Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
177
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
«YUSIP-ZILIYXA» DÁSTANÍNDA SÚWRETLEW QURALLARÍNÍŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Jumabaev Baxram
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistranti
Annotaciya:
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń biri Yusip-Ziliyxa
dástanındaǵı kórkem súwretlew quralları sóz etiledi. Belgili tilshi ilimpazlardıń
súwretlew quralları haqqındaǵı ilimiy-teoriyalıq maǵlıwmatları tiykarında dástandaǵı
kórkem súwretlew quralları tallandı.
Tayanısh sózler:
Súwretlew quralları, kórkemlew qurallarınıń túrleri, metafora,
teńew, metonimiya, sinekdoxa, giperbola, eksperss-emociya.
Tilde sózlerden orınlı paydalanıw arqalı olardıń tásirsheńligin asırıw, kórkemlik
jaqtan bayıtıw ushın kórkem súwretlew qurallarınan paydalanıladı. Kórkem súwretlew
quralları qollanılıw ornına qaray is-hárekettiń birinshi mánisinen ekinshi bir mánisin
túsindirip, abstrakt mánide qollanılıp keledi. Qaraqalpaq tilinde kórkem súwretlew
qurallarınıń atqaratuǵın xızmet ortaq sózler bolıp kelgeni menen, bir-birinen ajıralıp
keletuǵın ózine tán ózgeshelikler bar bolıp, olar waqıyanıń tásirsheńligin arttırıwda
qollanadı. Ásirese, kórkem shıǵarmalarda sóz etilip atırǵan waqıyaǵa waqıyaǵa
baylanıslı awıspalı mánide qollanılıp, kórkem súwretlew qurallarınıń túrleri hám
qollanılıw usılı usı jerde kórinedi. Shıǵarmanıń kórkemliligin hám ekspressiv-
emociyalıq tásirin arttırıwda kórkem súwretlew qurallarınıń ornı ayrıqsha. Biz bul
maqalamızda qaraqalpaq xalıq dástanı “Yusip-Ziliyxa” dástanındaǵı kórkem
súwretlew qurallarınıń qollanılıwı haqqında sóz etemiz.
Ádebiyatta da, folklorda da keń túrde qollanılatuǵın kórkem súwretlew
qurallarınıń biri – bul
teńewler.
Tilimizde kórkem shıǵarmalardaǵı qanday da bir
predmet yamasa is-háreketti ekinshi bir predmet yamasa qubılıs penen salıstırıp
súwretlew teńew delinedi. Teńew járdeminde oy-pikirdiń kórkemligi, obrazlılıǵı,
estetikalıq jaqtan tásirsheńligi támiyinleniwi sózsiz qubılıs. L.I.Timofeev “Teńew –
troptıń ápiwayı, dáslepki túri, bunda ekinshi bir nárseniń belgileriniń járdeminde basqa
birewiniń belgilerin anıqlaw maqsetinde eki qubılıs jaqınlastırıladı
1
”– dep jazadı.
Teńewler kórkem ádebiyatta erte dáwirlerden baslap qollanılıp kiyatırǵan súwretlew
qurallarınıń biri. Ásirese, teńewler folklorlıq shıǵarmalarda ayqın kózge taslanadı.
Dástanlarda hayal-qızlardıń gózzallıǵın, baslı qaharmanlardı súwretlewde olardıń
1
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. –Москва, Просвещение, 1966, –с 213.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
178
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
tutqan ornı ayrıqsha. Teńewlerdi kórkem shıǵarmadan izlep tabıw ańsat bolǵanı menen,
olar tuwralı kútá anıq ilimiy sıpattaǵı pikirlerdi aytıw qıyın
2
– dep jazadı
A.Dosımbetova óz miynetinde. Belgili ózbek ádebiyatshısı T.Boboev teńewler
haqqında sóz etkende olardıń tórt elementi bolıwın jazadı. Olar:
a) teńeliwshi predmet – teńelip atırǵan obyekt;
b) teńlestiriwshi predmet – uqsawshı obraz;
c) teńeliwshi hám teńestiriwshi nárselerdiń uqsaslıq belgisi;
v) teńew qosımtaları (day-dey, kibi, sıyaqlı hám t.b).
