Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
382
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ESKI O‘ZBEK YOZUVIDA FOYDALANILGAN YOZMA YODGORLIKLAR
Abdunazarova Nazira Dilshod qizi
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti
Pedagogika va ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili yo’nalishi)
2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada eski o‘zbek yozuvi va unda yaratilgan yozma
yodgorliklarning tarixi, turlari, ilmiy va madaniy ahamiyati tahlil qilinadi. Eski o‘zbek
yozuvi asosan arab grafikasiga asoslangan bo‘lib, XII asrdan boshlab, XIX asrgacha
keng foydalanilgan. Ushbu yozuv orqali yaratilgan adabiy, diniy va ilmiy qo‘lyozmalar
O‘rta Osiyo va Sharqning ilmiy-madaniy taraqqiyotida muhim o‘rin tutgan. Tadqiqotda
eski o‘zbek yozuvida yaratilgan qo‘lyozma yodgorliklarning madaniy ahamiyati
yoritilib, ularning tahlili o‘tkaziladi. Adabiy qo‘lyozmalar Alisher Navoiy va
Zahiriddin Muhammad Bobur kabi yirik shaxslarning ijodi orqali o‘z davrining badiiy
va estetik qiyofasini aks ettirgan. Diniy va ilmiy asarlar esa xalqning diniy-falsafiy
qarashlari va ilmiy yutuqlarini ko‘rsatgan. Shuningdek, eski o‘zbek yozuvida yozilgan
davlat hujjatlari va diplomatik yozishmalar orqali o‘sha davrdagi ijtimoiy-siyosiy
aloqalar va davlat boshqaruvi tizimining yozma madaniyati o‘rganiladi. Maqola
davomida qo‘lyozmalarning ilmiy va madaniy meros sifatida ahamiyati, ularni
o‘rganish va kelajak avlodlarga yetkazish masalalari ham keng yoritilgan. Bugungi
kunda eski o‘zbek yozuvidagi yozma yodgorliklarni tadqiq qilish xalqimizning boy
madaniy va ilmiy merosini saqlab qolish yo‘lidagi muhim qadamdir.
Kalit so‘zlar:
Eski o‘zbek yozuvi, qo‘lyozma yodgorliklar, Alisher Navoiy, arab
grafikasiga asoslangan yozuv, madaniy meros, ilmiy asarlar, diniy asarlar, davlat
hujjatlari, diplomatik yozishmalar, o‘zbek adabiyoti.
ANNOTATION
This article analyzes the history, types, and scientific and cultural significance
of Old Uzbek script and the written monuments created in it. The Old Uzbek script,
based mainly on Arabic script, was widely used from the 12th to the 19th century.
Literary, religious, and scientific manuscripts written in this script played an important
role in the scientific and cultural development of Central Asia and the East. The study
highlights the cultural significance of the written monuments created in Old Uzbek and
provides an analysis of them. Literary manuscripts reflect the artistic and aesthetic
nature of their era through the works of prominent figures like Alisher Navoi and
Zahiriddin Muhammad Babur. Religious and scientific works, on the other hand, reflect
the people’s religious-philosophical views and scientific achievements. The Old Uzbek
script was also used in official documents and diplomatic correspondences, providing
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
383
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
insights into the written culture of state governance and socio-political relations of that
period. The article also explores the significance of these manuscripts as scientific and
cultural heritage, focusing on their preservation and the transmission of this heritage to
future generations. Today, studying the written monuments in Old Uzbek script is a
crucial step towards preserving the rich cultural and scientific heritage of the Uzbek
people.
Keywords:
Old Uzbek script, manuscript monuments, Alisher Navoi, Arabic
script-based writing, cultural heritage, scientific works, religious works, official
documents, diplomatic correspondences, Uzbek literature.
