Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
370
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O'ZBEKISTON VA BIRLASHGAN MILLATLAR TASHKILOTI
Abdiraxmatov Quvonchbek, Boxodirov Zohidjon
DTPI Pedagogika fakulteti
Jismoniy madanyat talabasi :
Eshboltayev Bunyod, Boyto’rayev Sirojiddin
ANNOTATSIYA:
O'zbekistonning Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) bilan
aloqalari, o'zaro hamkorlik, shuningdek, BMTning O'zbekistondagi faoliyati va
mamlakatimizning xalqaro arenada o'rni ko'rib chiqiladi. Maqola O'zbekistonning qabul
qilgan strategiyalari, dasturlari va BMT tomonidan qo'llab-quvvatlangan loyihalar orqali
xalqaro hamjamiyatdagi ahamiyatini tahlil qiladi
Kalit so`zlar:
Birlashgan Millatlar Tashkiloti, O'zbekiston, Xalqaro hamkorlik,
Taraqqiyot, Tashkilot faoliyati
АБСТРАКТНЫЙ
: Рассмотрены отношения Узбекистана с Организацией
Объединенных Наций (ООН), взаимное сотрудничество, а также деятельность ООН
в Узбекистане и место нашей страны на международной арене. В статье
анализируется значение Узбекистана в международном сообществе посредством
принятых стратегий, программ и проектов, поддержанных ООН.
Ключевые слова:
Организация Объединенных Наций, Узбекистан,
Международное сотрудничество, Развитие, Деятельность организации
ABSTRACT:
Uzbekistan's relations with the United Nations (UN), mutual
cooperation, as well as the activities of the UN in Uzbekistan and the place of our country
in the international arena are considered. The article analyzes the importance of Uzbekistan
in the international community through the adopted strategies, programs and projects
supported by the UN.
Key words:
United Nations, Uzbekistan, International cooperation,
Development, Organization activities
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
371
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Kirish
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 1945-yilda tashkil etilgan va bugungi kunda
dünyodagi eng yirik xalqaro tashkilot bo'lib, o'ziga xos rol o'ynaydi. O'zbekiston 1992-
yil 2-mayda BMTning a'zosi bo'lib qabul qilinganidan buyon, Tashkilotning asosiy
qadriyatlari — tinchlik, taraqqiyot va inson huquqlarini himoya qilishni o'z
faoliyatining asosiy maqsadi sifatida belgilagan. O'zbekiston BMT bilan hamkorlikda
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik masalalar bo'yicha ko'plab dasturlarni amalga
oshirayotgan bo'lsa, bu ham mamlakatning xalqaro sahnada o'rnini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
1. O'zbekistonning BMTga qo'shilishi:
O'zbekiston BMTga kirgan davrdan boshlab, xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda faol
ishtirok etmoqda. BMTga a'zo bo'lganidan so'ng, O'zbekiston xalqaro tashkilotlar bilan
tajriba almashish hamda rivojlanish strategiyalarini amalga oshirishda ishtirok etdi.
2. BMT va O'zbekiston o'rtasidagi hamkorlik:
O'zbekiston BMT bilan bir qator muhim sohalarda hamkorlik qilmoqda. Xususan,
UNESCO, UNICEF va boshqa BMT agentliklari bilan tarbiya, aholining salomatligi,
ijtimoiy muammolarni hal qilish va atrof-muhit muhofazasi yo'nalishlarida ko'plab
loyihalar amalga oshirilmoqda.
3. Inflatsiya va ijtimoiy taraqqiyot:
O'zbekiston BMT tomonidan qo'llab-quvvatlangan iqtisodiy va ijtimoiy dasturlar
orqali yashash darajasini oshirish, inflatsiyani kamaytirish va ishsizlikni bartaraf
etishga qaratilgan yangiliklar kiritgan. Bu orqali O'zbekiston taraqqiyotning yangi
bosqichiga ko'tarildi.
4. Mashhur tadbirlar va tashabbuslar:
O'zbekiston BMT bilan hamkorlikda bir qator mashhur tadbirlarni o'tkazdi. Masalan,
2017-yil O'zbekiston BMTning Barqaror Taraqqiyot Maqsadlari bo'yicha global
ta'sirini oshirish va 2030-yilga qadar erishilishi lozim bo'lgan maqsadlarni amalga
oshirish uchun o'z hamkorligiga qaratilgan tadbirlar o'tkazgan.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) — Yer yuzida tinchlikni mustahkamlash va
xavfsizlikni taʼminlash, davlatlarning oʻzaro hamkorligini rivojlantirish maqsadida
tashkil etilgan xalqaro tashkilot. 1945-yil 24-oktyabrda tuzilgan. BMTni barpo etish
haqidagi qaror AQSh, Birlashgan Qirollik, Xitoy va Sovet Ittifoqi tashqi ishlar
vazirlarining Moskvadagi kengashida
1945-yilda,
Ustavi
esa San
Francisco konferensiyasida 1950-yilda qabul qilindi. BMT Ustaviga dastlab 51 davlat
imzo chekkan, 2000-yilda esa ular soni 189 taga yetgan. Hozirgi kunda 193 taga
yetgan.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
372
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BMTning doimiy ish oʻrni (shtab kvartirasi) New Yorkda joylashgan. Bundan tashqari,
tashkilotning rasmiy tillari — ingliz, fransuz, rus, ispan va xitoy tillari boʻlib, ingliz,
fransuz, ispan tillarida ish yuritiladi.
