Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
159
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
KUTUBXONA FAOLIYATINI RAQAMLASHTIRISH IQTISODIY
SAMARADORLIKNI OSHIRISH IMKONIYATLARI
Odilova Muslimaxon Farhodjon qizi
Andijon mashinasozlik instituti magistranti
Annotatsiya :
Mazkur maqolada kutubxona faoliyatini raqamlashtirish jarayoni
va uning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Kutubxonalarda
raqamli texnologiyalarni joriy etishning afzalliklari, jumladan, axborot xizmatlarining
avtomatlashtirilishi, foydalanuvchilarga qulaylik yaratish va resurslardan samarali
foydalanish imkoniyatlari batafsil yoritiladi. Tadqiqotda raqamlashtirishning
kutubxona resurslarini boshqarishdagi tejamkorlik va samaradorlikni oshiruvchi
omillariga alohida e'tibor qaratiladi.
Аннотация:
В данной статье анализируется процесс цифровизации
библиотечной деятельности и ее роль в повышении экономической
эффективности. Подробно будут рассмотрены преимущества внедрения
цифровых технологий в библиотеках, включая автоматизацию информационных
услуг, удобство для пользователей и эффективное использование ресурсов. В
исследовании основное внимание уделяется факторам, повышающим
эффективность и экономичность управления библиотечными ресурсами в
результате оцифровки.
Abstract:
This article analyzes the process of digitalization of library activities
and its role in increasing economic efficiency. The advantages of implementing digital
technologies in libraries, including the automation of information services, user
convenience and efficient use of resources, will be covered in detail. The study focuses
on the factors that increase efficiency and economy in the management of library
resources of digitization.
Kalit so‘zlar:
kutubxona, axborot, raqamlashtirish , iqtisodiy samaradorlik,
texnologiya, xarajat.
Ключевые слова:
библиотека, информация, цифровизация, экономическая
эффективность, технологии, стоимость.
Key words:
library, information, digitization, economic efficiency, technology,
cost.
KIRISH.
2019 — 2024-yillarda O‘zbekiston Respublikasi axborot-kutubxona
sohasini rivojlantirish Konsepsiyasi (keyingi o‘rinlarda — Konsepsiya) respublika
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
160
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
axborot-kutubxona sohasini rivojlantirishning maqsadlari, vazifalari, tamoyillari,
ustuvor yo‘nalishlari va mexanizmlarini belgilovchi qarashlarning yagona va bir butun
tizimini o‘zida aks ettiradi.
Axborot-kutubxona sohasini rivojlantirishning maqsad va vazifalari ijtimoiy-
iqtisodiy sohalarni isloh qilish sharoitlarida mamlakatda kechayotgan o‘zgarishlar va
xalqaro amaliyotga muvofiq bo‘lmog‘i lozim.[1].
Kutubxona faoliyatini raqamlashtirish iqtisodiy samaradorlikni oshirishning
muhim vositalaridan biri hisoblanadi. Raqamlashtirish jarayoni kutubxonalarda
axborot resurslarini boshqarish samaradorligini oshirish, xizmat ko‘rsatish
jarayonlarini avtomatlashtirish va ma’lumotlarga tezkor kirishni ta’minlash imkonini
beradi. Bu, o‘z navbatida, operatsion xarajatlarni qisqartirish, inson omiliga bog‘liq
xatolarni kamaytirish va kutubxona xodimlari mehnatini yengillashtirishga yordam
beradi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar kutubxona xizmatlaridan foydalanish
doirasini kengaytirib, iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Natijada, kutubxonalar iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasiga moslashgan holda,
foydalanuvchilarga zamonaviy va sifatli xizmat ko‘rsatishda yetakchi rol o‘ynaydi.
Bundan tashqari, raqamlashtirish kutubxonalarning ma’lumotni saqlash va
ulashish jarayonlarini optimallashtirib, axborot texnologiyalariga asoslangan yangi ish
o‘rinlarini yaratishga ko‘maklashadi. Bu jarayon mintaqaviy rivojlanish uchun ham
muhim, chunki kutubxonalar mahalliy jamoalarning bilim bazasini boyitadi va raqamli
savodxonlik darajasini oshiradi. Investitsion jihatdan esa, raqamlashtirish
texnologiyalariga yo‘naltirilgan xarajatlar uzoq muddatda samarali natijalar berib,
davlat va xususiy sektor hamkorligi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Shu tariqa,
kutubxona faoliyatini raqamlashtirish nafaqat xizmatlar sifatini yaxshilash, balki
iqtisodiy resurslarni uzoq muddatli boshqaruvda optimal foydalanishni ta’minlovchi
strategik yechim sifatida ham ahamiyatlidir.
