Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
118
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ISLOM MOLIYASI INSTRUMENTLARI ORQALI MAMLAKATDA
SOLIQ TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
teacher Sadullayeva Gulnoza Usmanovna
Shuxratova Sarvinoz Dilmurod qizi
Annotatsiya
Mazkur maqolada Islom moliyasi instrumentlarini mamlakat soliq tizimini
takomillashtirishda qo‘llash imkoniyatlari keng qamrovda o‘rganilgan. Tadqiqot
davomida Islom moliyasining soliq yukini kamaytirish, soliq tushumlarini oshirish,
soliqlarning adolatli taqsimlanishini ta'minlashga bo‘lgan ta'siri tahlil qilinadi. Shu
bilan birga, chet el tajribasi, O‘zbekiston sharoitida mavjud muammolar va statistik
ma'lumotlar asosida mamlakatimiz soliq tizimini takomillashtirishga qaratilgan
takliflar ishlab chiqiladi. Mazkur ish Islom moliyasining iqtisodiy adolat tamoyillariga
asoslangan holda mamlakat rivojlanishida o‘ziga xos uslub sifatida e'tirof etilishiga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Islom moliyasi, soliq tizimi, soliq yukini kamaytirish, iqtisodiy
adolat, chet el tajribasi, zakot, vaqf, mudoraba, musharaka.
Kirish
Mamlakat iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishi ko‘p jihatdan samarali soliq
tizimiga bog‘liq. Soliq tizimi nafaqat davlat byudjetini to‘ldirish, balki iqtisodiy
faollikni rag‘batlantirish va adolatni ta'minlash vositasi sifatida ham muhim
ahamiyatga ega. Bugungi kunda soliq tizimini takomillashtirish jarayonida innovatsion
yondashuvlar va yangi instrumentlardan foydalanish zaruriyati ortib bormoqda. Islom
moliyasi ana shunday innovatsion yondashuvlardan biri bo‘lib, uning asosiy
tamoyillari adolat, oshkoralik va manfaatdorlikka asoslangan. Bu tamoyillar davlat va
jamiyat o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va
soliqlarning adolatli taqsimlanishini yo‘lga qo‘yishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada Islom moliyasi instrumentlaridan mamlakatimiz soliq tizimini
takomillashtirish maqsadida qanday foydalanish mumkinligi ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili
Islom moliyasi bo‘yicha ko‘plab xalqaro va mahalliy tadqiqotlar mavjud.
Xususan, Kamali va Iqbal (2016) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda Islom
moliyasining iqtisodiy adolatni ta'minlashdagi roli ko‘rsatilgan. Ushbu tadqiqotda
zakot, vaqf va boshqa instrumentlarning iqtisodiy notekislikni kamaytirishdagi
samarasi tahlil qilingan. Shuningdek, Solimov va Karimov (2020) o‘z ishlarida Islom
moliyasining soliq siyosatiga bo‘lgan ta'sirini o‘rgangan. Bu tadqiqotlar shuni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
119
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ko‘rsatadiki, Islom moliyasi orqali soliqlarning teng taqsimlanishi va samaradorligi
oshirilishi mumkin. Bundan tashqari, G‘arbiy va Osiyo mamlakatlaridagi amaliyotlar
asosida Islom moliyasi instrumentlari iqtisodiyotning turli jabhalariga qanchalik
moslashuvchan ekanligini ko‘rsatmoqda. Ammo, O‘zbekiston sharoitida bu borada
yetarlicha tadqiqotlar olib borilmaganligi ushbu mavzuning dolzarbligini oshiradi.
Islom moliyasining asosiy tamoyillari soliq tizimini takomillashtirishda muhim
ahamiyatga ega. Masalan, ushbu moliyaviy tizimda riba (foiz) taqiqlangan, bu esa
moliyaviy operatsiyalarning adolatli bo‘lishini ta'minlaydi. Shuningdek, zakot va vaqf
kabi instrumentlar jamiyatdagi iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish va soliqlarni
qo‘shimcha manbalar bilan to‘ldirishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Islom moliyasi
asosida soliq tizimini takomillashtirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi
mumkin:
1.