Eski o‘zbek yozuvi o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosi va uning madaniy
taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Ushbu yozuv XII-XIX asrlarda arab grafikasi
asosida shakllanib, turli davrlarda o‘zbek adabiyoti, ilm-fani, davlat boshqaruvi va
huquqiy tizimining asosiy yozma ifoda vositasi sifatida qo‘llangan. O‘rta Osiyo
xalqlari uchun arab yozuvi nafaqat diniy, balki dunyoviy bilimlarni o‘zlashtirishda ham
asosiy manba bo‘lgan. Eski o‘zbek yozuvi, ayniqsa, Xiva, Buxoro va Qo‘qon
xonliklarining siyosiy va madaniy hayotida keng qo‘llanilib, bu hududlarda yozma
madaniyatning yuqori rivojlanganligini namoyon qilgan. O‘zbek tilida yozilgan turli
qo‘lyozmalar, kitoblar va rasmiy hujjatlar tarixiy jarayonlarning bevosita guvohidir.
Eski o‘zbek yozuvida yaratilgan yozma yodgorliklar xalqning madaniy hayoti,
diniy qarashlari, ilmiy yutuqlari va adabiy jarayonlarining asosi bo‘lib xizmat qilgan.
Bu yozuvning rivojlanishi turkiy tillarning o‘zaro ta’siri va ularning madaniy merosini
aks ettirgan muhim manbalar bilan bog‘liq. Mazkur qo‘lyozmalar o‘z davri ijtimoiy,
madaniy va ilmiy hayotining ko‘zgusi sifatida bugungi kunda katta ilmiy ahamiyat
kasb etadi. O‘zbek adabiyoti va ilmiy merosining rivojlanishida Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa allomalarning yozma yodgorliklari alohida
o‘rin egallaydi. Shu bilan birga, ushbu qo‘lyozmalar orqali o‘sha davrning siyosiy
jarayonlari va ijtimoiy muammolari haqida muhim ma’lumot olish mumkin.
Madaniy merosning yozma yodgorliklari ko‘p jihatdan o‘z davrining madaniy
va ilmiy taraqqiyotini o‘zida aks ettiradi. Xususan, eski o‘zbek yozuvida yozilgan diniy
va ilmiy asarlar Sharq va Islom madaniy merosining qimmatli manbalari hisoblanadi.
Ayniqsa, tibbiyot, astronomiya, matematika, falsafa kabi fanlarga oid asarlar eski
o‘zbek yozuvi vositasida yozilgan va bu yozuv o‘sha davrdagi ilmiy jarayonlarni
o‘zida aks ettirgan. Bugungi kunga kelib, eski o‘zbek yozuvida yozilgan ko‘plab
qo‘lyozmalar jahonning turli kutubxonalarida, jumladan, O‘zbekiston, Rossiya,
Britaniya va boshqa davlatlarning ilmiy markazlari va muzeylarida saqlanmoqda.
Ushbu qo‘lyozmalar o‘z davri ilm-fani va madaniyatining bebaho yodgorliklari bo‘lib,
ularni o‘rganish va tahlil qilish orqali xalqning madaniy va ilmiy merosi haqidagi
tasavvurlarimizni kengaytirishimiz mumkin. Shu sababli, eski o‘zbek yozuvi va uning
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
384
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yodgorliklarini tadqiq etish bugungi kunda o‘zbek xalqining madaniy va ilmiy
merosini saqlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Eski o‘zbek yozuvi XII–XIX asrlarda turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan
yozma madaniyatning bir qismi bo‘lib, arab alifbosiga asoslangan. Bu davrda O‘rta
Osiyoning madaniy, ilmiy va diniy markazlari bo‘lgan Samarqand, Buxoro, Xiva,
Qo‘qon shaharlarida arab yozuvi asosida yaratilgan o‘zbek tilidagi qo‘lyozmalar va
kitoblar katta rol o‘ynagan. M. Karimovning tadqiqotlariga ko‘ra, bu yozuv tizimi
nafaqat diniy ilmlar, balki tarix, adabiyot, tibbiyot va boshqa fan sohalarida ham keng
foydalanilgan [1].