Raqamlashtirilgan kutubxona tizimlari ilmiy-tadqiqot ishlarini tezlashtirish,
axborot almashinuvi samaradorligini oshirish va iqtisodiy jihatdan foydali
innovatsiyalarni joriy qilish uchun qulay sharoit yaratadi. Bu tizimlar
foydalanuvchilarning talab va xohishlarini aniqlashda katta ma’lumotlar (big data)
tahlilidan foydalanish imkonini beradi, bu esa kutubxona xizmatlarining
foydalanuvchilar ehtiyojlariga moslashuvchanligini oshiradi. Shu bilan birga, raqamli
xizmatlarning kengayishi kutubxonalarning xalqaro tarmoqda faoliyat yuritishiga yo‘l
ochib, ular orqali axborot almashinuvining transmilliy darajada amalga oshirilishini
ta’minlaydi. Bu jarayon global iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish bilan birga, bilimga
asoslangan iqtisodiyotni shakllantirishda ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi [2] .
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
161
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA.
Bryus Kingma —
axborot iqtisodiyoti, raqamli resurslar va mualliflik huquqi bo‘yicha ixtisoslashgan
taniqli iqtisodchi. Uning ishlari kutubxonalarning, ayniqsa raqamli asrdagi
faoliyatining iqtisodiy jihatlarini tushunishga katta hissa qo‘shgan. Garchi u bevosita
kutubxonachi bo‘lmasa ham, uning tadqiqotlari kutubxona faoliyatining iqtisodiy
samaradorligini tahlil qilish va baholash uchun qimmatli vositalarni taqdim etadi .
Bryus Kingmaning kutubxonalarga aloqador tadqiqotlarining asosiy
yo‘nalishlari:
Axborotning iqtisodiy qiymati:
U o‘z asarida axborotning iqtisodiy qiymatini
qanday aniqlash va o‘lchashni tadqiq qilgan. Kutubxonalar kontekstida bu
kutubxonalar foydalanuvchilarga axborotga kirish, ta’lim resurslari va boshqa
xizmatlarni taqdim etish orqali qanday qiymat yaratishini tushunishni anglatadi. Ushbu
qiymatni pul shaklida qanday baholashni o‘rgangan, bu kutubxonalarni
moliyalashtirishni asoslash va resurslarni sotib olish bo‘yicha qarorlar qabul qilish
uchun muhimdir.
Raqamli kutubxonalar iqtisodiyoti
: U o‘z asarida raqamli kutubxonalarni yaratish
va faoliyat yuritishning iqtisodiy jihatlarini tahlil qilgan. U raqamlashtirish, saqlash va
raqamli resurslarga kirish xarajatlari, shuningdek, raqamli texnologiyalarning
kutubxona xizmatlari va foydalanuvchi tajribasiga ta’siri bilan bog‘liq masalalarni
o‘rgangan. Uning ishlari kutubxonalarga raqamli formatlarga o‘tish va o‘z raqamli
strategiyalarini optimallashtirish bo‘yicha asoslangan qarorlar qabul qilishga yordam
beradi [3].
Mualliflik huquqi va intellektual mulk:
U o‘z asarida raqamli muhit kontekstida
mualliflik huquqi va intellektual mulk masalalarini faol ravishda tadqiq qiladi. Uning
ishlari mualliflik huquqining kutubxonalardagi axborotga kirishga qanday ta’sir
qilishini va kutubxonalar o‘z foydalanuvchilari uchun bilimlarga kirishni ta’minlagan
holda mualliflik huquqlariga qanday rioya qilishlari mumkinligini tushunishga yordam
beradi. U turli litsenziyalash va mualliflik huquqini boshqarish modellarining
kutubxonalarning iqtisodiy samaradorligiga ta’sirini o‘rgangan.
Kutubxonalar samaradorligini o‘lchash:
U o‘z asarida kutubxona faoliyatining
samaradorligini iqtisodiy nuqtayi nazardan o‘lchash usullarini ishlab chiqqan. U
resurslardan foydalanish qiymati, ta’lim va tadqiqotlarga ta’siri, shuningdek,
kutubxonalar jamiyatga keltiradigan ijtimoiy foyda kabi ko‘rsatkichlardan foydalanib,
kutubxonalarga investitsiyalarning qaytimini qanday baholashni o‘rgangan.
NATIJALAR.
Raqamlashtirish kutubxona faoliyatiga keng qamrovli ta’sir
ko‘rsatadi va iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun quyidagi imkoniyatlarni
yaratadi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
162
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
➢
Xarajatlarning kamayishi:
Jismoniy saqlash xarajatlarining kamayishi: Kitoblar, jurnallar va boshqa
materiallarni raqamli formatda saqlash jismoniy saqlashga nisbatan ancha arzon. Bu
binolar, stellajlar, jihozlar va ularni saqlash xarajatlarini kamaytiradi.