Zakot Islom moliyasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, iqtisodiy
tengsizlikni kamaytirishga qaratilgan. Mamlakatimizda zakotni soliq tizimi bilan
integratsiya qilish orqali ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish imkoniyatlari yaratiladi.
Zakot yig‘imlari aholini ijtimoiy himoya qilish va qashshoqlikni kamaytirishda
samarali manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
2.
Mudoraba va musharaka shartnomalari orqali biznes sub'yektlari o‘rtasida
daromad va xarajatlar teng taqsimlanadi, bu esa soliqlarning adolatli taqsimlanishiga
olib keladi. Mudoraba shartnomasida bir tomon mablag‘ bilan, boshqa tomon esa
mehnat yoki boshqaruv bilan ishtirok etadi. Bu jarayon tadbirkorlikni rivojlantirish
3.
Vaqf mulklari orqali ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish va davlat soliqlari
yukini kamaytirish imkoniyatlari mavjud. Bu institutni rivojlantirish orqali davlat
byudjetiga tushadigan bosimni kamaytirish va ijtimoiy dasturlarni barqaror
moliyalashtirishga erishish mumkin.
Chet el tajribasi
Islom moliyasining soliq tizimidagi samaradorligi bo‘yicha Malayziya, Saudiya
Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari tajribasi o‘rganildi. Malayziyada zakot va
soliq tizimi integratsiyalashgan bo‘lib, bu aholining ijtimoiy ehtiyojlarini samarali
ta'minlashga xizmat qilmoqda. Zakot yig‘imlari maxsus tashkilotlar orqali boshqarilib,
ijtimoiy tenglikni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Saudiya Arabistonida esa vaqf
institutlari davlatning ijtimoiy xarajatlarini qisqartirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu mamlakatda vaqf mablag‘lari orqali ta‘lim, sog‘liqni saqlash va boshqa ijtimoiy
xizmatlar moliyalashtirilmoqda. Birlashgan Arab Amirliklarida esa mudoraba va
musharaka shartnomalari yordamida tadbirkorlik faoliyati keng qo‘llab-quvvatlanadi.
Ushbu tajribalar O‘zbekiston uchun o‘ziga xos bo‘lgan modelni ishlab chiqishda asos
bo‘lishi mumkin.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
120
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Statistik ma'lumotlar va uning tahlili
Statistik ma'lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda soliq tushumlarining asosiy qismi
qo‘shilgan qiymat solig‘i va daromad solig‘idan shakllanadi. Ammo, bu soliqlarning
yuqori darajasi kichik biznes sub'yektlariga og‘irlik qiladi. Kichik biznes
iqtisodiyotning eng muhim segmentlaridan biri bo‘lib, 2023-yilda O‘zbekiston yalpi
ichki mahsulotida uning ulushi 56% ni tashkil qilgan. Islom moliyasining zakot va vaqf
kabi instrumentlari yordamida kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiy
faollikni oshirish mumkin. Masalan, zakot yig‘imlaridan kichik biznesni
moliyalashtirish va past daromadli oilalarga yordam ko‘rsatish mumkin. Vaqf
mablag‘lari esa uzoq muddatli ijtimoiy loyihalarni barqaror moliyalashtirishni
ta'minlaydi.
Xulosa va takliflar
Mazkur maqolada Islom moliyasi instrumentlarini mamlakat soliq tizimini
takomillashtirishda qo‘llash imkoniyatlari keng qamrovda tahlil qilindi. Quyidagi
takliflar ilgari surildi:
1.
Zakotni soliq tizimiga integratsiya qilish orqali ijtimoiy tenglikni ta'minlash va
qashshoqlikni kamaytirish.
2.
Mudoraba va musharaka shartnomalarini joriy etish orqali biznes sub'yektlari
uchun soliq yukini kamaytirish va tadbirkorlikni rivojlantirish.
3.
Vaqf institutlarini rivojlantirish va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishda
foydalanish.
4.
Malayziya, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari tajribasidan
kelib chiqib, O‘zbekiston uchun mos model ishlab chiqish.
5.
Kichik biznes sub’yektlariga Islom moliyasi asosida soliq imtiyozlarini taqdim
etish.
Bu takliflar mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish, soliq tizimini adolatli
qilish va aholining ijtimoiy farovonligini oshirishga xizmat qiladi.
