Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
316
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TANNARX VA KALKULATSIYA
Qorjovov Faxriddin
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti buxgalteriya hisobi va audit yo’nalishi 2-kurs
talabasi
Shodiyev Akbar Ashurovich
Buxgalteriya kafedrasi o’qituvchisi, PhD
Annotatsiya:
Ushbu maqolamda mahsulatlarni baholash va ularni bozor
iqtisodiyatida talab darajasini yetkazish. Uning raqobatbardosh jahon talab
darajasidagi mahsulotlar sifati, va eksport import darajasidada ham yetkazish.
Kalit so’zlar
: Tannarx, kalkulatsiya, kapital,xarajatlar, mahsulat sifati, kafolat,
rejali iqtisodiyot.
Tannarx
, mahsulot tannarxi — korxonaning maqsulot ishlab chiqarish. va uni
sotish hamda ishlar bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish uchun qilgan jami joriy
xarajatlarining pul shaklidagi ifodasi. Tovar ishlab chiqarish.da T.ning muxim
elementlari — chetdan olinadigan xom ashyo, asosiy materiallar, elektr energiya
resurelari chiqimlari; asosiy va kushimcha ish xaki; ijtimoiy sugʻurta ajratmalari;
amortizatsiya ajratmalari va boshqa sarfxarajatlar. Tannarxiga yuqorida sanab oʻtilgan
bevosita ishlab chiqarish. jarayonlari bilan bogʻliq xarajatlardan tashqari noishlab
chiqarish chiqimlari: idishlarga, mahsulotlarni oʻrashjoylash va joʻnatishga qilingan
xarajatlar; mahsulotni sotish bilan bogʻliq chiqimlar va tajribakonstruktorlik ishlari,
reklama va boshqa ishlar uchun sarflanadigan xarajatlar ham kiradi. Narxlar
uzgarmagan hollarda mahsulot Tannarxini kamaytirishga erishish korxona uchun
kushimcha fonda manbaiga aylanadi. Qoʻshimcha foyda esa maxsulotni sotishdan
olingan tushumdan korxonaning mahsulotni ishlab chiqarish. va sotish uchun sarflagan
xarajatlari summasi ayirmasiga tengdir.
Tannarx kalkulyatsiyasi» fanining predmeti
-
deganda
,
tannarxni
kalkulyatsiya
qilish jarayoninini iqtisodiy qonunlar asosida bog‘lab o‘rganish
tushuniladi. Tannarxni
kalkulyatsiya qilish jarayoniga quyidagilar kiradi:
-ishlab chiqarilayotgan mahsulot tarkibidagi xom-ashyo, materiallarni ishlab
chiqarishga kiritish usullari;
-mahsulot
ishlab
chiqarish
jarayonida
qatnashayotgan
ishchilarga
hisoblanadigan ish haqining turlari;
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
317
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
-asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga amortizatsiya hisoblash usullari
hamda
ularni ishlab chiqarishda qatnashishi va boshqalar1.
«Tannarx kalkulyatsiyasi» fani
qishloq xo‘jaligi va sanoat xo‘jaliklarining
ishlab chiqarish mahsulotlarini rejali,
haqiqiy tannarxini aniqlash yo‘llarini
o‘rganadi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlaridan paxta, sabzavot, poliz,
makkajo‘xori, g‘alla, yem-xashak ekinlari,
go‘sht, sut mahsulotlari, ot-ulov,
transport xizmatlari, umumiy ovqatlanish xo‘jaliklari
taomlari tannarxini
kalkulyatsiyasi koeffitsenti va me’yorlar asosida hisoblash yo‘llari
batafsil
ko‘rsatiladi.
Tannarx o‘rganishdan maqsadi-xo‘jalik zaxiralarini topish va
ulardan to‘lato‘kis foydalanish tadbirlarini ishlab chiqish, mahsulot tannarxini
kamaytirish,
samaradorlikni oshirish, sotishdan ko‘proq foyda olishni ko‘zlab tajriba
ortirish va ilmiy izlanishlarni amalga oshirishdan iboratdir.