BMT Ustavida koʻrsatilganidek, u xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash, xalqlarning
teng huquqli boʻlishi va oʻz taqdirini oʻzi belgilashi qoidasiga amal qilib, millatlar
oʻrtasida doʻstlik munosabatlarini rivojlantirishni, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy
muammolarni hal etishda xalqlar oʻrtasida hamkorlik boʻlishini taʼminlashni koʻzda
tutib, shu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar harakatini uygʻunlashtirib
turadigan markaz hisoblanadi.
2000-yil 6—8-sentyabrda BMTning 55-sessiyasi doirasida „Mingyillik sammiti“
boʻlib oʻtdi. Unda 155 dan ortiq mamlakatning davlat va hukumat boshliqlari ishtirok
etdi. Mazkur anjumanda umumbashariy ahamiyatga ega boʻlgan ijtimoiy iqtisodiy,
ekologiya va xavfsizlikka doir muammolar muhokama qilinib, yangi yuzyillikning
dastlabki yillarida amalga oshirilishi moʻljallanayotgan tadbirlar belgilandi.
Sammit ishtirokchilari yakdillik bilan qabul qilgan deklaratsiyada 2015-
yilgacha taʼminlashda, Bosh Assambleya va BMT boshqa organlari qarorlari amalda
bajarilishida yordam beradi. Kotibiyat quyidagi departamentlar va boshqarmalarga
boʻlinadi: Siyosiy masalalar va Xavfsizlik Kengashi ishlari departamenti, Iqtisodiy va
ijtimoiy masalalar departamenti, Vasiylik va oʻz-oʻzini boshqarmaydigan hududlar
departamenti, Nazorat boshqarmasi, Xodimlar boshqarmasi, Bosh kotibning maʼmuriy
idorasi, Ijtimoiy axborot boshqarmasi, Konferensiyalarga xizmat qilish boshqarmasi,
Umumiy xizmat boshqarmasi, BMTning Jeneva boʻlimi. BMT sessiyasi yilda bir marta
chaqiriladi. Xavfsizlik Kengashining yoki BMT aʼzolari koʻpchiligining talabi bilan
har qanday masala yuzasidan maxsus sessiyalar chaqirilishi mumkin.
Oʻzbekiston oʻz mustaqilligini eʼlon qilganidan keyin koʻp oʻtmay — 1992-yil 2-
martda BMTga aʼzo boʻldi. Shu kuni BMT Bosh Assambleyasi binosi oldida
Oʻzbekiston
Respublikasining
Davlat
bayrogʻi
koʻtarildi. 1993-yil 24-
avgustda BMTning Toshkentdagi vakolatxonasi ochildi. BMTda Oʻzbekiston
Respublikasi vakolatxonasi ish boshladi. Oʻzbekiston Respublikasi BMTning taʼlim,
fan va madaniyat masalalari bilan shugʻullanuvchi tashkiloti — YUNESKOga ham
aʼzo boʻldi.
Oʻzbekiston oʻz ovozi va mavqeiga ega boʻlgan aʼzo sifatida BMT oldiga muhim va
dolzarb masalalarni qoʻyyapti. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning BMT Bosh Assambleyasi 48-sessiyasida (1993-yil sentyabr), BMT
tashkil etilganining 50 yilligiga bagʻishlangan sessiyada (1995-yil oktyabr), BMT
Bosh Assambleyasining „Mingyillik sammiti“ (2000-yil sentyabr) da soʻzlagan
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
373
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
nutqlari dunyo jamoatchiligida katta qiziqish uygʻotdi. Xususan, ushbu xalqaro
tashkilotning 20-asr soʻnggidagi eng yirik anjumanida Oʻzbekiston rahbari xalqaro
terrorizm va narkobiznes bilan bogʻliq muammolarni hal etish; mintaqaviy xavfsizlik,
jumladan Markaziy Osiyo mintaqasida barqarorlik va xavfsizlikni taʼminlash; jahon
xavfsizligi tizimini takomillashtirish, BMT faoliyati va tarkibiy tizimini isloh qilishga
taalluqli takliflar bilan chiqdi.