Eski o‘zbek yozuvining rivojlanishi asosan uch bosqichga bo‘linadi: ilk davr
(XII–XIV asrlar), o‘rta davr (XV–XVI asrlar) va kechki davr (XVII–XIX asrlar). Ilk
davrda eski o‘zbek yozuvi arab yozuvi asosida shakllangan va boshqa turkiy tillar,
xususan, qadimgi turk yozuvi bilan bog‘liq bo‘lgan. O‘rta davrda Alisher Navoiy,
Mirzo Ulug‘bek va boshqa allomalarning asarlari orqali o‘zbek yozuvi rivojlanib,
yangi so‘z va iboralar kiritilgan. Kechki davrda esa eski o‘zbek yozuvi asosan rasmiy
hujjatlar, davlat yozishmalari va diniy asarlar yozish uchun qo‘llanilgan. Olimlarning
fikricha, bu davr yozuvi ilmiy va madaniy jihatdan boyitilgan bo‘lib, xalqning ijtimoiy
hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan .
Eski o‘zbek yozuvida yaratilgan yozma yodgorliklar turli sohalarda yaratilgan
bo‘lib, ular quyidagi turlarga ajratiladi:
Adabiy qo‘lyozmalar: Bu turdagi yozma yodgorliklar o‘z davrining adabiy
me’yorlari va ijodiy an’analarini aks ettiradi. Jumladan, Alisher Navoiy va Zahiriddin
Muhammad Bobur kabi shaxslarning asarlari o‘z davrining yetakchi adabiy namunalari
hisoblanadi. Navoiy asarlarida eski o‘zbek tili nafis badiiy ifoda vositasi sifatida
namoyon bo‘ladi. Uning “Xamsa”si, shubhasiz, o‘zbek adabiyotining eng yuksak
namunalari qatoriga kiradi. A. Xamidovning fikricha, Navoiy o‘z asarlarida arab
yozuvidan unumli foydalangan va o‘zbek tilining barcha go‘zalligini yozma shaklda
aks ettirgan [2]
Diniy qo‘lyozmalar: Diniy asarlar asosan islomiy ilm-fan, fiqh, hadis, tafsir va
tasavvufga oid bo‘lib, ular eski o‘zbek yozuvi vositasida yozilgan. Diniy qo‘lyozmalar
islom madaniyatining turli jihatlarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu qo‘lyozmalar orqali xalqning diniy va falsafiy qarashlari haqida ma’lumot olish
mumkin. Z. Rustamovaning tadqiqotlarida diniy qo‘lyozmalarning madaniy va diniy
hayotdagi ahamiyati keng yoritilgan [3].
Ilmiy qo‘lyozmalar: Eski o‘zbek yozuvida yozilgan ilmiy asarlar o‘rta asrlar
Sharq olamining ilmiy yutuqlarini o‘zida mujassam etgan. Masalan, astronomiya,
tibbiyot, matematika va falsafa sohasida yozilgan risolalar o‘sha davr ilmiy hayotini
aks ettiradi. Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va Mirzo Ulug‘bekning ilmiy asarlari orqali
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
385
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
o‘zbek xalqining ilm-fan rivojidagi yutug‘ini ko‘rish mumkin. A. Beruniyning asarlari,
o‘sha davr ilmiy bilimlari haqida qimmatli ma’lumotlar berib, turli fan sohalarida katta
ta’sir ko‘rsatgan [4].
Davlat hujjatlari va diplomatik yozishmalar: Eski o‘zbek yozuvida yozilgan
davlat hujjatlari va diplomatik yozishmalar xonliklar o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy
aloqalarni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Bu hujjatlar davlat boshqaruvi
tizimi, qonunchilik va diplomatik aloqalar haqida batafsil ma’lumot beradi.
Yusupovning tadqiqotlarida o‘zbek xonliklari o‘rtasidagi yozishmalar tahlili asosida
davlat va huquqiy tizimdagi yozma madaniyatning o‘rni yoritilgan [5].