Haqıyqatında da, kórkem shıǵarmada usı tórt belgiden paydalanılǵan halda
teńewler jasaladı. Mısalı, “Yusip-Ziliyxa” dástanındaǵı mına qatarlardı alıp qarayıq:
Dáwperiler, qus, haywanlar Yusiptiń júzin kórip, ózlerin otqa urǵan
gúbelektey
janın pidá etetuǵın boldı
3
.
1)
Bul keltirilgen mısalda teńelip atırǵan obyekt – bular, dáwperiler, qus,
haywanlar.
2)
Teńestiriwshi predmet, yaǵnıy uqsawshı obraz – gúbelek.
3)
Teńeliwshi hám teńestiriwshi nárselerdiń uqsaslıq belgisi – olardıń
háreketleri.
4)
Bunda teńew qosımta arqalı berilip tur –
gúbelek+tey
Jáne de, dástanındaǵı tómendegi qosıq qatarların alıp qarayıq.
1)
Ishim jandı,
ottay
kúydi,
Ayralıq janıma tiydi...
2)
Kózim jaslı, júrek daǵlı,
Ayaq tusaw, qolım baǵlı,
Zapıranday
súlder qaldı,
Bul kewlimde ármanım bar.
4
1) teńeliwshi predmet, yaǵnıy teńelip atırǵan obyekt – adam músheleri,
2) teńestiriwshi predmet, yaǵnıy uqsawshı obraz – súlder
3) teńeliwshi hám teńestiriwshi nárselerdiń uqsaslıq belgisi – zapıran, nawqas
mánisinde.
4) teńew qosımtası – day.
2
Dosımbetova A. Ádebiyatta kórkemlew quralları. - Nókis, Qaraqalpaqstan. 2017. – 7 .
3
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. – Нѳкис, Илим, 2012. – б 293
4
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. – Нѳкис, Илим, 2012. – б 293
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
179
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Bunda súwretlenip atırǵan qaharmannıń obrazı teńewler járdeminde ele de
kórkemlep berilgenligin kóriwimizge boladı.
Shınında da, teńewler túrli kóriniste berilgenligi menen biz joqarıda keltirgen
tórt element tiykarında ámelge asırıladı.
Tilimizde qanday da bir predmet ataması arqalı ekinshi bir predmettiń qayta
atalıwı – bul
metafora
delinedi. Metafora tiykarında sózdiń obrazlılıǵı payda etiledi.
Metafora – grek tilinen alınǵan sóz bolıp, meta-qaytadan, fora-kóshiremen
degen mánini bildiredi. Kórkem súwretlew quralları arasında metaforalar kórkem
shıǵarmalarda eń ónimli túrde qollanılatuǵın troplardıń biri esaplanadı. “Metafora –
zatlardı bir-birine megzetiwge tiykarlanǵan awıspalı súwretlewdiń túri. Metafora
sózdiń tiykarǵı mánisinen basqa mánide awısıp qollanılıwı
5
”.
Kórkem shıǵarmada obraz hám obrazlılıq metaforalar járdeminde ámelge
asırıladı. Metaforada bir predmet yamasa qubılıs ekinshi predmet arqalı kózge
taslanadı. “Yusip-Ziliyxa” dástanında metaforalardı jiyi ushıratıwımızǵa boladı.
Mısalı:
Qádir máwlim, júregime
ot tústi
,
Yusipimnen meni juda áyleme
6
...
Yamasa:
Bul kún men shın júrekten aytıp onı súyermen,
Mudam ıshqı
otın jutıp
, kúyip-janıp sónermen
7
Berilgen mısallardıń birinshisinde
ot tústi
sóz dizbegi qaharmannıń qanday da
bir waqıyadan qayǵıǵa túsiwi, albırawı súwretlengen bolsa, ekinshi mısaldaǵı
otın
jutıp
sóz dizbegi arqalı berilgen obrazdıń tınıshsızlanıwı mánisin bildirip tur. Eki
mısalda da metaforalar awıspalı mánide kelip, shıǵarmadaǵı obrazlardı kórkemlik
jaqtan kúsheytip, olarǵa qosımsha obrazlılıq mánide qollanılǵanlıǵın kóremiz.
