Authors

  • Eshonqulov O.S.
    SamDCHTI mustaqil tadqiqotchisi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.aijmr.64102

Keywords:

Proverbs expressions dictionaries linguistic and cultural.

Abstract

This article talks about the stages of the research of German 
proverbs, mentions the works of proverb scholars. The role of proverbs in the social 
life of Germans in the early periods, the importance of proverbs in society is revealed 
by examples of German proverbs


background image

Acumen:

International Journal of

Multidisciplinary Research

ISSN: 3060-4745

IF(Impact Factor)10.41 / 2024

Volume 2, Issue 1

62

Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research

NEMIS MAQOLLARI TADQIQINING ILK BOSQICHLARI

Eshonqulov O.S.

otto.otabek@gmail.com

SamDCHTI mustaqil tadqiqotchisi

Annotation.

This article talks about the stages of the research of German

proverbs, mentions the works of proverb scholars. The role of proverbs in the social
life of Germans in the early periods, the importance of proverbs in society is revealed
by examples of German proverbs.

Key words

. Proverbs, expressions, dictionaries, linguistic and cultural.

Аннотация.

В данной статье говорится об этапах исследования немецких

пословиц, упоминаются работы пословведов. Роль пословиц в общественной
жизни немцев ранних периодов, значение пословиц в обществе раскрываются на
примерах немецких пословиц.

Ключевые

слова.

Пословицы,

выражения,

словари

лингвострановедческие.

Axloqiy saboqlar maqollardan olinmay qolgan, ularning huquqiy me’yorlar va

hayot tajribasini uzatish vositasi sifatidagi dastlabki ma’nosi yo‘qolgan bir paytda,
vaholangki, huquq sohasida maqollar hamisha huquq me’yorlarini yashirin yetkazish
quroli bo‘lgan, ular haqida XV asr huquqiy qoidalaridayoq gapirilgan: “Wo du ein
Sprichwort kannst anhengen; tu es; denn nach Sprichwörtern pflegen Bauern gern zu
richten” – “Maqollarni qayerda qo‘llay olsang, o‘sha yerda bu ishni bajar, zero
dehqonlar odatda maqollar asosida xulosa qiladilar”

1

. Maqollarga nisbatan munosabat

o‘zgarganiga qaramasdan, huquqiy xarakterga ko‘ra eng oxirgi o‘rinda bo‘lmasa ham,
shu turdagi ko‘plab so‘zli ifodalar nutqda saqlanib qoldi: “Die kleinen Diebe hängt
man, die Grossen lässt man laufen” – Mayda o‘g‘rilarni osishadi, yiriklarini esa qo‘yib
yuborishadi. Ko‘p qo‘llanuvchi maqollar materiali asosan an’anaviy bo‘lib qolaverdi
va eng avvalo, hazilomuz hosilalar hisobiga boyib bordi, biroq shakllangan ishchi sinf
sharoitida tabiiy o‘sish sodir bo‘lmadi – maqollar mos kelmaydigan materialga
aylangan edi. Agar maqollar materiali ishchi sinf orasida paydo bo‘lgan bo‘lsa ham u
shior xarakteriga ega edi: “Fünf Finger sind eine Faust” – (Besh barmoq yig‘ilsa, musht
bo‘lar), “Wer heute aussperrt, sperrt morgen ein” – (Bugun ishdan bo‘shatgan ertaga
qamoqqa tiqadi).

XIX asrda mavjud maqollar materiali har tomonlama o‘zlasha bordi, chunonchi

1

Von Fritz Kern. XV. Jahrhundert. Recht und Verfassung im Mittelalter.

Berlin. 1976.

S.185.


background image

Acumen:

International Journal of

Multidisciplinary Research

ISSN: 3060-4745

IF(Impact Factor)10.41 / 2024

Volume 2, Issue 1

63

Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research

Vagener lug‘atida (1813-y)

2

, Zimrok, Kerte, Eyzeleyn

3

to‘plamlarida nisbatan amaliy

alifbo tartibi qo‘llana boshladi. Yuqorida tilga olingan lug‘atlarda maqol parchalari
o‘quv maqsadlari bilan nashr qilingan kichik ommabop nashrlar ko‘rinishida o‘z
e’tirofini topib, boshlang‘ich sinflarda diniy-axloqiy tarbiya doirasida qo‘llangan.
Hikoyachi-realistlar Hebel, Gottgelf va T.Shtormlar

