Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
177
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
RUS VA O’ZBEK TILLARI CHORVACHILIK
TERMINOLOGIYASINING SHAKLLANISH VA BOYISH MANBALARIDA
O’XSHASH VA FARQLI JIHATLAR
Kurbanova Guzal Abduraximovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi termiz filiali
O’zbek va xorijiy tillar kafedrasi o’qituvchisi
Annotatsiya.
Maqola ommaviy bayramlarning ifodaviy vositalarini, jumladan,
san'at, musiqalar, raqslar va sahna tasvirlarini ijtimoiy va madaniy jihatdan tahlil qiladi.
Tadbirlar orqali milliy qadriyatlar va madaniy merosning jamiyatdagi roli va ahamiyati
oshiriladi. Shunungdek maqolada, ommaviy bayramlarni tashkil etishda muhim
huquqiy va normativ-huquqiy hujjatlar, xususan Prezident farmonlari va Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, navzu yuzasidan o’tkazilgan bazi ilmiy tadqiqotlar asosida
bayramlarning jamiyatdagi ijtimoiy ta'siri va undagi ifodaviy vositalarning ahamiyati
yoritilgan.
Kalit so'zlar:
ommaviy bayramlar, ifodaviy vositalar, madaniyat, ijtimoiy
ahamiyat, normativ huquqiy hujjatlar, madaniy qadriyatlar, san'at, musiqalar, raqslar,
sahna tasvirlari.
KIRISH
O'zbek xalq o'yinlari o'zining boy tarixiy, madaniy va ijtimoiy asoslariga ega
bo'lib, milliy ma'naviyatni saqlash, yoshlarni tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etadi.
Ushbu o'yinlar xalqning tarixiy tajribasini, ijtimoiy tuzilishini, ma'naviy qadriyatlarini
va o'ziga xosligini aks ettiruvchi elementlardan biridir. O'yinlar nafaqat ko'ngilochar
faoliyat, balki xalqni birlashtirishda, uning madaniyatini va an'analari bilan bog'liq
hayotiy qadriyatlarni yosh avlodga yetkazishning samarali vositalaridir. O'zbek xalq
o'yinlarining tarixiy asoslarini o'rganish, ularning rivojlanish jarayonini va hozirgi
zamon talablariga qanday javob berishini aniqlash, bu o'yinlarning ma'naviy va axloqiy
ahamiyatini oshirishda muhimdir. Shu sababli, ularning tarixiy rivojlanishini va o'ziga
xos xususiyatlarini chuqur tahlil qilish nafaqat madaniy, balki pedagogik nuqtai
nazardan ham katta ahamiyatga ega.
O'zbek xalq o'yinlari, tarixan, jamiyatni birlashtiruvchi va axloqiy, ijtimoiy
qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qilgan. Har bir o'yin o'zining alohida mazmuni va
shakli bilan o'z zamonasining ijtimoiy hayotini, ish yuritishning samarali usullarini,
mehnatni tashkil etishni va odob-axloq me'yorlarini yosh avlodga o'rgatgan. Shu bilan
birga, o'yinlar folklor va teatr san'atining ajralmas qismi sifatida xalqning madaniy
merosini saqlashda muhim rol o'ynaydi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
178
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Bugungi kunda, o'zbek xalq o'yinlari nafaqat milliy madaniyatni saqlash, balki
yoshlarni milliy g'urur va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashning samarali vositasi
sifatida ham keng qo'llanilmoqda. Shuningdek, xalq o'yinlarining o'zgaruvchan va
rivojlanayotgan shakllari madaniy sohalarda yangiliklar yaratishda, zamonaviy turizm,
madaniy festivallar va ta'lim jarayonlarida ham o'z o'rnini topmoqda. O'zbekiston
Respublikasi hududida amalga oshirilayotgan madaniy merosni saqlash va
rivojlantirishga qaratilgan islohotlar, ayniqsa, yosh avlodni tarixiy va madaniy
boyliklar bilan tanishtirishga qaratilgan tadbirlar xalq o'yinlarining saqlanishi va keng
ommalashishiga yordam bermoqda. Bu jarayonda, xalq o'yinlarini o'rganish va ularni
yoshlar orasida ommalashtirishning ahamiyati oshib bormoqda.
