Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
46
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Voyaga yetmagan yoshlarning huquq va erkinliklari.
Andijon qishloq xo`jaligi va agrotexnologiyalar instuti agrobiznes va raqamli
iqtisodiyat fakulteti yurisprudensiya ta`lim yo`nalishi
Qo`chqarov Anvarjon Vakiljon og`li
.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada voyaga yetmagan yoshlarning huquq va
erkinliklari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Bolalarning tenglik, rivojlanish, himoya
va iqtisodiy huquqlari hamda erkinliklari xalqaro va milliy qonunchilik asosida ko‘rib
chiqilgan. Shuningdek, jamiyat, davlat va oila tomonidan voyaga yetmaganlarning
huquqlarini himoya qilishning ahamiyati va ularga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilingan.
Maqola yosh avlod huquqlarini ta’minlashda davlatning, jamiyatning va oilaning roli
haqida keng tushuncha beradi.
Kalit so`zlar
: Voyaga yetmaganlar, bolalar huquqlari, erkinliklar, BMT
Konvensiyasi, davlat himoyasi, oila, jamiyat, huquqiy muhofaza, ijtimoiy huquqlar,
tenglik
В данной статье подробно рассматриваются права и свободы
несовершеннолетних. Освещены вопросы равенства, развития, защиты и
экономических прав и свобод детей на основе международного и национального
законодательства.
Также
проанализированы
важность
защиты
прав
несовершеннолетних со стороны общества, государства и семьи, а также
факторы, влияющие на них. Статья дает обширное представление о роли
государства, общества и семьи в обеспечении прав молодого поколения.
Ключевые слова
: Несовершеннолетние, права детей, свободы, Конвенция
ООН, государственная защита, семья, общество, правовая защита, социальные
права, равенство.
Annotation
: This article provides a detailed overview of the rights and freedoms
of minors. It covers issues of equality, development, protection, and economic rights
and freedoms of children based on international and national legislation. The
importance of protecting minors' rights by society, the state, and the family, as well as
factors influencing these rights, are analyzed. The article offers a comprehensive
understanding of the role of the state, society, and family in ensuring the rights of the
younger generation.
Keywords
: Minors, children's rights, freedoms, UN Convention, state
protection, family, society, legal protection, social rights, equality
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
47
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Voyaga yetmagan yoshlarning huquq va erkinliklari masalasi har bir jamiyatning
kelajagi va barqarorligi uchun muhim o‘rin tutadi. Yoshlarning hayotga bo‘lgan
qiziqishini, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish hamda ularga adolatli sharoit yaratish
butun insoniyat uchun muhim masalalardan biridir. O‘zining yoshligidan yetuk shaxs
sifatida shakllanishi uchun zarur bo‘lgan imkoniyatlarga ega bo‘lish yoshlarning inson
sifatida rivojlanishi, huquqiy va axloqiy ko‘nikmalarni shakllantirish uchun ham
muhimdir. Bu esa jamiyatga, ta’lim muassasalariga, davlat tashkilotlariga va ota-
onalarga mas’uliyat yuklaydi.
Voyaga yetmagan yoshlarning asosiy huquqlarini himoya qilish va ularning
erkinliklarini ta’minlash – nafaqat inson huquqlari tamoyillariga, balki kelajak avlodni
sog‘lom va ma’suliyatli shaxs sifatida tarbiyalashga qaratilgan ijtimoiy ehtiyojga
asoslanadi. Yoshlar bu huquqlarni olish jarayonida davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanishlari va jamiyatdagi barcha shakldagi zo‘ravonlikdan himoya qilinishlari
lozim.
Huquq va Erkinliklar: Yoshlarning Shaxsiy Rivojlanishi Uchun Muhim O‘rin
Voyaga yetmagan yoshlar, ayniqsa, o‘zlarining ruhiy va jismoniy rivojlanishlari
uchun qo‘llab-quvvatlanishga muhtoj bo‘ladi. Ular quyidagi asosiy huquqlarga ega:
Yoshlarning ta’lim olish huquqi, ularning aqliy va ma’naviy rivojlanishida katta
ahamiyatga ega. Bilimli bo‘lish va o‘z qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon yaratish
yoshlarning huquqlari orasida eng asosiylaridan biri hisoblanadi. Bu huquq ularning
shaxs sifatida shakllanishi, jamiyatga foyda keltiruvchi fuqarolar sifatida o‘zlarini
namoyon etishlari uchun muhimdir. Ta’lim olish orqali yoshlar faqat bilim emas, balki
hayotda mustaqil qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini ham o‘zlashtiradi.
Salomatlik voyaga yetmagan yoshlarning hayotida eng muhim jihatlardan biri
sanaladi. Yoshlar sog‘lom bo‘lish huquqiga ega bo‘lib, bu esa to‘g‘ri ovqatlanish,
jismoniy faoliyat bilan shug‘ullanish, o‘z vaqtida tibbiy yordam olishni ham qamrab
oladi. Shuningdek, ular tibbiy ko‘riklardan o‘tishi, immunitetini mustahkamlash uchun
zarur choralarga ega bo‘lishi zarur. Bu huquq bolalar uchun zarur xavfsiz hayot
sharoitini ta’minlashda katta o‘rin tutadi.
