Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
34
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ORQA MIYA REFLEKSLARI
Choriyeva Nilufar O’ktam qizi
Termiz davlat pedagogika insituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti, kurs 402-guruh talabasi
@choriyevanilufar798@gmail.com
Annotatsiya:
Organizmning tashqi va ichki muhitga moslashuvi asosan nerv tizimi
faoliyatiga bog‘liq. Nerv tizimi tashqi ta'sirga tezkor javob qaytarish orqali organizmni
muvozanatda ushlab turadi. Orqa miya reflekslari esa bu jarayonda muhim o‘rin
egallaydi. Ular inson hayotining kundalik faoliyatini boshqaruvchi asosiy
mexanizmlardan biri bo‘lib, murakkab jarayonlarni avtomatik tarzda tartibga soladi.
Orqa miya reflekslari ichki organlar faoliyatini boshqarishdan tortib, mushaklarning
harakatlanishigacha bo‘lgan ko‘plab vazifalarni bajaradi. Ushbu reflekslar insonning
ongli nazoratisiz sodir bo‘lib, muhim fiziologik jarayonlarni ta'minlaydi. Ushbu
maqolada orqa miya reflekslarining mexanizmlari, turlari va ahamiyati haqida batafsil
ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Orqa miya reflekslari,reflektor yoy, sensor neyron,effektor neyron,
somatik refleks ,avtonom refleks ,markaziy nerv tizimi,muskullar refleksi,himoya
mexanizmi,fiziologik javob,diagnostik reflekslar
Orqa miya reflekslari – bu orqa miya orqali amalga oshiriladigan avtomatik va
tezkor javob harakatlari. Ular inson organizmini himoya qilish, tashqi muhitga
moslashish va ichki muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Reflekslar odamning
ongli nazoratiga bo‘ysunmaydi va odatda stimulyator ta'siriga javob sifatida sodir
bo‘ladi. Orqa miya reflekslarining fiziologik asosi orqa miya reflekslari reflektor yoy
orqali amalga oshadi. Reflektor yoy quyidagi qismlardan iborat:
1. Reseptor – tashqi yoki ichki muhitdagi ta'sirni sezadigan nerv tugunlari yoki
hujayralar.
2. Sensor neyronlar – sezuvchan signallarni orqa miyaga uzatadi.
3. Orqa miya neyronlari – kelayotgan signalni qabul qilib, uni qayta ishlaydi.
4. Effektor neyronlar – javob signalini bajaruvchi organ yoki to‘qimalarga uzatadi.
5. Effektor organlar – muskullar yoki bezlar, ular refleks javobini amalga oshiradi.
Orqa miya reflekslarining turlari: Orqa miya reflekslari ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
35
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1. Avtonom reflekslar. Bu reflekslar ichki organlar faoliyatini nazorat qiladi. Masalan:
Yurak urish tezligini o‘zgartirish; Hazm qilish tizimining faoliyatini boshqarish.
2. Somatik reflekslar. Bu reflekslar muskullar harakatiga bog‘liq. Masalan: Tizzani
urish refleksi (patellar refleks); Qo‘l terisiga issiq narsaning tegishi natijasida qo‘lni
tortib olish.
Reflekslarning ahamiyati. Orqa miya reflekslari organizmning normal ishlashi uchun
juda muhimdir. Ular quyidagilarni ta'minlaydi: Himoya vazifasi – zararli ta'sirga tezkor
javob berish orqali organizmni himoya qiladi. Harakatlarni muvofiqlashtirish –
murakkab harakatlar ketma-ketligini boshqaradi. Ichki muhitni tartibga solish – yurak-
qon tomir, nafas olish va hazm qilish tizimlari ishini avtomatik boshqaradi.Reflekslarni
tibbiy ahamiyati. Orqa miya reflekslari shifokorlar uchun diagnostik vosita sifatida
juda foydali. Ular reflekslarni tekshirish orqali orqa miya va markaziy nerv tizimining
holatini baholaydi. Masalan, refleksning yo‘qligi yoki pasayishi orqa miya jarohatlari,
nevrologik kasalliklar yoki diabet kabi holatlar belgisidir.
