Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
261
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BUYRAK VA SIYDIK TOSH KASALLIKLARI - SABABLARI,
ALOMATLARI, TASHXISLASH VA DAVOLASH USULLARI
Ismoilova.M, Ahmedova.Z
Central Asian Medical University Davolash ishi 223-guruh talabasi, Central Asian
Medical University “Kimyo va farmakalogiya kafedrasi” katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Buyrakda toshlar – kishi kasallikning birinchi alomatlari namoyon
bo`lishigacha (masalan, bel sohasida og`riqlar yoki buyrak kolikalari) seza olmaydigan
patologiya hisoblanadi. Siydik-tosh kasalligi va buyrak tosh kasalligi ko`pincha bitta
kasallik deb adashtiriladi. Aslida, siydik-tosh kasalligi buyrak tosh kasalligining
oqibati bo`lib, simptomlari va davolashda farq qiladi. Siydik-tosh kasalligiga nima
sabab bo`ladi va u qanday davolanadi?
Kirish
: Siydik-tosh kasalligi (urolitiaz) – bu siydik ajratish tizimida, ya`ni
buyrakda, siydik pufagida va siydik yo`llarida toshlar (konkrementlar) mavjudligi
bilan harakterlanadigan surunkali, retsidivlanishga moyil bo`lgan modda almashinuvi
kasalligidir. Siydik-tosh kasalligi boshlanishi va rivojlanishining asosiy sababi modda
almashinuvi buzilishi bo`lib, bu toshlarni shakllantiruvchi erimaydigan tuzlarning hosil
bo`lishiga olib keladi. Toshlarning soni va ularning joylashishi juda turlicha bo`lishi
mumkin. Siydik-tosh kasalligi shifoxonalarning urologik bo`limiga gospitalizatsiya
sabablarining 30-40 foizini tashkil etadi.
Yomon suv yoki bir xilda ovqatlanish, kishi yashaydigan mintaqaning iqlim
xususiyatlari, masalan, juda issiq iqlim, ma`lum bir dori-darmonlar qabul qilish, siydik
tizimining anomaliyalari va siydik yo`li strikturasi, giperparatireoz, A va D
vitaminlarining yetishmasligi, siydik ajratish tizimining surunkali yallig`lanish
kasalliklari (pielonefrit, sistit), shuningdek, irsiy omil ham siydik tosh kasalligi
rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
Siydik-tosh kasalligining asosiy sabablari:
Moddalar almashinuvining buzilishi;
Siydik chiqarish yo`llaridagi yallig`lanish jarayonlari;
Siydik oqishining qiyinlashuvi (buyraklarning tushishi, siydik
yo`llarining nuqsonlari).
Kasallik rivojlanishiga olib keluvchi omillar:
Issiq iqlim sharoitida yashash;
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
262
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Noto`g`ri ovqatlanish;
Ba`zi dorilarni qabul qilish (antatsidlar, sulfanilamidlar).
Urolitiazning xarakterli belgilari:
Bel og`rig`i
Ba`zi hollarda kasallik simptomsiz o`tishi mumkin. Ayollarda siydik-tosh
kasalligi ko`pincha sistit va kichik chanoq a`zolarining yallig`lanishi bilan birga davom
etib boradi.
Note!!! Agar sizda ham shunga o`xshash belgilar borligini aniqlasangiz, darhol
shifokorga murojaat qiling. Kasallikning oqibatlarini bartaraf etishdan ko`ra oldini
olish osonroq.
Diagnostika:
Tos a`zolarini UZI qilish
Qovuq rentgeni (sistografiya)
Siydik chiqarish tizimining rentgeni (ekskretor urografiya)
Buyraklar rentgeni (antitegrad pielografiya)
Umumiy siydik analizi
Uroloitiazni davolash:
Siydik tosh kasalligini davolash kichik toshlar uchun konservativ bo`lishi
mumkin.
Siydik haydovchi preparatlar;
Antibakterial preparatlar;
Toshlarni eritadigan preparatlar.
Katta toshlar (bir necha sm) uchun quyidagilar qo`llaniladi:
Jarrohlik yo`li bilan olib tashlash;
Ultratovushli parchalash (masofaviy to`lqinli litotripsiya).
Tegishli davolanishning yo`qligi quyidagi asoratlarga olib kelishi mumkin:
Gidronefroz;
Pielonefrit;
Buyrak yetishmovchiligi.
Siydik tosh kasalligida parhez toshlarning turiga bog`liq bo`ladi. Quyidagilarni
chiqarib tashlash tavsiya etiladi:
Oksalat toshlari: oksalat kislotaga boy mahsulotlar (oksalat, kartoshka,
apelsin, salat);
Urat toshlari: jigar, buyraklar, go`shtli taomlar;
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
263
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Fosfat toshlari: sut va un mahsulotlari, go`sht, baliq, o`simlik yog`i.
Toshlari shakllanishi sabablari va tarkibiga qarab, bir necha turga bo`linadi:
Kalsiyli – 70% gacha;
Siydik kislotali – 12% gacha;
Infeksiyalangan – 15% gacha;
Sistinli – 2-3% gacha.
Buyrak tosh kasalliklarining alomatlari
Toshning joylashgan joyiga qarab, bemorda turli xil belgilar kuzatilishi mumkin,
ushbu kasallik uchun asosiy alomatlar quyidagilardan iborat:
Paroksismal og`riqlar. Buyrakdagi tosh va siydik pufagining yuqori qismidagi
tosh odatda orqa tarafdan yoki yon tarafdan qovurg`alarming ostidagi og`riq bilan
harakterlanadi. Og`riq kuchli va o`tmas bo`lishi mumkin, intensivligi 20-60
daqiqagacha davriylik bilan o`zgarishi mumkin. Ko`pincha og`riq boshlanishiga
jismoniy stress, katta miqdorda suyuqlik ichish yoki siydik haydovchi preparatlarni
qabul qilish turtki bo`ladi. Toshning siydik yo`llari bo`ylab karakatlanishi sayin
og`riqning joyi o`zgaradi, og`riq beldan qorin, oraliq, sonning ichki qismiga, yorg`oq
sohasiga o`tadi. Bu alomatlar tez-tez siydik chiqarishga undashlar bilan to`ldiriladi.