Hozirgi zamon texnologiyalarining tezkor rivojlanishi bilan birga, hisoblash
jarayonlari va ularning samarali tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu
jarayonlarning boshqarilishi va optimallashtirilishi uchun matematik metodlar va
algoritmlar ishlab chiqilgan. Tannarx va kalkulyatsiya tushunchalari ham shu
sohalarning asosiy elementlari hisoblanadi. Tannarx, ko'pincha hisoblash jarayonlari
bilan bog'liq matematik va algoritmik usullarni o'z ichiga oladi. Kalkulyatsiya esa, bu
usullarni qo'llash va hisoblash tizimlarini ishlab chiqish jarayonini tashkil qiladi.
Tannarxning rivojlanishi va uning bugungi kundagi ilmiy va amaliy ahamiyati
haqida so'z yuritiladi. Yangi hisoblash texnologiyalari va metodologiyalarining ishlab
chiqilishi tanarxni yanada takomillashtirgan va uning qo'llanilishini kengaytirgan.
Tannarx orqali turli sohalarda — matematika, fizika, informatika va iqtisodiyotda
muammolarni yechishning samarali usullari yaratilgan. Shu bilan birga, bu
tushunchalar ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishda muhim omil bo'lib xizmat
qiladi.
Kalkulyatsiya tushunchasi va uning turli shakllari, hisoblash tizimlari va
metodologiyalarining ahamiyati ta'riflanadi. Kalkulyatsiya matematika va informatika
sohalarida bilimlarni chuqurlashtirish, algoritmik yechimlar ishlab chiqish va
zamonaviy texnologiyalarni yaratishda katta o'rin tutadi. Kalkulyatsiya yordamida
ko'plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshiriladi va amaliyotda keng qo'llaniladi. Bu
jarayonlar, shuningdek, sun'iy intellekt, ma'lumotlar bazasi va boshqa sohalarda ham
muhim rol o'ynaydi.
Tannarx tushunchasi matematik va algoritmik metodlar yordamida hisoblash
jarayonlarini samarali tashkil etish imkonini beradi. Amaliy qismning birinchi qismida,
tanarxning turli hisoblash masalalariga qo'llanilishi ko'rib chiqiladi. Misol sifatida,
matematik modellarni hisoblash, optimallashtirish masalalari, yoki murakkab
algoritmlar yordamida yechimlar ishlab chiqish jarayonlari keltiriladi. Tannarxni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
318
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qo'llashda hisoblash samaradorligini oshirish uchun turli metodlar, masalan, dinamik
dasturlash, tarmoq algoritmlari yoki parallel hisoblash usullari ishlatilishi mumkin.
Tannarxni hisoblashda qo'llashning asosiy sohalaridan biri hisoblash
samaradorligini oshirishdir. Masalan:
Matematik Modellashtirish
: Turli ilmiy sohalarda matematik modellar yaratish
va ularni hisoblash orqali, masalalarni yechish. Misol uchun, fizikada differensial
tenglamalar yoki iqtisodiyotda iqtisodiy modellarni yechishda tanarx metodlari
qo'llaniladi.
Optimizatsiya
: Murakkab tizimlar yoki jarayonlarni optimallashtirishda
tanarxning o'zi va uning algoritmlari ishlatiladi. Misol uchun, transport tizimlarini
optimallashtirish, ishlab chiqarish rejalashtirishda tanarx metodlarini qo'llash orqali
samarali yechimlar topish mumkin.
Parallel Hisoblash
: Katta hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlashda hisoblash
tezligini oshirish uchun tanarxni parallel hisoblashga asoslanib qo'llash. Bu turli
sohalarda, masalan, sun'iy intellektda katta ma'lumotlar (big data)ni qayta ishlashda
muhim ahamiyatga ega.
Tannarx va kalkulyatsiyasi, buxgalteriya hisobi, statistika, iqtisodiy tahlil,
iqtisodiy geografiya kabi fanlar bilan aloqada bo‘ladi. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi
bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, rejalashtirish, boshqarish kabi yo‘nalishlarda iqtisodiy
kategoriyalar asosida faoliyat ko‘rsatadi. Qishloq xo‘jaligi respublikamiz xalq
xo‘jaligining yetakchi tarmoqlaridan biri bo‘lib kelgan va u shunday tarmoqlardan biri
bo‘lib qolmoqda. Buning negizida turli sabablar yotadi. Masalan:
birinchidan, respublikamiz aholisining 60 foizi qishloq joylarda yashaydi. Bu,
o‘z navbatida, qishloq xo‘jaligini qishloq joylarda yashovchi aholini ish bilan
ta’minlaydigan asosiy soha ekanligini bildiradi;
ikkinchidan, mamlakatimizning iqlim sharoiti va tabiiy resurslari qishloq
xo‘jalik mahsulotlari tez yetishtirish imkonini beradi;
uchinchidan, 33 milliondan ortiq aholisi bo‘lgan respublikamizda odamlarning
qishloq xo‘jalik mahsulotlariga bo‘lgan talabini mahalliy sharoitlardan kelib chiqib hal
etish davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi;
to‘rtinchidan, qishloq xo‘jaligi mamlakatimizning kun sayin rivojlanib
borayotgan yengil va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari xo‘jaliklarini arzon va sifatli
mahalliy xom-ashyo va materiallar bilan ta’minlashning asosiy manbai hisoblanadi.