Orqa miya reflekslari organizmning moslashuvchanligi va omon qolish qobiliyatini
ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ularni o‘rganish va tushunish inson
salomatligini saqlash uchun katta ahamiyatga ega reflekslar.
Orqa miya reflekslari yuz berish jarayoni. Orqa miya reflekslari reflektor yoy deb
ataladigan murakkab neyrofiziologik jarayon orqali amalga oshadi. Bu jarayon
bevosita tashqi yoki ichki stimulyator ta'siriga avtomatik javob qaytarishni o‘z ichiga
oladi. Reflektor yoy quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Stimulyatorning ta'siri va reseptorlarning faollashishi. Refleks jarayoni tashqi yoki
ichki muhitdan keluvchi stimulyator (masalan, og‘riq, bosim, issiqlik) ta'siri bilan
boshlanadi. Stimulyatorni sezuvchi maxsus hujayralar – reseptorlar faollashadi.
Masalan, teri yuzasidagi issiqlikni sezuvchi reseptorlar yuqori haroratni aniqlaydi.
2. Sensor neyronlar orqali signallarni uzatish .Faollashgan reseptorlar tomonidan hosil
qilingan impulslar sensor neyronlar orqali orqa miyaning orqa ildizlariga yetkaziladi.
Bu bosqichda signallar orqa miyadagi markaziy neyronlarga yo‘naltiriladi.
3. Neyronlararo qayta ishlash.Orqa miyadagi markaziy neyronlar kiruvchi signallarni
qayta ishlaydi. Qayta ishlangan ma'lumot asosida tegishli javob shakllantiriladi. Ba'zan
bu jarayon bir nechta oraliq neyronlarni ham o‘z ichiga oladi.
4. Effektor neyronlar orqali signal uzatish. Orqa miyadan kelgan javob signali effektor
neyronlar orqali muskullar yoki bezlarga uzatiladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
36
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Effektor neyronlar oldingi ildizlar orqali chiqib, refleks javobini amalga oshiruvchi
organlarga yo‘naltiriladi.
5. Javob harakati (refleksning sodir bo‘lishi). Effektor organ (muskul yoki bez) kelgan
signalga javob qaytaradi. Masalan: Issiq narsaga tegilganda qo‘lni tortib olish. Tizzani
urishda oyog‘ning yuqoriga ko‘tarilishi. Misol: Tizzani urish refleksi : Tizza payiga
bolg‘acha bilan urilganda, paydagi reseptorlar ta'sirni sezadi.Sensor neyronlar
signallarni orqa miyaga uzatadi. Orqa miyadagi neyronlar bu signalni qayta ishlaydi va
javob impulsini hosil qiladi. Effektor neyronlar orqali impuls mushakka
yetkaziladi.Natijada, son mushaklari qisqaradi va tizza yuqoriga ko‘tariladi.
Xulosa
Orqa miya reflekslari juda tezkor va avtomatik bo‘lib, organizmni zararli ta'sirlardan
himoya qiladi va tashqi muhitga moslashishga yordam beradi. Ushbu jarayon reflektor
yoyning uzluksiz ishlashi natijasida yuzaga keladi. Reflekslarning o‘rganilishi nerv
tizimi faoliyati va umumiy salomatlik holatini baholashda muhimdir
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A.V. Korobkov, "Fiziologiya asoslari", Moskva, 2020.
2. R. Schmidt va T. Thews, "Inson fiziologiyasi", Elsevier, 2019.
3.S. M. Veyn, "Markaziy nerv tizimi va reflektor faoliyat", Sankt-Peterburg, 2018.
3.
4. F.B. Bogomolov, "Nerv tizimi fiziologiyasi", Toshkent, 2017.
5. Guyton A.C., Hall J.E., "Medical Physiology", 13-nashr, Saunders, 2016.
6. Tibbiyot universitetlari uchun "Nerv tizimi anatomiyasi" o‘quv qo‘llanmasi,
Toshkent, 2015.
Hozirgi zamon ilmiy maqolalari va o‘quv darsliklaridan olinadigan onlayn manbalar:
PubMed ilmiy platformasi: www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
ResearchGate ilmiy tarmog‘i: www.researchgate.net