Til iliminde teńew hám predmetler bir-birine oǵada jaqın keledi. Biraq, olardıń
ortasındaǵı parqı, teńewde eki predmet bir-birine salıstırıladı, al metafora bolsa
predmetlerdi salıstırıp otırmastan olardıń uqsaslıǵın bildiredi. Joqarıda kórip
ótkenimizdey teńewler arqalı sózler tuwra mánide, al metaforada awıspalı mánide
qollanıladı. Mısalı,
Men janıp ada boldım, bunsha meni hazar etpe,
5
Ахметов С., Есенов Ж. , Жәримбетов Қ. Әдебияттаныỳ атамаларының орысша-қаракалпақша түсиндирме сөзлиги.
Нөкис: Билим, 1992, -б 130.
6
6
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012. –б 301.
7
Sonda
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
180
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Kewlime salıp mehrińdi,
bawrımdı kábap etpe
8
...
Berilgen mısalda,
bawrımdı kábap etpe
sóz dizbegi arqalı kúyiniw, qapa bolıw,
jılaw mánisinde qollanılıp kelinip, tásirsheńligin asırıp kórsetip tur.
Ilimiy miynetlerde, metaforalar eki túrde úyreniledi, bunda olar ashıq hám jabıq
metaforaǵa bólinedi.
1)
Uqsatılıp atırǵan predmet túsirilip qaldırılıp, tek uqsawshı predmet
berilgen bolsa, ashıq metafora delinedi. Mısalı:
Kózimniń nurı qalmadı
, azap berdi pálek dárti,
Góne hásiret bul is
jábir jolına
muptala qıldı...
9
2)
Egerde berilgen tekstte uqsatılatuǵın predmetlerdiń ózi bolıp, uqsawshı
predmet túsirilip qaldırılǵan boladı hám sol tiykarda onıń geypara belgileri
qatnastırılǵan bolsa, jabıq metafora payda boladı. Mısalı:
“Qızlar “rastan kiyatır”, – dep
ant-suw ishti
”...
10
Ilim izertlewshi E.Berdimuratov óz miynetinde kórkem ádebiyat stilinde
qollanatuǵın metaforalar ulıwma xalıqlıq metaforalar, ulıwma xalıqlıq tilde obrazlı
qollanılatuǵın metaforalar hám ulıwma xalıqlıq tanımalıqqa iye emes metaforalar, -
dep metaforalardı úsh iri toparǵa bóledi
11
. Al, biz “Yusip-Ziliyxa” dástanında
metaforalardıń qollanılıwınıń geypara usılların mısallar arqalı kórip óttik.
Qaraqalpaq til ilimindegi kórkem súwretlew qurallarınıń jáne biri bul
giperbola
.
Giperbola – bul shıǵarmalardaǵı asıra súwretlew usılı bolıp, bunday súwret quralı
kóbinese dástanlarda ushırasadı. Kórkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi,
sharayatlardı, qaharmanlardı, olardıń is-háreketlerin hádden tıs úlkeytip, asıra
súwretlew giperbola dep ataladı
12
. Giperbola shıǵarmalarda tásirsheńlikti kúsheytiw,
obrazlılıqtı asırıw maqsetinde qollanıladı hám bul shıǵarmalarda ayqın kózge
taslanadı. Giperbolanıń ózgeshelikleri haqqında gáp ketkende, qandaya bir qubılıs
yamasa is-háreketti ekinshi bir qubılıs yamasa is-háreketti salıstırıw arqalı qollanıladı.
Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada ónimli qollanıladı. Bunday asıra súwretlew
usılların dástanlardaǵı hárbir qaharman yamasa hádiyseni súwretlew waqtında
8
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012, – Б 310
9
Sonda
10
. Sonda
11
Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcinalıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı. – Nókis. 1973.–
B 116.
12
Járimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis. Qaraqalpaqstan, 2012, – B, 67.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
181
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
kóriwimizge boladı. Qaraqalpaq dástanları ishinde “Sháryar” hám “Yusip-Ziliyxa”
dástanlarında bunday kórinisler fantastikalıq janr arqalı súwretleniwi jiyi ushırasadı.