Eski o‘zbek yozuvida yaratilgan qo‘lyozma va yozma yodgorliklar o‘z
davrining madaniy merosini aks ettiruvchi qimmatli manbalar hisoblanadi. Ushbu
yozuv nafaqat adabiy va ilmiy asarlarni, balki xalqning madaniy qadriyatlari, ijtimoiy
hayoti va diniy tushunchalarini ham o‘zida aks ettirgan. M. Karimovning so‘zlariga
ko‘ra, o‘zbek yozuvi orqali xalqning madaniy hayoti va an’analarini saqlab qolish va
o‘zlashtirishda katta rol o‘ynagan [1].
Adabiy qo‘lyozmalar, xususan, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur
va boshqa ijodkorlarning asarlari orqali xalqning madaniy merosi keng ko‘lamda
ifodalangan. Ushbu asarlar o‘z davrining badiiy tafakkuri va estetik qiyofasini
ko‘rsatib beradi. Ular xalqning madaniy saviyasini, adabiy jarayonlarini va falsafiy
qarashlarini aks ettiradi. A. Xamidovning tadqiqotlariga ko‘ra, Navoiyning “Xamsa”si
va Boburning “Boburnoma”si madaniy merosning yuksak namunalari bo‘lib, xalqning
milliy qadriyatlarini ifodalab bergan [2].
Eski o‘zbek yozuvida yaratilgan ilmiy asarlar Sharq olamidagi ilm-fan rivojiga
katta hissa qo‘shgan. Ayniqsa, tibbiyot, astronomiya, matematika va falsafa sohasida
yozilgan risolalar o‘sha davr ilmiy bilimlarining yuksak darajada bo‘lganini ko‘rsatadi.
Masalan, Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino ning asarlari o‘zbek yozma
yodgorliklarining ilmiy ahamiyatini belgilovchi asosiy manbalar hisoblanadi.
Beruniyning “Qonuni Mas’udiy” asari orqali astronomiya faniga oid o‘sha
davrning yetuk bilimlari yoritilgan. Bu asar nafaqat Sharq, balki butun dunyo ilmiy
hamjamiyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Beruniy asarlari orqali eski o‘zbek yozuvi ilmiy
jarayonlarni o‘zida aks ettirib, xalqning ilmiy merosini boyitgan . Shu bilan birga, Ibn
Sino tibbiyot, falsafa va boshqa ilmiy sohalar bo‘yicha yozgan asarlari ham eski o‘zbek
yozuvining ilm-fan rivojida qanday rol o‘ynaganligini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda eski o‘zbek yozuviga oid yozma yodgorliklar dunyoning turli
kutubxonalarida va ilmiy markazlarida saqlanmoqda. Sankt-Peterburgdagi Sharq
qo‘lyozmalari kutubxonasi, Toshkentdagi O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi
Sharqshunoslik instituti, va London Britaniya muzeyi kolleksiyalarida o‘zbek
yozuviga oid ko‘plab noyob qo‘lyozmalar mavjud. Ushbu manbalar hali ham ilmiy
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
386
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
izlanishlar uchun muhim o‘rganish ob’ektlari hisoblanadi. S. Yusupovning
tadqiqotlariga ko‘ra, qo‘lyozmalarni o‘rganish va ularni saqlash xalqning madaniy
merosini kelajak avlodlarga yetkazish jarayonida muhim ahamiyatga ega. U eski
o’zbek yozuvi orqali yaratilgan qo’lyozmalarning nafaqat tarixiy, balki madaniy ilmiy
qadriyatlarni o’z ichiga olishini ta’kidlaydi [5].
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, eski o‘zbek yozuv tizimi nafaqat o‘zbek
xalqining o‘ziga xos yozma madaniyati va adabiyotini yaratishga xizmat qilgan, balki
diniy, ilmiy va ijtimoiy hayotning ko‘p qirrali jihatlarini aks ettirgan. Arab grafikasi
asosidagi bu yozuv turli asrlar davomida o‘zbek va boshqa turkiy xalqlar hayotida
chuqur ildiz otib, adabiyot, davlat boshqaruvi, huquqiy tizim va ilm-fanning rivojida
muhim vosita sifatida qo‘llanilgan.