O'zbek xalq o'yinlarini o'rganish nafaqat milliy madaniyatni saqlash va
rivojlantirish, balki xalq pedagogikasi, ijtimoiy munosabatlar va axloqiy qadriyatlar
haqida muhim bilimlarni olish imkonini beradi. O'yinlar, o'z navbatida, xalqning o'ziga
xos mehnat tarixi va qiyinchiliklarni yengib o'tish usullarini ko'rsatadi, bu esa nafaqat
ma'naviy, balki ijtimoiy va tarixiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR SHARHI
O'zbek xalq o'yinlarining tarixiy asoslarini o'rganish bo'yicha ilmiy tadqiqotlar
muhim ahamiyatga ega. A. Z. Suyunovning "O'zbek xalq o'yinlari" (1997) asari xalq
o'yinlarining ijtimoiy roli va tarbiyaviy ahamiyatiga alohida e'tibor qaratadi. U
o'yinlarni nafaqat ko'ngilochar, balki axloqiy, ma'naviy, va pedagogik vazifalarni
bajaruvchi vosita sifatida talqin qiladi. Shodievning "O'zbek folklori" (2010) asarida
esa o'yinlar, xalqning ijodiy salohiyati va madaniy o'ziga xosligi sifatida, folklorning
muhim tarmog'i sifatida ko'rib chiqilgan.
Shu bilan birga, Mahmudovning "O'zbek xalq o'yinlarining jamiyatdagi roli"
(2015) nomli asarida xalq o'yinlarining zamonaviy o'zbek madaniyati va ijtimoiy
hayotidagi o'rni tahlil qilingan. U xalq o'yinlarining o'zgaruvchan va rivojlanayotgan
shakllari haqida ham so'z yuritadi. Xalq o'yinlarining qadriyatlar bilan chambarchas
bog'liqligini, ularning o'ziga xos xususiyatlarini tushunishda bu tadqiqotlar muhim
manbalar hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Ushbu maqolada O'zbek xalq o'yinlarining tarixiy asoslarini tahlil qilish uchun
tarixiy, etnografik va madaniy tadqiqot metodlari qo'llanilgan. O'yinlar nafaqat
xalqning ko'ngilochar faoliyati, balki uning ijtimoiy, ma'naviy va pedagogik
ehtiyojlarini qondiruvchi vosita sifatida qaraladi. Tadqiqotda zamonaviy o'zbek
o'yinlarini o'rganish va ularga nisbatan amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar asosida
empirik tahlil ham olib borilgan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
179
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Tadqiqotning metodologik asoslari sifatida tarixiy tafsif, madaniy yondashuvlar,
va etnografik metodlardan foydalangan holda xalq o'yinlarining shakllanishi,
rivojlanish jarayoni va hozirgi kunda ularning saqlanishi tahlil qilindi. Xalq
o'yinlarining turlarini va ularning jamiyatdagi o'rnini aniqlashda keng ko'lamli empirik
materiallar va amaliy tadqiqotlar qo'llanildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
1-jadval
O‘zbek xalq o‘yinlarining tarixiy turlari va ularning ijtimoiy ahamiyati
O‘yin
turi
Tarixi
va
manbasi
Ijtimoiy
ahamiyati
Zamonaviy
rivojlanish
Kukrak
o‘yinlari
O‘zbek
xalqining
qadimgi
o‘yinlaridan
biri. Bu o‘yinlar
asosan bolalar
orasida
o‘ynalgan.
Xalqning
ijtimoiy
muhitini
va
mehnatni
ko‘rsatadi.
Bolalarning
jismoniy
va
ruhiy
rivojlanishiga
xizmat qiladi.
Hozirda
maktablarda
tarbiyaviy
va
sport
mashg‘ulotlarida
qo‘llaniladi.
Beshik
o‘yinlari
O‘zbekistonning
barcha
hududlarida
tarqalgan
va
ko‘plab
oilalarda amalga
oshirilgan.
Oilaviy
qadriyatlarni
mustahkamlash,
yosh
avlodga
sevgi,
mehr-
muhabbatni
o‘rgatish.
Oilaviy
va
ijtimoiy
festivallarda
qayta
jonlantirilgan.
Qishloq
o‘yinlari
Aksariyat
qishloq
joylarida
o‘ynalgan,
jismoniy
faoliyatni
rivojlantirgan.
Mehnat
va
ijtimoiy
qadriyatlarni
o‘rgatish.
Kollektiv
ishlarda
hamjihatlikni
rivojlantirish.
Zamonaviy sport
turlariga
integratsiya
qilinmoqda.