Dástanlardaǵı giperbolanıń qollanılıwı haqqında prof.Q.Maqsetov “Qaraqalpaq
qaharmanlıq dástanlarında giperbolizm súwretlew motiviniń tiykarǵı ózgesheligin
quraydı. Folklordaǵı tradiciyalıq giperbola sóz etilip otırǵan waqıyanı janlandırıp
kórsetiwge xızmet etedi”, – dep jazadı. Dástanlardaǵı batırlardıń tuwılıwı, er jetiwi,
ómirindegi geypara hádiyseler usılar qatarında boladı. Folklordaǵı giperbola
adamlardıń tábiyattaǵı hám jámiyetlik turmısında ushırasatuǵın qarama-qarsı kúshlerdi
jeńiwge baǵdarlanadı hám súwretlenip atırǵan predmet yaki qubılıstıń estetikalıq
qunlılıǵın payda etedi
13
. Demek, súwretlew qurallarınıń biri bolǵan giperbola
haqqındaǵı pikirlerimizdi tómendegi mısallarda kórip shıǵamız.
1)
Úlkeniniń atı :Yahuwda bolıp, ol ah urǵan waqta esitken jannıń júregi
jarılıp óletuǵın bolıptı. Onıń hár túgi denesine nayzaday qadalıp turatuǵın edi.
2)
Jáne biriniń atı Shayxun, onıń qásiyeti – aldınan qanshelli láshker qarsı
kelse de, jolbarıstay atılıp, mıljalap taslaytuǵın edi.
3)
Jáne biriniń atı Ráwil edi, hár qansha láshker kelse de, qushaqlap ketip,
jerge urıp, mılja-mılja etip taslar edi
14
.
Bul berilgen úsh mısalda bir-birine oǵada jaqın kelgen. Dástanda batırlar
giperbolalıq súwretlenip, birinshi mısalda qaharmannıń kúshliligin, ekinshi mısalda
batırlıǵın hám úshinshi mısalda qaharmannıń asa dárejede qarıwlı hám kúshli bolıwı
súwretlengenligin kóremiz.
Til iliminde qandayda bir zattıń ekinshi bir zat penen qayta atalıwı
metonimiya
delinedi. Metonimiya grekshe sóz bolıp, qaytadan ataw degendi bildiredi.
Metonimiyalar tilimizde sózlerdiń mánisiniń awısıwınıń bir baǵdarı retinde qaralıp
kelinedi.
Metonimiya haqqında ilimpaz R.A.Suvonova “Metonimiyalıq qubılıs atlıq,
kelbetlik, sanlıq, rawish hám feyil sóz shaqaplarına tán ekenligin kórsetedi
15
” degen
bildirgen pikirin bildirgen. Jáne de, belgili rus ilimpazı B.V.Tomashevskiy
metonimiyaǵa tómendegishe sıpatlama beredi: “Metonimiyanıń metoforadan
ayırmashılıǵı sonda, sózdiń tuwra hám awıspalı mánisi arasında qanday da bir
baǵınıńqılıq, predmet yaki qubılıslar arasındaǵı sebeplik yamasa obyektiv baylanıs bar
boladı”.
13
Dosımbetova A. Ádebiyatta kórkemlew quralları. Nókis, “Qaraqalpaqstan”. 2017.– B, 10
14
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012. –Б 297
15
Suvonova R.A. O‘zbek tilida metonimiya. – Toshkent: 2003,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
182
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Keltirilgen pikirlerge tayanǵan halda óz baǵdarımızdaǵı mısallardı kórip
shıǵamız hám analizleymiz.
Mende haqtıń
qulıdurman
,
Atamnıń
búlbilidurman
,
Tánde janı,
dinidurman
,
Bul islerdi rawa qılma
16
.
Bul mısalda, qulıdurman sózi hámme qatarlı Allahtıń bendesimen, al ekinshi
búlbilidurman sózi bolsa ákege súyikli perzentpen degen mániste hám dinidurman sózi
bul jerde awıspalı mánide qollanılıp, ákesi perzentin qattı jaqsı kóriwin tásirsheń
formada berilgenligin kóremiz.
Til biliminde hár túrli súwretlew quralları bolıp,
áne solardıń arasında ónimli
qollanılatuǵın súwretlew quralı bul –
sinekdoxa
. Sinekdoxa – pútinniń ornına
bólshekti, bólshektiń ornına pútindi bildirip keledi. Kópliktiń ornına birlikti, birliktiń
ornına kóplikti awıspalı mánide qollanılıw arqalı sinekdoxalar jasaladı. Sóz mánisiniń
bunday awısıwındaǵı eń ónimli túrleriniń biri adam hám haywan músheleriniń
birewiniń atamasınıń ulıwmalıq mánide qollanılıwına aytıladı. Al, kópshilik filologlar
sinekdoxanı metonimiyanıń bir túri retinde biledi. “Yusip-Ziliyxa” dástanındaǵı
sinekdoxalardı úyrenip qaraǵanımızda olardıń jasalıwınıń úsh túrli usılı bar ekenligin
bayqadıq:
1)
Kóplik sannıń ornına birlik san yamasa birlik sannıń ornına kóplik san
túrinde qollanıladı. Mısalı:
Adamzattan
da bunday hasılzada tuwar eken dá, – dep hayran bolar edi.