1945-yil 26-iyunda San-Fransiskoda boʻlib oʻtgan konferensiyada BMT Nizomini
imzolagan 51 ta davlat BMTning dastlabki aʼzolari hisoblanadi. 1946-yildan beri
BMTga 150 ga yaqin davlat qabul qilingan (lekin bir vaqtning
oʻzida Yugoslaviya, Chexoslovakiya, SSSR kabi bir qancha davlatlar mustaqil
davlatlarga boʻlingan). 2011-yil 14-iyulda Janubiy Sudanning BMTga qabul qilinishi
bilan BMTga aʼzo davlatlar soni 193 tani tashkil etdi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga koʻra, BMTga aʼzolik "Ustavda koʻrsatilgan
majburiyatlarni qabul qiladigan va Tashkilot hukmiga koʻra, ushbu majburiyatlarni
bajarishga qodir va tayyor boʻlgan tinchliksevar davlatlar" uchun ochiqdir. “Har
qanday bunday davlatni Tashkilotga aʼzolikka qabul qilish Xavfsizlik Kengashi
tavsiyasiga koʻra Bosh Assambleyaning qarori bilan amalga oshiriladi”. Amaldagi
qoidalarga koʻra, yangi a’zoni qabul qilish uchun Xavfsizlik Kengashiga a’zo 15
davlatdan kamida 9 tasi qoʻllab-quvvatlashi kerak (5 doimiy aʼzo - Buyuk
Britaniya, Xitoy Xalq Respublikasi, Rossiya, AQSh va Fransiya qarorga veto qoʻyishi
mumkin). Tavsiya Xavfsizlik Kengashi tomonidan maʼqullangandan soʻng, masala
Bosh Assambleyaga yuboriladi, unda kirish toʻgʻrisidagi rezolyutsiyaning uchdan ikki
qismi koʻpchilik ovozi talab qilinadi. Yangi davlat Bosh Assambleya rezolyutsiyasi
qabul qilingan kundan boshlab BMTga aʼzo boʻladi. Shunday qilib, faqat xalqaro
huquq sub'ektlari BMTning yangi aʼzolari - davlatlar, Birlashgan Millatlar Tashkilotiga
aʼzo boʻlgan davlatlarning uchdan ikki qismi tomonidan tan olingan, tan olish Buyuk
Britaniya, Xitoy Xalq Respublikasi, Rossiya, AQSh va Fransiyadan olinishi kerak.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining dastlabki aʼzolari orasida xalqaro miqyosda toʻliq
tan olingan davlatlar boʻlmagan davlatlar ham bor edi: SSSR ittifoq
respublikalari Belorussiya SSR va Ukraina SSR (1946-1947 yillarda Qozogʻiston
SSR, Boltiqboʻyi va Zakavkaz respublikalarini BMTga kiritish rejalashtirilgan edi);
Buyuk Britaniya mustamlakasi Britaniya Hindistoni (hozirgi mustaqil aʼzolarga
boʻlingan
- Hindiston, Pokiston, Bangladesh va Myanma); Filippin Qoʻshma
Shtatlarining protektorati; shuningdek Buyuk Britaniyaning amalda mustaqil
hukmronliklari Avstraliya ittifoqi, Kanada, Yangi Zelandiya, Janubiy Afrika Ittifoqi
(boshqa qaram davlatlarni, masalan, Bahrayn protektoratini joriy etish rejalashtirilgan
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
374
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
edi). 2011-yil sentyabr oyida Falastin milliy maʼmuriyati (qisman tan olingan Falastin
Davlati) BMTga aʼzo boʻlish uchun ariza topshirdi, biroq, bu ariza Falastin-Isroil
kelishuvi va Falastinning xalqaro miqyosda tan olinishi kutilguncha kechiktirildi.
Aʼzolik maqomiga qoʻshimcha ravishda BMT kuzatuvchisi maqomi ham mavjud
boʻlib, u toʻliq aʼzolar soniga kirishdan oldin boʻlishi mumkin. Kuzatuvchi maqomi
Bosh Assambleyada ovoz berish yoʻli bilan beriladi, qaror oddiy koʻpchilik ovoz bilan
qabul qilinadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti kuzatuvchilari, shuningdek, BMTning
ixtisoslashgan agentliklari (masalan, YUNESKO, UNICEF) aʼzolari va qisman tan
olingan davlatlar va davlat tuzilmalari ham tan olinishi mumkin. Shunday qilib, hozirgi
vaqtda kuzatuvchilar Vatikan va Falastin Davlati boʻlib, bir muncha vaqt, masalan,
Avstriya, Italiya, Finlandiya, Yaponiya, Shveysariya va boshqa davlatlar qoʻshilish
huquqiga ega boʻlgan, ammo turli sabablarga koʻra vaqtincha foydalanmadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov, I. (2013). Birlashgan Millatlar Tashkiloti va O'zbekiston. Tashkent:
O'zbekiston.
2. Xodjayeva, N. (2018). Xalqaro hamkorlik va O'zbekiston. Tashkent: Fan.
3. Davlatov, A. (2020). BMT va O'zbekistondagi loyiha va dasturlar. Tashkent:
O'zbekiston.
4. https://uz.wikipedia.org/wiki/Birlashgan_Millatlar_Tashkiloti