4

ham xalq og‘zaki ijodiga tez-tez

murojaat qilganlar. Ishonchli hayotiy haqqoniylikka erishish uchun G.von Kleyst
hozirgi kunda ham nemis teatrlari sahnalarida qo‘yilayotgan “Singan ko‘za” (“Der
zerbrochene Krug") asarida ilk bor maqollarni qo‘llagan. Mazkur asarning dolzarbligi
Germaniyaning keng doiralarida mashhur bo‘lgan “DIE WELT” gazetasidagi “Aus
dem Reiche des verstaubten Stadttheaters" (Die Welt. Aus dem Reiche des verstaubten
Stadttheaters, 06.09.2004) – “Changlangan shahar teatri qirolligidan” maqolasida
ta’kidlangan: „Warum spielt man heute Heinrich von Kleists Lustspiel „Der
zerbrochene Krug? Darauf gibt es eine Menge Antworten. In dem Lustspiel geht es um
das künstlerische Verfertigen von Lügengeschichten, um das Verfassen von
Hirngespinsten, die sich verselbständigen, es geht um Gerechtigkeit und Machtwillkür,
um Karrieristen und Aufsteiger, um Ehrlichkeit und Redlichkeit, um Enthüllung und
Entlarvung. Kurzum: Es geht um die Wahrheit – “Nega hali ham Kleystning “Singan
ko‘za” komediyasi qo‘yilib kelinmoqda? Bunga javoblar ko‘p. Komediyada odatiy
holat sifatida idrok qilinadigan inson miyasi topilmalari, ixtirolarining nozik
uyg‘unlashuvi, o‘zboshimchaligi va adolat haqida, mansabparastlar va oqsuyaklar,
halollik va tilyog‘lamalik, fosh etish va ta’sir ko‘rsatish, muxtasar qilib aytganda
haqiqat to‘g‘risida so‘z boradi.

Mavjud maqollar materialini doimiy oʻrganish ya’kuni va natijasi sifatida

keyinchalik paremiologiya (maqollar, maqolli ifodalar haqidagi ilm) ham rivojlandi,
ilmiy to‘plamlarda esa xalq og‘zaki tilida yashayotgan maqollarga e’tibor qaratila
boshlandi.

Biroq maqollarni toʻplash va nashr qilish faoliyatining ma’lum darajada

jonlanishi u ilmiy bilim va yondashuvlarga, xalq bilan haqiqiy aloqaga asoslanmagan
vaqtlarda, shubhasiz, aks ta’sirga ham ega edi. H.Bausinger aytganidek, “maqollar faol
namoyish va o‘zgarishlarga da’vat, to‘g‘rirog‘i u endi e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan
qonuniyatlar mo‘ljali hisoblanmay qoldi. Ular dunyoqarashni o‘zgartirishning

2

Samuel Christoph Wagener. Sprichwörter-Lexicon mit kurzen Erläuterungen: Ein Hausbuch fürs gemeine Leben auch

zum Gebrauch in Volksschulen. (Volkskundliche Quellen, Reihe VII: Sprichwort).

-

Berlin. 1813.

S. 421.

3

Körte, W. Die Sprichwörter und sprichwörtlichen Redensarten der Deutschen –Leipzig. 1837. –S. 268.

4

Theodor Storm: Viola Tricolor. –Leipzig: Reclam-Verlag Leipzig, 1919. –S. 412.; Friedrich Hebel, Aufzeichnungen aus

meinem Leben. Autobiographisches. –Berlin. 1854. –S. 139.


background image

Acumen:

International Journal of

Multidisciplinary Research

ISSN: 3060-4745

IF(Impact Factor)10.41 / 2024

Volume 2, Issue 1

64

Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research

hazilomuz shakliga aylangan va ularni shunchaki takrorlashadi”

5

mazmunidagi

tanqidiy fikrlar yangi davrda kam emas edi. 1872-yildayoq F.V.Vanderning qayd
qilishicha, “Der Klügere gibt nach” – (Aqlli to’xtashni biladi), “Man muss mit den
Wölfen heulen” – (Bo‘rilar bilan birga bo‘lganda uvullash kerak). (“Bo‘rilar bilan
yashash – Bo‘rilarcha uvvullash” maqoli bilan qiyoslang); “Was nicht zu ändern ist,
ist nicht zu ändern” – (Bukrini go’r to’g’rilaydi) tamoyilli maqollar nemis tili
maqolshunosligining tayanchi bo‘lib qoldi. Katta hajmli materialni yig‘ishda Karl
Fridrix Vilgelm Vanderning hissasi katta. O‘zining ta’lim islohoti tarafdori sifatidagi
demokratik fikr va qarashlari, chiqishlari tufayli maktab ta’limidan chiqarib yuborilgan
va pedagog bo‘lolmay qolgan bu inson nihoyatda zukko bo‘lgan va qariyb 250 000
maqolni o‘z ichiga olgan besh tomli “Nemischa maqollar lug‘at-leksikoni” (1867–
1880-yy.)