Dáwperiler, qus, haywanlar
Yusiptiń júzin kórip, ózlerin otqa urǵan gúbelektey janın
pidá etetuǵın edi
17
. Berilgen bul mısaldaǵı
adamzat, dáwperiler, qus, haywanlar
–
sinekdoxalar. Kóplik mánidegi qollanılǵan sinekdoxalar tańlaq arqalı tásirsheńlikti
asırıp kórsetpekte.
2)
Pútinniń ornına bólshektiń, bólshektiń ornına pútinniń qollanılıwı arqalı
sinekdoxalar dúziledi. Mısalı:
Bul kórgen túsińniń bálesi kópdur,
Kórer kózim, sóyler sózim
ayrılma
18
.
Yamasa:
Qaysı bir adamnan seni soraǵlap,
16
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012.
17
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012, – Б, 293
18
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим, 2012 – Б, 297
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
Volume 1, Issue 4
183
Acumen: International Journal of Multidisciplinary
Research
Sunqarım, lashınım, qozım
ayrılma...
19
3)
Anıqlanbaǵan, belgisiz kópliktiń ornına anıq kóplik san qollanıladı.
Qırıq jıldur kózden jasım tıyılmas,
Áwmiyn deńler, haqtan inayat bolǵay.
Sinekdoxalar oy-pikirdi kórkemlep beretuǵın súwretlew qurallarınıń biri.
Juwmaqlap aytqanda, biz bul miynetimizde “Yusip-Ziliyxa” dástanında berilgen
kórkem súwretlew qurallarınıń qollanılıwın analizledik. Kórkem súwretlew quralları
shıǵarmanıń kórkemligin arttırıp, berilgen pikirlerdiń tásirsheńligin arttırıw menen
birgelikte pikirdi konkretlestiretuǵın qubılıs. Berilgen geypara súwretlew qurallarınıń
tuwra yamasa awıspalı mánide qollanılǵanın kóriwimizge boladı.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
1.
Maqsetov Q. Qaraqalpaq xalqınıń kórkem awızeki dóretpeleri. Nókis.
Qaraqalpaqstan. 1996.
2.
Қарақалпақ фольклоры. Кѳп томлық. 43-56-томлар. Нѳкис, Илим,
2012
3.
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. Москва, «Просвещение»,
1966.
4.
Dosımbetova
A.
Ádebiyatta
kórkemlew
quralları.
Nókis,
“Qaraqalpaqstan”. 2017
5.
Мақсетов Қ. Қарақалпақ қаҳарманлық дәстанлар поэтикасы. Нѳкис,
Қарақалпақстан, 1966.
6.
Ахметов С., Есенов Ж. , Жәримбетов Қ. Әдебияттаныỳ
атамаларының орысш-қаракалпақша түсиндирме сөзлиги. Нөкис: Билим, 1992.
7.
Saǵıtov I “
Qaraqalpaq xalqınıń qaharmanlıq eposı
”,
Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1963
.
8.
Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcinalıq stilleriniń rawajlanıwı menen
qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı. – Nókis. 1973.
9.
Esemurat Berdimurat ulı. Hózirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis,
Bilim. 1994,
10.
Maqsetov Q. Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanları poetikası. Tashkent,
Ilim, 1965.
11.
Голобин. Б. Н. Введение в языкознание. – М. 1977.
12.
Dáwletov A. Til bilimi tiykarları. – Nókis: Bilim, 2007.
13.
Suvonova R.A. O‘zbek tilida metonimiya. – Toshkent: 2003
14.
Абдиназимов Ш. Тил билими тарийхы. Нѳкис, Қарақалпақстан.
2013.
15.
Абдиназимов Ш. Лингвистикалық тәлиймат тарийхы. Нѳкис, 2005.
19
Sonda