beshinchidan,
respublikamizda
yetishtirilayotgan
qishloq
xo‘jalik
mahsulotlarining ko‘pchilik turi boshqa mamlakatlarda yetarlicha emasligi, qishloq
xo‘jaligini nafaqat ichki maqsadlardagi, balki eksportbop mahsulotlar ishlab
chiqaradigan tarmoqqa aylantirish imkonini beradi. Yuqorida sanab o’tilgan
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
319
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yo’nalishlar qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uni yanada takkomillashtirishga
qaratilgan bo’lib, har bir yo‘nalishning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Birinchisiga
e’tibor qaratadigan bo‘lsak mamlakatimizning haqiqatdan ham yarimidan ko‘p aholisi
qishloq joylarda istiqomat qilishadi. Qishloq xo‘jaligiga e’tibor qaratilishinib eng katta
sababi ham shunda. Negaki chekka-chekka qishloqlarga yashaydigan aholi ham ish
bilan ta’minlanishi, o‘z-o‘zini bandligini ta’minlash maqsadida ham o‘z imkoniyatidan
oqilona foydalanib qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtirish va shaharlarda,
bozorlarda belgilangan tannarx asosida sotish orqali ham o‘z ehtiyojlarini qondirib o‘z-
o‘zini ish bilan ta’minlamoqdalar.
Ikkinchi yo‘nalishimizga qaraydigan bo‘lsak qishloq xo‘jaligiga mehnat
unumdorligi, yetishtirilgan mahsulotning sifatli bo‘lishiga iqlim, ob havo va yerning
unumdorligining o’rni juda katta. Vatanimizda to‘rt fasl ham o‘z o‘rnida o‘z vaqtida
almashinishi sababli ham yerning unumdorligi ancha yuqori hiosoblanadi.
Bundan keying o‘rinlarda qishloq xo‘jaligida yetishtirilayotgan mahsulotlar
aholilarnin ehtiyojlari qondirish, maqsadida to‘g‘ri va samarali tashkil etilgsan desak
xato qilmagan bo‘lamiz.
Rejali iqtisodiyotdan bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotga o‘tish
respublikamizda qishloq xo‘jalik tarmog‘ining quyi bo‘g‘inini tashkil qiluvchi
sub’ektlarning tashkiliy va huquqiy maqomida turli o‘zgarishlarga olib keldi. Ilgarilari
asosan davlat va jamoa xo‘jaliklaridan iborat bo‘lgan qishloq xo‘jalik xo‘jaliklari
mustaqillik yillarida ko‘p o‘zgarishlarni o‘z boshidan o‘tkazdi. Davlat xo‘jaliklari
tugatildi, ularning o‘rniga shirkat xo‘jaliklari, qishloq xo‘jalik 10 kooperativlari,
agrofirmalar, dehqon-fermer xo‘jaliklari, dehqon xo‘jaliklari, fermer xo‘jaliklari,
shuningdek ularning uyushmalari tashkil qilindi.
Qishloq xo‘jalik xo‘jaliklarining qishloq xo‘jalik mahsulotlarini yetishtirish
bo‘yicha faoliyati ikki turga – dehqonchilik va chorvachilikka bo‘linadi.
Ushbu faoliyat turlari maxsus litsenziya talab qilmaydigan faoliyat hisoblanadi.
Dehqonchilik – bu bevosita inson va jonli hayvonlar tomonidan iste’mol qilinadigan,
ishlab chiqarishga moddiy asos bo‘lib hisoblanadigan o‘simliklar, ekinlar, xom-ashyo
va materiallarni yetishtirish (ishlab chiqish) bilan bog‘liq jarayonlar majmuasi.
