Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
90
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
BOJXONA ISHIDA TERMINLARNING O’RGANILISHI
Berdiyeva Gulmira Xamro qizi
Termiz davlat universiteti
KLM-2024 magistranti
gulikhamro@gmail.com//+998938490426
Annotatsiya
Ushbu maqola bojxona ishida terminlarning o’rganilishi, sohada qo’llaniladigan
o’zlashma so’zlar va ularning salmog’i, tarjima qilish muammolari hamda ularning
yechimlari, so’zlarning dixron va sinxron tadqiqi o’rganilgan. Mazkur leksika faqat
iqtisodiyot manbasi bo’libgina qolmay, tilshunoslik uchun ham ahamiyatli ekanligi
muallif nuqtai nazari bilan berilgan.
Annotation
This article examines the study of terms in customs work, idioms used in the
field and their meaning, translation problems and their solutions, dichronic and
synchronic study of words. It is given from the author's point of view that this lexicon
is not only a source of economy, but also important for linguistics.
Аннотация
В данной статье рассматривается изучение терминов в таможенной работе,
идиом, используемых в этой сфере, и их значения, проблемы перевода и их
решения, дихроническое и синхроническое исследование слов. Приводится с
авторской точки зрения, что данная лексика является не только источником
экономии, но и важна для языкознания.
Kalit so’zlar:
bojxona terminlari, soliq, termin, terminologiya, iqtisodiyot,
ligvistik yondashuv, boj, to’lov.
Key words:
customs terms, tax, term, terminology, economy, linguistic
approach, duty, payment.
Ключевые слова
: таможенные термины, налог, термин, терминология,
экономика, лингвистический подход, пошлина, платеж.
O’zbekiston mustaqillikka erishgach ko’pgina sohalar singari bojxona tizimi
ham tubdan isloh qilindi va sohada qo’llaniladigan terminlar ilmiy asosda o’rganila
boshlandi. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Davlat bojxona qo’mitasining Bojxona
instituti bojxona organlari kadrlarini tayyorlash bilan shug’ullansa, sohaviy
terminlarning lingvistik va o’qitish metodikasi tadqiqi bilan D.X.Kadirbekova,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
91
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
N.A.Martenova, A.B.Adigeneyeva, D.Kamchebekova, O.Axmedov, P.Nishonov,
X.Paluanova, F.Abdullayeva, F.Alimovalarning olib borgan izlanishlari salmoqlidir
1
.
Tilshunoslikda faol qo’llaniluvchi terminologiya tushunchasiga e’tibor
beradigan bo’lsak, Terminning о‘ziga xos xususiyatlariga uning shakli va mazmuniga
e’tibor qaratgan, shuningdek terminologiyaga buyurtma berish masalalariga
tо‘xtaladigan birinchi nashrlarning mualliflari D.Lotte, E.Dresen, A.Lesoxin,
S.Chapliqin, G.Vinokur, A.Reformatskiy. Ularning fundamental asarlari umumiy
xarakterga ega bо‘lib, atama nazariyasi, tilning leksik tizimidagi о‘rni, shuningdek,
ilmiy bilimlarning verbalizatsiyalangan birligi sifatida atamaga qо‘yiladigan talablarga
bag‘ishlangan edi
2
.
Bojxona terminlarining o’rganilishi, avvalo, soliq va boj to’lovlari bilan bog’liq
bo’lib, yurtimizning Buyuk ipak yo’lida joylashganligi ham alohida ahamiyatga ega.
Chunki savdo karvonlari boshqa mamlakat hududiga o’z mahsulotini olib kirishi uchun
maxsus to’lov-boj undirilgan. Manbalarda soliq va boj tushunchalarining vujudga
kelishi esa eramizdan avvalgi birinchi mingyillikka taqalishi va Xamurapi qonunlariga
borib taqalishi aytib o’tiladi
3
.
Sharqda ilk soliq va boj tizimi hamda terminlari xususidagi ma'lumotlar Xitoy
solnomalari (Xun davlati, Turk hoqonligi), shuningdek, Turfon xarobalaridan chiqqan
yozma matnlar (V–VI asr) da uchraydi. Ular qadimgi turkiy, sug‘d tillarida bo‘lib,
budda va money jamoalari tomonidan bitilgan. Masalan, bugungi kunda Berlin fondida
saqlanayotgan T.M.222 ko‘rsatkichli Bulmish ismli kishining soliq to‘lash maqsadida
Qara O‘g‘uldan qarzga olgan kumush tanga uchun bergan tilxatida quyidagi qo‘lyozma
keltiriladi
4
.