6

asarini yaratgan. Maqollar bilan jiddiy shug‘ullanuvchi hech bir tadqiqotchi

ushbu asarni shunchaki e’tibordan chetda qoldirolmaydi. O’z davrida nemis
maqolshunosligida bu asar eng muhim manbaalardan biri bo’lgan.

Eng yangi nemis adabiyotida folklor xarakteristikadan tortib aforistik

uzoqlashuvgacha tarqalgan maqollar materialini mustaqil qo‘llashning eng yorqin
misollaridan mashhur nemis yozuvchi, dramaturg va rejisser, jamoat arboblari keng
ko’lamda foydalangan.

Shunday qilib, bir asrdan ko‘proq vaqt oldin K. F. Vanderning monumental ishi

Deutsches Sprichwörter-Lexikon – (Nemischa maqollar lug‘at-leksikoni) XVI va
XVIII asrlar oralig‘i nemis tili maqollar tarkibini qamrab olgan tadqiqotga nuqta
qo‘ydi. Keyinchalik vaqt o’tishi bilan o’z ahamiyatini yo’qotgan bu asarga shunday
ta’rif berilgan: “Ein Hausschatz für das deutsche Volk, wie der Herausgeber anstrebte,
konnte es allerdings so nicht werden” – biroq bu asar, muallif xohlaganidek nemis
xalqining xazinasi bo’la olmadi. So‘nggi asrlar davomida hosil bo‘lgan maqollar
tarkibini barcha turli-tumanliklari va boyliklari bilan to‘liq o‘z ichiga qamrab oladigan
haqiqiy to‘plamni yaratishga urinishlar to‘la o‘zini oqlagan edi. Qolaversa, ayrim ilmiy
yondashuvlarga ham amal qilingan. Biroq paremiologiyaga nisbatan tobora o‘sib
borgan madaniy-tarixiy qiziqish, nutqni zamonaviy ifodali vositalar bilan boyitish
ehtiyoji barcha uchun ma’lum va ochiq bo‘lgan, shuningdek ayni vaqtda noma’lum
bo‘lgan narsalarni o‘z ichiga singdirgan hamda ma’lumotnoma vazifasini bajargan
ishning paydo bo‘lishini taqozo etdi. Bu ish Xorst Beyer tahriri ostidagi nisbatan

5

H. Bausinger. Volksideologie und Volksforschung. Zur nationalsozialistischen Volkskunde, in: Zeitschrift für Volkskunde

61 (1965), pp. 177–204.

6

Karl Friedrich Wilhelm Wander. Deutsches Sprichwörter Lexikon. 5 Bände, Brockhaus, Leipzig 1867–1880

(Nachdrucke von Scientia-Verl, –Aalen 1963. –S. 289.; Wissenschaftliche Buchgesellschaft. –Darmstadt. 1970. –S. 418;
Akademische Verlagsgesellschaft Athenaion, –Kettwig 1987. –S. 287. Auch als CD-ROM erschienen sowie auf DVD im
Jubiläumsband Sprache der Digitalen Bibliothek, 2007. –S. 368.


background image

Acumen:

International Journal of

Multidisciplinary Research

ISSN: 3060-4745

IF(Impact Factor)10.41 / 2024

Volume 2, Issue 1

65

Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research

amaliy alifbo tartibida joylashtirilgan 5000 ga yaqin lug‘at maqollarni o‘z ichiga olgan
lug‘at-ma’lumotnoma edi. Mazkur lug‘atning qadr-qimmati shundaki, unga XVI
asrdan zamonamizgacha bo‘lgan maqol va maqolli ifodalar kiritilgan bo‘lib, bu uning
nomida ham aks etgan “Sprichwortlexikon. Sprichwörter und sprichwörtliche
Ausdrücke aus deutschen Sammlungen vom 16. Jahrhundert bis zur Gegenwart”

7

(XVI asrdan zamonamizgacha bo‘lgan nemischa to‘plamlardagi maqol va maqolli
ifodalar). Alohida qayd qilish joizki, mazkur ma’lumotnomaning afzalligi, unda juda
ko‘p nemischa maqollar, maqolli ifodalar, iqtiboslar, aforizmlar va boshqa
paremiyalarning etimologiyasini aniqlash yuzasidan samarali urinishlar amalga
oshirilgan.