2-jadval
O‘zbek xalq o‘yinlarining tarixi va o‘zgarishi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
180
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Period
O‘yinning
o‘zgarishi
O‘zgarish
sabablari
Yangi
shakllanish
va
ommalashish
Qadimgi
davr (XX
asrning
boshlariga
qadar)
O‘yinlar
xalqning
iqtisodiy va
ijtimoiy
hayotiga
muvofiq
rivojlanib,
o‘yinlarning
o‘ziga
xos
qoidalari va
tartiblari
shakllanadi.
O‘yinlar
jamiyatning
mehnat
faoliyatiga va
turmush tarziga
mos kelgan.
O‘yinlarning
ijtimoiy
ahamiyati
oshgan,
xalqaro ta’sir
kuchaygan.
XX
asrning
o‘rtalari
Yangi turlar
paydo bo‘lib,
ayniqsa,
bolalar
o‘yinlari
rivojlandi.
Milliy
madaniyat va
ma’naviyatning
tiklanishi,
yoshlar orasida
o‘yinlar
ommalashishi.
O‘yinlar
orasida yangi
turlar, teatr va
folklor
festivallari,
ko‘rsatuvlar
tashkil
etilgan.
Hozirgi
davr (XXI
asr)
Yangi
texnologiyalar
va zamonaviy
o‘yin shakllari
paydo bo‘ldi.
Globalizatsiya,
modernizatsiya
va
texnologiyalar
o‘yinga yangi
shakllarni
kiritdi.
O‘yinlar
o‘qitish,
tarbiya
va
milliy
festivallarda
faol
ishlatilmoqda.
O'zbek xalq o'yinlarining tarixiy asoslarini tahlil qilish natijasida quyidagi asosiy
xulosalarga kelindi:
1.
Xalq o'yinlarining ijtimoiy roli: O'yinlar nafaqat ko'ngilochar faoliyat, balki
xalqning axloqiy va ijtimoiy qadriyatlarini shakllantirishda muhim vosita bo'lib xizmat
qiladi. Ular orqali yosh avlodga tarixiy meros, an'anaviy qadriyatlar, va ma'naviy etika
o'rgatiladi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
181
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
O'yinlarning pedagogik ahamiyati: Xalq o'yinlari, yoshlarni tarbiyalashda,
ularga do'stlik, hamjihatlik, mehnatga muhabbat kabi axloqiy tushunchalarni
o'rgatishda katta ahamiyatga ega.
3.
Xalq o'yinlarining zamonaviy shakllari: So'nggi yillarda xalq o'yinlari turli
festivallarda, ta'lim muassasalarida va madaniy tadbirlarda keng ommalashmoqda. Bu
jarayon o'zbek madaniyatining jonlanishi va yangi avlodga uning o'ziga xosligini
tanitish uchun muhim ahamiyatga ega.
Xalq o'yinlarining saqlanishi va rivojlanishi uchun alohida ahamiyat berilishi
lozim. Shu bilan birga, yangi avlodni bu an'analar bilan tanishtirishda turli madaniy va
ta'limiy tadbirlarni tashkil etish, o'yinlarni o'rganish va ularga e'tibor qaratish kerak.
XULOSA VA TAVSIYALAR
O'zbek xalq o'yinlari jamiyatni birlashtiruvchi va yoshlarni tarbiyalovchi muhim
vosita hisoblanadi. Ularning tarixiy asoslarini chuqur o'rganish, milliy an'analarning
zamonaviy davrda saqlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Tavsiyalar sifatida
quyidagilarni keltirish mumkin:
1.
Xalq o'yinlarining pedagogik imkoniyatlarini yanada rivojlantirish va ularni
ta'lim jarayoniga keng joriy etish.
2.
Madaniy tadbirlarda, festivallarda xalq o'yinlarini ommalashtirish va yoshlarni
ularni o'rganishga jalb qilish.
3.
Xalq o'yinlarini ilmiy asosda tadqiq etish va ularning tarixiy, madaniy
ahamiyatini yanada chuqurroq tahlil qilish.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Suyunov, A. Z. (1997).
O'zbek xalq o'yinlari
. T.: Fan.
2.
Shodiev, X. (2010).
O'zbek folklori
. T.: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi.
3.
Mahmudov, R. (2015).
O'zbek xalq o'yinlarining jamiyatdagi roli
. T.:
O‘zbekiston Matbuot.