Ilmiy jihatdan ushbu soha terminlarining o’rganilishida esa Hamidulla
Dadaboyevning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy soha leksikasining taraqqiyotiga doir
tadqiqotlari o’rinlidir
5
. L.Z. Budagov, V.V. Radlovning ilmiy izlanishlarida ham zakot
terminining derivasion-etimologik jihatlari atroflicha o‘rganilgan.Arab xalifaligining
dastlabki yillarida zakot faqat musulmon davlatlarida joriy etilganligi, islom
1
Isakulova.N.Bojxona sohasiga oid terminlarning o’ziga xos xususiyatlari.”XALQ TA’LIMI” ilmiy-metodik jurnali.2024 №1.B.35
http//www.pubedu.uz
2
G‘afforov N. N. TERMINLARNING О‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI // "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical
Journal Volume 3 Issue 2 / June 2022. B.846.
3
Шаулов.И.Д,Кан.У.К Солиқ қонунчилиги асослари.-Т,1999.B.336
4
Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон тадқиқи. “Ўзбекистонда хорижий
тиллар”илмий-методик электрон журнанал.№2(21)2018.B.59.http//www.journal.fledu.uz
5
Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон тадқиқи. “Ўзбекистонда хорижий
тиллар”илмий-методик электрон журнанал.№2(21)2018.B.58.http//www.journal.fledu.uz
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
92
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
an'analariga ko‘ra, ma'lum boylikka ega bo‘lgan musulmon kishilar ko‘chmas-mulk,
savdo-sotiq va chorva mollarining qirqdan bir miqdorida zakot berganligi qayd
etilgan
6
. Bojxona terminologiyasiga doir ilmiy izlanishlarning keyingi bosqichida rus
tilshunosligida E.A.Fedorchenkoning “Rus tilida bojxona ishining terminologik
lug’atini shakllantirish va rivojlantish” mavzusidagi mualliflik dissertatsiyasi, o’zbek
tilshunosligida esa O. S. Ahmedovning “Soliq va bojxona terminlarini ingliz tilidan
o’zbek tiliga berilishi” nomli va “Ingliz va o’zbek tillarida soliq-bojxona terminlarining
lingvistik tahlili va tarjima muammolari” mavzusidagi mualliflik dissertatsiyalarida
soliq-bojxona terminlari nafaqat iqtisodiyot kategoriyasi xususiyatlari nuqtayi
nazaridan, lisoniy tarjimashunoslik tabiati jihatidan ham milliy til bilan qiyoslab
o’rganish ilgari surildi
7
.
Umuman olganda, bojxona ishida terminlarning o’rganilishini kuzatar ekanmiz,
sohada qo’llaniladigan o’zlashma so’zlar va ularning salmog’i, tarjima qilish
muammolari va ularning yechimlari, so’zlarning dixron va sinxron tadqiqi o’rganilib,
ushbu leksika faqat iqtisodiyot manbasi bo’libgina qolmay tilshunoslik uchun ham,
qolaversa, soha foydalanuvchilari uchun ham zarur unsur ekanligi yana bir bor
anglashiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.Isakulova.N.Bojxona
sohasiga
oid
terminlarning
o’ziga
xos
xususiyatlari.”XALQ
TA’LIMI”
ilmiy-metodik
jurnali.2024
№1.B.35
http//www.pubedu.uz
2.G‘afforov N. N. TERMINLARNING О‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI //
"Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal Volume 3 Issue 2 / June 2022.
B.846.
3.Шаулов.И.Д,Кан.У.К Солиқ қонунчилиги асослари.-Т,1999.B.336
4.Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон
тадқиқи.
“Ўзбекистонда
хорижий
тиллар”илмий-методик
электрон
журнанал.№2(21)2018.B.59.http//www.journal.fledu.uz
6
Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон тадқиқи. “Ўзбекистонда хорижий
тиллар”илмий-методик электрон журнанал.№2(21)2018.B..http//www.journal.fledu.uz
7
Ahmedov.O.S Soliq va bojxona terminlarini ingliz tilidan o’zbek tiliga berilishi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish
uchun taqdim etilgan dissertatsiya avtoreferati. Toshkent.2011.B.20.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
93
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
5.Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон
тадқиқи.
“Ўзбекистонда
хорижий
тиллар”илмий-методик
электрон
журнанал.№2(21)2018.B.58.http//www.journal.fledu.uz
6.Аҳмедов.О.С Ўзбек тилида солиқ-божхона терминларининг диахрон
тадқиқи.
“Ўзбекистонда
хорижий
тиллар”илмий-методик
электрон
журнанал.№2(21)2018.B..http//www.journal.fledu.uz
7.Ahmedov.O.S Soliq va bojxona terminlarini ingliz tilidan o’zbek tiliga
berilishi. Filologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan
dissertatsiya avtoreferati. Toshkent.2011.B.20.
