvoyi turi, 1000+ madaniy navi
O‘sish shakli Buta, chirmashuvchi buta yoki yarim daraxt
Gullari Kattagina, rang-barang: oq, pushti, qizil, sariq, to‘q qizil va boshqalar
Ifori Yoqimli, kuchli, ayrim navlarda tibbiy xususiyatga ega
Gullash vaqti Aprel–iyun (iqlimga qarab farq qiladi)
Foydalanish sohalari:
Dekorativ maqsadlar – bog‘ va parklarni bezashda.
Parfyumeriya – atirgul yog‘i (efir moyi) tayyorlash uchun.
Tibbiyot – damlamalar, yog‘ va malhamlar tayyorlashda (yallig‘lanishga
qarshi, tinchlantiruvchi).
Oziq-ovqat – atirgul murabbosi, sharbat, sirop, choy tayyorlashda ishlatiladi.
Razmalinning ayrim mashhur navlari:
1. Damashq atirguli (Rosa damascena) – eng ko‘p efir yog‘i olinadigan nav.
2. Frantsuz atirguli (Rosa gallica) – qadimiy turlardan biri.
3. Choy atirguli (Rosa chinensis) – madaniy navlarning ko‘pchiligi undan kelib
chiqqan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
260
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Agar sizga razmalin parvarishi, ko‘paytirish usullari yoki uy sharoitida
etishtirish haqida ma’lumot kerak bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin.
Razmalin gulini (atirgulni) parvarishlash — sog‘lom, ko‘p gullaydigan va
chiroyli butalarni yetishtirish uchun muhim bosqichlardan biridir. Quyida sizga
razmalin gullarini bog‘da yoki uy sharoitida parvarish qilish bo‘yicha batafsil
qo‘llanma taqdim etaman.
1. Ekin uchun joy tanlash:
Quyoshli joy tanlang — razmalin gul kuniga kamida 6-8 soat quyosh nuri
olishiga muhtoj.
Shamoldan himoyalangan joyda yaxshi o‘sadi.
Quruq, namlikni tutib turmaydigan tuproq afzal.
2. Tuproq tayyorlash:
Qumloq yoki qumloq-chirindi tuproqlar eng maqbul.
Tuproq naysimon drenajli bo‘lishi kerak — suv turg‘unligi ildiz chirishiga olib
keladi.
Ekishdan oldin chiritilgan go‘ng yoki kompost solish foydali.
3. Sug‘orish:
Haftasiga 1–2 marta chuqur sug‘oring (xususan, yozda).
Barglariga emas, ildiz atrofiga suv quying — bu kasalliklarning oldini oladi.
Haddan ortiq sug‘orish zararli!
4. Butalash va kesish:
Bahorda (mart-aprel): qurigan, kasallangan yoki eski shoxlar kesiladi.
Yozda: gullab bo‘lgan novdalarni olib tashlash – yangi g‘unchalarning paydo
bo‘lishini tezlashtiradi.
Kuzda: shakl berish uchun yengil kesish mumkin.
5. O‘g‘itlash:
Bahorda: azotli o‘g‘itlar (o‘sishni rag‘batlantirish uchun).
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
261
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Gullash oldidan: fosforli va kaliyli o‘g‘itlar (gullarni ko‘paytirish va
mustahkamlash uchun).
Yil davomida: har 4–6 haftada bir marta murakkab mineral o‘g‘itlar bilan
oziqlantiring.
6. Kasallik va zararkunandalardan himoya:
Ko‘p uchraydigan muammolar: | Kasallik / Zararkunanda | Belgilari | Davo | |
Un shudring | Oq qoplama, barglar o‘raladi | Fungitsidlar purkash | | Qora dog‘ kasalligi
| Bargda qora dog‘lar | Shikastlangan barglarni olib tashlash, purkash | | Aphid (bitlar)
| Yaproqda yopishqoq modda | Sovunli suv yoki insektitsid |
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Вехов B.H., Лотова Л.И., Филин B.P. Пособие по систематике высших
растений. Архегониальные и однодольные растения: Учебно-методическое
пособие. М., Изд-во Московского университета, 1986.
2. L.I.Kursanov, N. A. Kamenskiy, K.I.Meyer, V.F.Razdrovskiy, A.A.Uralov
«Botanika» 2 tomlik T.1972 yil.
3. Еленевский А.Г., Соловьева М.П., Тихомиров B.H. Ботаника. Систематика
высщих, или наземных растений. АСАДЕМА Москва. 2001. 429 с.
4. Родман Л.С. Ботаника. "КОЛОС". Москва. 2001 328 с.
5. Zokirov Q.Z., Jamolxonov Х.А. - 0 ‘zbek botanika terminologiyasi masalalari.
«Fan». Toshkent. 1996.
6. Сергиевская E.B. - Практический курс систематики высщих растений. Изд.
Ленинградского унив. Ленинград. 1991.343 с.
7. Sh.Tojiboev 0 ‘simliklar sistematikasi Т. 1990 yil
8. V.S.Xrjanovskiy «Kurs obshey botanik 1-2 toma». Moskva. 1976 yil.
9. Н.М.Жуковский «Ботаника», Москва, 1982
10. M.LIkromov, X.Normurodov, A.Yuldoshev. 0 ‘simliklar morfologiyasi va
anatomiyasi. T. 2000 y.