Xodimlar xarajatlarining optimallashtirilishi: Avtomatlashtirilgan tizimlar kitob
berish, qaytarish, kataloglash va boshqa jarayonlarni tezlashtiradi va soddalashtiradi.
Bu xodimlarning vaqtini tejaydi va ularni boshqa vazifalarga yo‘naltirish imkonini
beradi.
Nashrlarni sotib olish xarajatlarining kamayishi (ba’zi hollarda): Elektron
resurslarga obuna bo‘lish yoki ularni sotib olish ba’zan jismoniy nusxalarni sotib
olishdan arzonroq bo‘lishi mumkin, ayniqsa jurnallar va davriy nashrlar uchun.
➢
Foydalanish imkoniyatlarining kengayishi:
24/7 rejimda kirish: Raqamli resurslar sutkaning istalgan vaqtida va dunyoning
istalgan nuqtasidan foydalanish imkonini beradi. Bu kutubxonaning auditoriyasini
sezilarli darajada kengaytiradi.
Masofaviy foydalanish imkoniyati: Foydalanuvchilar kutubxonaga kelmasdan
turib, uydan, ishdan yoki boshqa joydan raqamli resurslardan foydalanishlari mumkin.
Ko‘p foydalanuvchi rejimi: Raqamli resurslar bir vaqtning o‘zida bir nechta
foydalanuvchi tomonidan ishlatilishi mumkin, bu esa ularning samaradorligini oshiradi
[4].
➢
Xizmat ko‘rsatish sifatining oshishi:
Tezkor qidiruv: Raqamli kataloglar va qidiruv tizimlari foydalanuvchilarga
kerakli ma’lumotlarni tez va oson topishga yordam beradi.
Yangi xizmatlarning joriy etilishi: Raqamlashtirish virtual ko‘rgazmalar, onlayn
darslar, vebinarlar va boshqa interaktiv xizmatlarni joriy etish imkonini beradi.
Foydalanuvchilar bilan muloqotning yaxshilanishi: Raqamli platformalar orqali
kutubxonalar foydalanuvchilar bilan samarali muloqot qilishi, ularning fikr-
mulohazalarini o‘rganishi va xizmatlarni yaxshilashi mumkin.
➢
Resurslardan foydalanish samaradorligining oshishi:
Statistik ma’lumotlar yig‘ish va tahlil qilish: Raqamli tizimlar resurslardan
foydalanish bo‘yicha aniq statistik ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish imkonini
beradi. Bu kutubxonaga eng ko‘p talab qilinadigan resurslarni aniqlash va kolleksiyani
optimallashtirishga yordam beradi.
Resurslarni boshqa kutubxonalar bilan baham ko‘rish: Raqamli format resurslarni
boshqa kutubxonalar bilan baham ko‘rish imkonini beradi, bu esa ulardan foydalanish
samaradorligini oshiradi va xarajatlarni kamaytiradi.
➢
Kutubxonaning jamiyatdagi rolining oshishi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
163
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Axborot markazi sifatida rolining kuchayishi: Raqamlashtirish kutubxonani
nafaqat kitob saqlash joyi, balki zamonaviy axborot markaziga aylantiradi.
Ta’lim va ilmiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash: Raqamli resurslar va xizmatlar
ta’lim va ilmiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilish: Raqamlashtirish nodir va qimmatli
materiallarni saqlash va ularni keng jamoatchilik uchun ochiq qilish imkonini beradi.
Ushbu natijalar raqamlashtirishning kutubxona faoliyatiga ijobiy ta’sirini
ko‘rsatadi va uning iqtisodiy samaradorligini oshirish uchun katta imkoniyatlar
yaratadi. Ammo, raqamlashtirish jarayonini rejalashtirishda va amalga oshirishda
muammolar va qiyinchiliklar ham bo‘lishi mumkinligini yodda tutish kerak, masalan,
moliyaviy resurslarning cheklanganligi, texnik infratuzilmaning yetarli emasligi,
xodimlarning malakasi va boshqalar.
MUHOKAMA.
Raqamlashtirish kutubhona faoliyatiga juda katta ta'sir ko'rsatadi
va iqtisodiy samaradorlikni oshirish uchun bir qator imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu
jarayonning o'z afzalliklari bilan birga kamchiliklari ham mavjud
Raqamlashtirishning afzalliklari: Raqamlashtirish jarayoni kutubxonalarning
ekologik barqarorlikka qo‘shadigan hissasini ham oshiradi. An’anaviy bosma
materiallarga bo‘lgan talabni kamaytirish orqali qog‘oz iste’moli qisqaradi, bu esa o‘z
navbatida o‘rmon resurslarini tejashga va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga
yordam
beradi.