Buyrak kolikalarini o`tkir xirurgik kasalliklar bilan adashtirmaslik juda muhimdir,
masalan
o`tkir appenditsit, o`tkir xoletsistit, o`tkir pankreatit
, ichak o`tkazmasligi,
churra qisilishi, bachadondan tashqari homiladorlik,
oshqozon yarasi perforatsiyasi,
o`n ikki barmoqli ichak yarasi. Shuning uchun bu belgilar mavjud bo`lganda darhol
shifokor bilan maslahatlashish va kasallikning sababini imkon qadar tezroq aniqlash
kerak.
Siydikka qon aralashganligi. Siydik-tosh kasalligida siydik bilan qon kelishidan
oldin buyrak kolikasi kuzatiladi. Cho`kmali loyqa yoki badbo`y hidli siydik ham
toshning siljishini ko`rsatish mumkin.
Umumiy ahvolning yomonlashishi, ayniqsa, ko`ngil aynishi, qayd qilish. Bu
alomatlar ayniqsa yallig`lanishning boshlanishi – piolonefrit uchun xosdir. Qum yoki
tosh chiqishi – tosh chiqqanda varaja va yuqori isitma paydo bo`lishi mumkin.
Buyrakda tosh bo`lganda o`tkaziladigan tekshiruvlar
Yuqorida keltirilgan shikoyatlar yuzaga kelganda, agar zarur bo`lsa, qo`shimcha
tekshiruvlarni belgilaydigan va keyingi davolanish to`g`risidagi qaror qabul qiladigan
urolog – shifokorga murojaat qilish kerak.
Asosiy tekshiruv quyidagilarni o`z ichiga oladi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
264
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Anamnezni yig`ish, bemorni tekshirish;
Qon va siydikni umumiy klinik tahlil qilish;
Siydik chiqarish tizimining ultratovush tekshiruvi. Ushbu noinvaziv,
xavfsiz va og`riqsiz tekshirish usuli davolash davomida dinamik nazorat qilish uchun
bir necha marta ishlatishi mumkin;
Ko`zdan kechirishli va ekskretor urografiya.
Qo`shimcha tekshiruvlar quyidagilarni o`z ichiga olishi mumkin:
Multispiral kompyuter tomografiyasi: bu toshni ko`rish, uning zichligi,
hajmini hisoblash, siydik tizimining arxitektonikasi, atrofdagi to`qimalarning holatini
ko`rish imkonini beradi. Agar kerak bo`lsa, 3D – rekonstruksiya amalga oshirish
mumkin;
Buyraklar funksiyasini va uning buzilish darajasini o`rganishga imkon
beruvchi dinamik va statik nefrostsintigrafiya;
Antibiotiklarga sezuvchanlik bilan siydik ekish siydik yo`lidagi
infeksiyani, yallig`lash darajasini aniqlash mumkin.
Buyrakda toshni davolash
Ko`rik natijalarini olgandan so`ng urolog muayyan klinik holat uchun davolash
taktikasini aniqlaydi. Bugungi kunda urologlar arsenalida turli xil davolash usullari
mavjud, ular orasida:
Toshning mustaqil chiqib ketishiga yo`naltirilgan dori – darmonlar;
Toshni eritishga qaratilgan medikamentoz davolash;
Ochiq jarrohlik aralashuvlar;
Distantsion zarb – to`lqinli litotripsiya;
Endoskopik kontakt litotripsiya;
Teri orqali nefrolitotripsiya
Endoskopik jarrohlik aralashuvlar.
Yaqin vaqtgacha siydik-tosh kasalligini davolashda ochiq jarrohlik muolajalari
yetakchi usul hisoblangan, ammo tibbiy asbob – uskunalarning rivojlanishi sababli ular
ikkinchi darajali bo`lib qoldi va hozirda faqat qat`iy ko`rsatmalar mavjud bo`lganda
qo`llaniladi. Distantsion zarb – ro`lqinli litotripsiya, endoskopik usullar (kontakt
litotripsiya), teri orqali nefrolitotripsiya kabi minimal invaziv usullarga ko`proq
ahamiyat berilmoqda.
Siydik-tosh kasalligini davolash uchun “oltin standart” distantsion zarb –
to`lqinli litotripsiya bo`lib, u har qanday lokalizatsiyali siydik tizimidagi toshlarning
90 foizini olib tashlashga imkon beradi. Distantsion zarb – to`lqinli litotripsiyani
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
265
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
amalga oshirishda zarbalar to`lqini to`qimalar orqali o`tib va ularni shikastlamasdan
toshni kichik fermentlargacha parchalaydi va ular keyinchalik asta-sekin siydik bilan
birga chiqib keta boshlaydi. Barcha davolash usullari bir-birini to`ldiradi va har bir
bemor uchun toshning muayyan lokalizatsiyasi, kattaligi, hajmi, zichligi, siydik
tizimining ma`lum anatomiyasidan kelib chiqib individual davolash usullari tanlanadi.
Xulosa:
Tibbiy yordam ko`rsatish usulini tanlash (kuzatuv, konservativ davo,
jarrohlik aralashuvi) barcha turdagi siydik-tosh kasalligini diagnostika qilish va
davolash uchun zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan malakali urologlar tomonidan
hal qilinishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O`zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2.
O`zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005)