Chorvachilik deganda mahsulot va nasl beradigan barcha jonli hayvonlarni yetishtirish
bilan bog‘liq jarayonlar majmuasi tushuniladi. Dehqonchilik va chorvachilik
sohalarining buxgalteriya hisobi ob’ektlari sifatidagi xususiyatlariga quyidagilarni
kiritish mumkin.
Birinchidan, dehqonchilik va chorvachilik faoliyatlari turli jarayonlardan tashkil
topadi. Masalan, dehqonchilik o‘z ichiga yerni shudgorlash va ekishga tayyorlash,
urug‘ni ekishga tayyorlash, urug‘lik qadash, ekinni parvarishlash (sug‘orish,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
320
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yaganalash, chilpish, defoliatsiya qilish), hosilni terib olish va topshirish kabi xo‘jalik
ishlarini bajarishni talab qiladi. Chorvachilik mollarning tug‘ilganligidan (sotib
olinganligidan) boshlab, to ularni xo‘jalik balansida turgan davri ichida parvarishlash,
mahsulot (nasl) olish, mahsulotni topshirishgacha bo‘lgan juda ham xilma-xil bo‘lgan
xo‘jalik jarayonlarini bajarishni taqozo etadi. Qishloq xo‘jaligi xo‘jaliklarida yuz
berayotgan ushbu jarayonlar son va sifat jihatdan turli o‘lchov birliklarida o‘z aksini
buxgalteriya hisobida topadi.
Ikkinchidan, dehqonchilik va chorvachilik boshqa ishlab chiqarish turlaridan
o‘zlarining davomiyligi, shuningdek mavsumiyligi bilan farq qiladi. Misol uchun
paxtani yetishtirish faoliyati yerni ekishga tayyorlashdan tortib, to hosilni yig‘ishtirib
olgunga qadar kamida 7-8 oy mobaynida olib boriladi.
Shu o‘rinda xulosa qiladigan bo‘lsak ushbu maqolada tannarx va kalkulyatsiya
mavzusi o‘rganildi. Tanjarx va kalkulyatsiya jarayonlari korxonalarning moliyaviy
faoliyatini boshqarishda muhim o‘rin tutadi. Tannarx mahsulot yoki xizmat ishlab
chiqarishdagi barcha harajatlarni hisoblash va ularni optimallashtirishni, kalkulyatsiya
esa ushbu harajatlarni tahlil qilish va monitoring qilishni ta'minlaydi. Bu jarayonlar,
o‘z navbatida, korxonaning rentabelligini oshirish va samarali resurs boshqaruvini
amalga oshirishga yordam beradi.
Tannarx va kalkulyatsiya bo‘yicha o‘rganilgan nazariy va amaliy yondashuvlar,
ularning iqtisodiy samarasini oshirishdagi ahamiyatini ko‘rsatdi. Harajatlarni tahlil
qilishning samarali usullari, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va
raqobatbardosh strategiyalarni ishlab chiqish orqali, korxonalar o‘z resurslarini yanada
samarali tarzda boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, ushbu ishda keltirilgan metodlar va tavsiyalar korxonalar uchun
kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy qiyinchiliklarni oldini olishda va
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muhim yordamchi vosita sifatida xizmat qilishi
mumkin. Kelgusida tanjarx va kalkulyatsiya sohasidagi tadqiqotlar korxona
boshqaruvchilari va moliyaviy tahlilchilarga yanada samarali qarorlar qabul qilishda
yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
R.D.DUSMURATOV. ,, BUXGAL TERIY A HISOBI NAZARIYASI “
TOSHKENT – 2013
2.
Xaydarova N.A. «Buxgalteriya hisobiga kirish». O`quv qo`llanma.-T
«Fan va texnologiya» 2022,
3.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 5 fevraldagi
54-sonli
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
321
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4.
Qarori "Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritiladigan
mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda
moliyaviy natijalarni shakllantirish tarkibi to’g’risidagi Nizom. "O’zbekiston
Respublikasi
5.
Moliyaviy qonunlari" oylik nashri. 1999.
6.
8. Masharipov O.A. va boshqalar. Boshqaruv hisobi /O’quv qo’llanma. -
T.: O’zR