Elektron
resurslarning
keng
qo‘llanilishi
kutubxona
foydalanuvchilarining vaqt va transport xarajatlarini ham qisqartiradi, bu esa iqtisodiy
tejamkorlik bilan birga yashash sifatini oshiradi. Shu bilan birga, raqamli
texnologiyalarni joriy qilish orqali innovatsion xizmatlarni yaratish imkoniyati
kutubxonalarni nafaqat ma’lumot markazi, balki iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlovchi muhim institutga aylantiradi[5].
Raqamlashtirish kutubxonalarning o‘zaro hamkorlik tarmoqlarini kengaytirishga
ham xizmat qiladi. Masalan, onlayn platformalar va bulut texnologiyalaridan
foydalanish orqali kutubxonalar orasida resurslarni ulashish osonlashadi, bu esa
mablag‘ni tejash va foydalanuvchilarga yanada keng imkoniyatlar taqdim etadi.
Bundan tashqari, raqamlashtirilgan tizimlar orqali real vaqt rejimida foydalanuvchilar
oqimini tahlil qilish va kutubxona xizmatlarining samaradorligini baholash imkoniyati
yaratiladi. Bu natijada xizmat ko‘rsatish sifatini doimiy ravishda yaxshilashga va
resurslarni optimal taqsimlashga yordam beradi. Shu sababli, kutubxona faoliyatining
raqamlashtirilishi iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasini jadallashtirishda muhim
omil hisoblanadi.
Raqamlashtirishning kamchiliklari:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
164
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Yuqori boshlang'ich xarajatlar: Texnika, dasturiy ta'minot va raqamlashtirish
jarayonining o'zi katta mablag' talab qiladi.
Texnik muammolar: Uskunalarning buzilishi, dasturiy ta'minotdagi xatolar, kiber
xavfsizlik muammolari yuzaga kelishi mumkin.
Mualliflik huquqi bilan bog'liq muammolar: Raqamli formatda materiallarni
tarqatish mualliflik huquqi bilan bog'liq muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Raqamli tengsizlik: Barchaning ham internetga va raqamli qurilmalarga kirishi
yo'q. Bu raqamli ryesurslardan foydalanish imkoniyatini cheklaydi.
Xodimlarning malakasi: Raqamlashtirish hodimlardan yangi ko'nikmalarni
egallashni talab qiladi. Ularni o'qitish va qayta tayyorlash zarur bo'ladi.
Saqlash muammolari: Raqamli ma'lumotlarni uzoq muddatli saqlash texnik va
moliyaviy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Formatlarning o'zgarishi, saqlash
vositalarining eskirishi va boshqa muammolar ma'lumotlarning yo'qolishiga olib
kelishi mumkin.
Internetga bog'liqlik: Raqamli resurslardan foydalanish uchun intyernyetga
doimiy ulanish talab etiladi. Internet uzilishlari yoki past tezlikdagi ulanishlar
foydalanishga xalaqit yerishi mumkin.
XULOSA.
Raqamlashtirilgan kutubxona tizimlari foydalanuvchilar talablarini
tahlil qilish, xizmatlarni shaxsiylashtirish va ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil
qilish imkonini beradi. Bu esa kutubxonalarning strategik rejalarini yanada samarali
tuzishga va resurslarni maqsadli taqsimlashga yordam beradi. Xususan, raqamli
kataloglar, elektron kitoblar va onlayn xizmatlarning rivoji kutubxonalarning geografik
cheklovlarini bartaraf etib, ularning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat
qiladi. Bundan tashqari, avtomatlashtirish orqali vaqt va xarajatlarni tejash mahalliy va
milliy darajada iqtisodiy o‘sishga qo‘shimcha turtki beradi. Shu bois kutubxona
faoliyatini raqamlashtirish nafaqat kutubxona tizimining rivojlanishi, balki umuman
iqtisodiy barqarorlikning muhim omili hisoblanadi [6].
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev.Sh.M “Oliy majlis va
O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi”, 2022-yil 20-dekabr, Toshkent
2.
Sadiqov U. "Raqamli kutubxonalarda axborotni avtomatlashtirish yaratish." –
“Ilm va innovatsiya”, 2022 yil.
3.
Ahmedov, R. “Rivojlanayotgan mamlakatlarda raqamli kutubxona tizimlarining
iqtisodiy ta’siri”. – Kutubxona fanlari jurnali, 2023.
4.
Smit, M. "Raqamli kutubxonalar va iqtisodiy samaradorlik: global istiqbol". –
Springer, 2021 yil.
5.
www.tami.uz