Xavfsizlik voyaga yetmaganlarning barcha huquqlarining asosi sanaladi. Bolalar
va o‘smirlar hech qanday tahdid yoki zo‘ravonlikdan holi holda yashashi kerak. Har
qanday kamsitish yoki zulmdan himoya qilish ular uchun zarurdir. Xavfsiz muhitda
o‘sib-ulg‘ayish imkoniyati ularning hayotdagi muvaffaqiyatlari va ruhiy barqarorligi
uchun muhim o‘rin tutadi. Zo‘ravonlik yoki tahdid yoshlarning ruhiyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatib, kelajakda ijtimoiy muhitga moslashish qobiliyatini kamaytiradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
48
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Dam olish va o‘yin huquqi
O‘yin va dam olish yoshlar uchun ruhiy ozuqa va ijodiy rivojlanishning asosiy
manbalaridan biridir. Dam olish, sayr qilish, o‘yin o‘ynash kabi faoliyatlar ularning
ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Yoshlar o‘yin orqali yangi bilimlar olish, do‘stlar
orttirish, jamoaviy ishlarda ishtirok etish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi. Shu sababli,
bolalarga o‘yin va dam olish uchun sharoit yaratib berish ularning huquqlarini
ta’minlashning muhim qismidir.
Himoya Mexanizmlari va Qo‘llab-quvvatlash
Voyaga yetmagan yoshlarning huquq va erkinliklarini ta’minlash davlat va
jamiyatning asosiy vazifalaridan biri sanaladi. Shu bois, yoshlar huquqlarini himoya
qilish bo‘yicha bir qator tashkilotlar va mexanizmlar mavjud bo‘lib, ular quyidagi
yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi:
Ota-onalar bolalarning eng yaqin himoyachilari hisoblanadi. Ota-onalar o‘z
farzandlarining huquqlarini himoya qilish, ularga zaruriy imkoniyatlarni yaratib berish
va to‘g‘ri tarbiya berish uchun mas’uldir. Farzandlarning nafaqat moddiy, balki ruhiy
va ma’naviy ehtiyojlarini ham qondirish muhim sanaladi.
Oila ichida mehribonlik, o‘zaro hurmat, e’tibor va muloqotga asoslangan
munosabatlar voyaga yetmagan yoshlarning o‘z huquqlarini to‘g‘ri tushunish va
himoya qilishiga yordam beradi.
Maktablar yoshlarning huquqiy bilimlarini oshirish, huquq va majburiyatlarini
to‘g‘ri tushunishiga yordam beradi. Bu jarayonda pedagoglar o‘quvchilarga huquqiy
madaniyatni singdirib, ularni ijtimoiy faoliyatga tayyorlaydi. Shuningdek, o‘quvchilar
o‘z huquqlarini bilib olishlari va ularni amaliyotda qo‘llash bo‘yicha o‘quv dasturlari
orqali tajriba orttiradilar.
Davlat tashkilotlari voyaga yetmagan yoshlarning huquqlarini muhofaza qilish,
ularning ehtiyojlarini qondirish va huquqiy yordam berish mas’uliyatini o‘z zimmasiga
oladi. Bunday tashkilotlar davlatning huquqiy kafolatlarini ta’minlab, yoshlarning
salomatligi, ta’lim olish va xavfsizligi kabi asosiy huquqlarni himoya qilish bo‘yicha
chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
Nodavlat tashkilotlar va jamoat uyushmalari yoshlarning huquq
va erkinliklarini himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Ular turli loyiha va tadbirlar
orqali yoshlarning huquqiy savodxonligini oshirishga ko‘maklashadi, ularni
jamiyatdagi faol fuqarolar sifatida shakllantirishda ko‘mak beradi. Jamiyat ham
yoshlarning huquqlarini himoya qilishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi kerak, ayniqsa,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
49
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
zo‘ravonlik, qashshoqlik yoki o‘qimishlilik darajasidan kelib chiqib kamsitish kabi
holatlarga qarshi kurashish mas’uliyatiga ega.
Voyaga yetmagan yoshlarning o‘z huquqlarini to‘g‘ri tushunishlari va himoya
qilishlari uchun huquqiy bilimlarga ega bo‘lishlari muhimdir. Yoshlarning huquqiy
bilimlari ular kelajakda huquq va majburiyatlarini to‘liq bilgan holda mas’uliyatli
fuqarolar sifatida shakllanishlariga xizmat qiladi. Shu bois, ta’lim muassasalarida
huquqiy madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha maxsus dasturlar joriy etilishi lozim.
Yoshlar huquqiy bilimlarga ega bo‘lish orqali o‘z huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy
munosabatlarda o‘zini to‘g‘ri tutish va muammolarni huquqiy yo‘l bilan hal etish
imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. BMT Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya - BMT tomonidan qabul
qilingan xalqaro hujjat bo‘lib, bolalarning asosiy huquqlarini himoya qilish va ularni
rivojlantirishni ta’minlaydi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - Voyaga yetmagan yoshlarning
huquq va erkinliklarini himoya qilish borasida asosiy qonunchilik manbai.
3. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni - Ta’lim sohasidagi
davlat siyosatining asosiy tamoyillari va yoshlarning ta’lim olish huquqlarini
belgilaydi.
4. O‘zbekiston Respublikasi “Bolalarni himoya qilish” to‘g‘risidagi Qonuni -
Voyaga yetmaganlarni himoya qilishga qaratilgan davlat siyosatini belgilovchi hujjat.
5. A.M. Davlatov, "Bola huquqlari va qonunchilikning o‘rni", 2022-yil. – Ushbu
asar bolalar huquqlari va ularning qonunchilikdagi o‘rni haqida umumiy ma’lumot
beradi.