Jadal sur’atlarda o‘zgaruvchi hayot, yangi davrning murakkab o‘zaro

munosabatlari, yangi tajriba maqolli umumlashmaga bo‘ysunmaydi. Zamonaviy
sanoat va texnika maqollarda umuman o‘zini namoyon etmasligida hech qanday
tasoddifiylik yo‘q. Nazarimizda, maqollar insonning umumlashgan tajribasi in’ikosi
sifatida zamona ortidan yeta olmaydi. Mohiyatan ular dolzarb davr voqeligi bilan hech
qachon parallel yurmagan, balki ortda qolgan, chunonchi umumlashtirish uchun
hamisha qandaydir vaqt zarur. Ammo ko‘plab hayotiy vaziyatlar uchun maqollar
materiali dolzarb bo‘lib, ularni hali qo‘llash mumkin. Bu odatda taxmin qilinganidek
faqat kundalik hayotga emas, balki ommaviy axborot vositalariga ham taaluqlidir,
pressa va publitsistika ham doimiy harakatdaligiga qaramasdan, maqollarning yashab
qolishi, doimiy ravshda dolzarb ahamiyat kasb etishi uchun yuqoridagi omillar o’z
kuchini ko’rsatishi kerak.


Foydalanilgan adabiyotlar

1.

H. Bausinger. Volksideologie und Volksforschung. Zur nationalsozialistischen

Volkskunde, Zeitschrift für Volkskunde 61. Berlin: Alexander Verlag, 1965. –225 S.
2.

Karl Friedrich Wilhelm Wander. Deutsches Sprichwörter-Lexikon 5 Bände,

Brockhaus.

Leipzig: Nachdrucke von Scientia-Verl, Aalen 1963, Nachdrucke von

Scientia-Verl, Aalen 1963,

–308

S.

3.

Theodor Storm. Viola Tricolor. –Leipzig: Reclam-Verlag, 1919. –369 S.

4.

Von Fritz Kern. XV. Jahrhundert. Recht und Verfassung im Mittelalter. –Berlin.

1976. –S. 185.
5.

Körte W. Die Sprichwörter und sprichwörtlichen Redensarten der Deutschen. –

Leipzig: Akademische Verlaggesellschaft, 1837. –289 S.

7

Horst Beyer und Annelias. Sprichwortlexikon. Sprichwörter und sprichwörtliche Ausdrücke aus deutschen Sammlungen vom

16. Jahrhundert bis zur Gegenwart. 1-Januar.

Berlin, 1985.

S. 602.


background image

Acumen:

International Journal of

Multidisciplinary Research

ISSN: 3060-4745

IF(Impact Factor)10.41 / 2024

Volume 2, Issue 1

66

Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research

6.

Samuel Christoph Wagener. Sprichwörter-Lexicon mit kurzen Erläuterungen: Ein

Hausbuch fürs gemeine Leben auch zum Gebrauch in Volksschulen. (Volkskundliche
Quellen, Reihe VII: Sprichwort).

Berlin: 1813.

S. 421.

7.

References

H. Bausinger. Volksideologie und Volksforschung. Zur nationalsozialistischen

Volkskunde, Zeitschrift für Volkskunde 61. Berlin: Alexander Verlag, 1965. –225 S.

Karl Friedrich Wilhelm Wander. Deutsches Sprichwörter-Lexikon 5 Bände,

Brockhaus. –Leipzig: Nachdrucke von Scientia-Verl, Aalen 1963, Nachdrucke von

Scientia-Verl, Aalen 1963, –308 S.

Theodor Storm. Viola Tricolor. –Leipzig: Reclam-Verlag, 1919. –369 S.

Von Fritz Kern. XV. Jahrhundert. Recht und Verfassung im Mittelalter. –Berlin.

–S. 185.

Körte W. Die Sprichwörter und sprichwörtlichen Redensarten der Deutschen. –

Leipzig: Akademische Verlaggesellschaft, 1837. –289 S.

Samuel Christoph Wagener. Sprichwörter-Lexicon mit kurzen Erläuterungen: Ein

Hausbuch fürs gemeine Leben auch zum Gebrauch in Volksschulen. (Volkskundliche

Quellen, Reihe VII: Sprichwort). –Berlin: 1813. –S. 421.