Eski o‘zbek yozuvida yozilgan asarlar xalqimizning diniy, ilmiy va madaniy
qarashlarini, shuningdek, ijtimoiy va siyosiy jarayonlarini o‘zida aks ettirgan muhim
tarixiy manbalar hisoblanadi. Jumladan, adabiy asarlar xalqning estetik va badiiy
qadriyatlarini, ilmiy qo‘lyozmalar esa ilm-fan rivojiga qo‘shilgan hissani ko‘rsatib
beradi. Ayniqsa, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa
allomalarning asarlari eski o‘zbek yozuvining badiiy imkoniyatlarini namoyon qilgan.
Ularning ijodi o‘zbek adabiy tilining va yozma madaniyatining rivojida muhim
bosqich hisoblanadi.
Ilmiy asarlar esa eski o‘zbek yozuvida keng yozilgan bo‘lib, ularning qatorida
tibbiyot, astronomiya, matematika va falsafa sohalariga oid qo‘lyozmalar katta
ahamiyatga ega. Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va Mirzo Ulug‘bekning ilmiy asarlari
o‘zbek yozuvi orqali nafaqat o‘zbek madaniyati, balki dunyo ilm-fanining yuksalishiga
sezilarli hissa qo‘shganini tasdiqlaydi. Bu asarlar o‘sha davrda ilm-fan taraqqiyotida
o‘ziga xos bilim va amaliyotlarning to‘planganligini aks ettirgan.
Bugungi kunda eski o‘zbek yozuvi bilan bog‘liq yozma yodgorliklarni
o‘rganish va ularni kelajak avlodlarga yetkazish o‘ta muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Bu yodgorliklarni saqlash va ilmiy tadqiqotlar orqali o‘zbek xalqining madaniy
merosini yanada chuqurroq o‘rganish va ilmiy hamjamiyatda targ‘ib qilish
imkoniyatlari kengaymoqda. Xususan, ko‘plab qo‘lyozmalar xalqaro ilmiy
markazlarda saqlanib, jahon ilm-fanining qimmatli qismi sifatida baholanmoqda.
O‘zbekistonda va xalqaro miqyosda bu manbalar tadqiq etilib, yangi texnologiyalar
orqali raqamlashtirilmoqda, bu esa ularni yanada keng ommaga yetkazishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Eski o‘zbek yozuvi va uning yozma yodgorliklarini o‘rganish,
ularni saqlash va ilmiy jamoatchilikka taqdim etish orqali o‘zbek madaniyatining
yuksakligini va uning xalqaro ilmiy hamjamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlash
mumkin. Shu bois, ushbu madaniy va ilmiy merosni tadqiq qilish jarayonida yangi
yondashuvlarni qo‘llash va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish o‘zbek yozuvining
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 4
387
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tarixiy ahamiyatini ochib berishda muhim qadamdir. Xulosa qilib aytganda, eski
o‘zbek yozuvi va unda yaratilgan yozma yodgorliklar o‘z davrining ijtimoiy-madaniy
hayotining yorqin aksidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Karimov M. “Eski o‘zbek adabiyoti tarixi.” Toshkent: Sharq Nashriyoti, 2005.
2.
Xamidov A. “Alisher Navoiy asarlarida o‘zbek tili va yozuvi.” Navoiy Davlat
Universiteti Ilmiy Nashrlari, 2010.
3.
Rustamova Z. “Eski o‘zbek yozuvi va diniy qo‘lyozmalar.” Toshkent: O‘zFan,
2008.
4.
Beruniy A. “Qonuni Mas’udiy.” Ilmiy-tarixiy asarlar to‘plami. Toshkent: Fan
Nashriyoti, 1980.
5.
Yusupov S. “Markaziy Osiyo qo‘lyozmalari va ularning saqlanishi.” Samarqand:
O‘zFan, 2012.
