Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
71
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANG'ICH SINF OʻQUVCHILARINI ERTAKLAR ORQALI NUTQINI
SHAKLLANTIRISH.
Bahromova Maftuna
Termiz davlat pedagogika institute
Boshlang'ich ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Dilfuza Azimova
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Boshlang'ich sinf oʻquvchilarining nutqini
oʻstirishda tafakkurini rivojlantirishda ertaklarni oʻrni va ahamiyati haqida soʻz boradi.
Kalit soʻzlar:
Nutq, ertak, ogʻzaki nutq, tafakkur, ta'lim va tarbiya, nutqiy
faoliyat, oʻqish, qayta hikoya qilish, jonlantirish.
Hozirgi zamonda har tomonlama yetuk, barkamol shaxsni tarbiyalash asosiy
muammolardan biri hisoblanadi. Inson har tomonlama yetuk , barkamol shuningdek,
jamiyatda aktiv boʻlishi uchun nutq juda katta ahamiyatga ega. Bola nutqini oʻstirish,
uni har tomonlama rivojlantirish uchun boshlang'ich sinfga qadam qoʻygandan uni
nutqiga e'tibor berish, turli xil yondashuvlarni amalga oshirish zarur.Boshlangʻich sinf
oʻquvchilarni nutqini oʻstirish tilni har tomonlama( talffuzi, lugʻat boyligi, bogʻlanishli
nutqini, oʻqish va yozish) koʻnikmalarini shakllantirishda ertaklar muhim vosita
hisoblanadi." Ertak"soʻzi lotin tilidan olingan boʻlib " gapiradi " degan ma'noni
anglatadi.Ertaklar orqali oʻquvchilarning nafaqat nutqi balik, dunyoqarashi, tafakkuri
ham rivojlanadi. Azal-azaldan boshlang'ich sinf oʻquvchilari uchun ertak oʻqitish bejiz
emas. Ertaklar orqali oʻquvchilar faol ogʻzaki nutq rivojlanadi. Ertaklar bolalarni
ezgulik, vatanparvarlik, rostgoʻylik, mehnatsevarlik, halollik, mardlik ruhida
tarbiyalaydi. Yovuzlik ustidan yaxshilikni gʻalaba qozonishi bolalar qalbi va ongida
ezgu fazilatlar shakllanishiga xizmat qiladi.Xalqimiz "Ertaklar— yaxshilikka yetaklar"
deb bejizga aytishmagan. Ertaklar yordamida bolalarni ma'naviy olami boyiydi,
ogʻzaki nutqi, diqqati, xotirasi, tafakkuri rivojlanadi.
Boshlang'ich sinflarda ertaklar orqali bolalarni nutqini oʻstirish quydagicha
amalga oshiriladi:
Ertakni oʻquvchilarga bir necha marta oʻqib berish, soʻngra oʻqituvchi " yana
bir marta oʻqib beraymi?" " mazmun mohiyatini tushundingmi?" kabi savollarni berish
kerak.Keyin oʻquvchi shu ertakni mustaqil ravishda oʻqish orqali ertakni qayta hikoya
qilib berishni soʻrash lozim. Oʻquvchilar oʻqigan ertagini qayta hikoya qilib berish
orqali ularning ogʻzaki nutqi rivojlanadi.Ertakni eshitish davomida esa oʻquvchidan
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
72
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
diqqatli boʻlish talab qilinadi. Har bir ertakni oʻz gʻoyasi yunalishi mavjud.Masalan "
Sholgʻom" ertagi oʻquvchilarni fikrlashga voqealarni ketma- ket aytishga
undaydi."Boʻgʻirsoq" ertagida qiyin vaziyatlardan qanday qilib chiqib ketish haqida
soʻz boradi.
Har bir ertakni zamirida bir yaxshilik yotadi. Oʻquvchilardan oʻqigan ertaklarni
mazmunini tushunish va unlarni qayta hikoya qildirish zarur. Hikoya qilib
berganlaridan soʻng ularni mustaqil fikrlashga undash "Agar sen shu qahramonning
oʻrnida boʻlganingda nima qilarding?", " Qaysi qahramon toʻgʻri yul tutdi?" , " Qaysi
qahramonning oʻrnida boʻlishni hoxlaysan?" " Nega aynan shu qahramon" kabi
savollarni berib, ularni erkin muloqotga chorlash ularni faolligini oshiradi.
Ertakda keltirilgan yangi soʻz va iboralar, maqollar ustida ishlash
oʻquvchilarning ertak mohiyatini, asl gʻoyasini tushunishi bogʻlanishli nutqini
rivojlanishiga xizmat qiladi. " Sholgʻom" ertagida oʻquvchilarda voqealarning ketma-
ketligini anglashga " kuch birlikda" degan gʻoyani ilgari soʻrilganini anglab yetadilar.
Unda uchraydigan yangi soʻzlarni oʻzi bogʻlanib kelgan soʻzlar bilan anglash
oʻquvchilarda lugʻat boyligini kengaytiradi.Ertak matni ustida ishlashda unday
uchraydigan badiiy va tasviriy vositalar, mubolagʻalar, jonlantirish ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ertak mazmunini tahlil qilish bolalarda mustaqil xulosalar chiqarish savol-
javob olib borish o'quvchilarda ogʻzaki nutqini ravon rivojlanishiga xizmat qiladi.
Oʻqituvchi tomonida oʻqib berilgan ertakdan oʻquvchilar oʻzlari uchun toʻgʻri xulola
chiqarishlarni uni tahlil va muhokama qilishlari, berilgan savollarga aniq va ravon
javob berishlari orqali oʻquvchi shaxsida ogʻzaki nutq koʻnimasi shakllandi. Ertakni
qismlarga boʻlib oʻqish qismlarga boʻlib tahlil qilish qahramonlarni taqqoslash yoki
ertakni davom ettirish orqali nutq koʻnikmasini shakllantirish.
Badiiy asar ustida ishlash boshlang'ich sinf oʻquvchilari ertaklar ustida ishlash
orqali ogʻzaki nutqi rivojlanishiga soʻz boyligi oshishiga , yordam beradi.Ta'lim
jarayonida ertaklarni oʻqitish orqali ogʻzaki nutqi balki, muloqot madaniyati ham
shakllanadi.Ertak ustida ishlash bola nutqini yangi soʻz va iboralar bilan boyitadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni. // Barkamol
avlod. O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.: SHarq, 1997.
Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. // Barkamol avlod O’zbekiston
taraqqiyotining poydevori. T.: SHarq, 1997.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
73
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Elov Z.S. O‘smirlik dаvridа shахs хulq-аtvоridа kuzаtilаdigаn
rеаksiyalаrning psiхоlоgik tа’siri. science and education scientific journal volume
3, issue 3 march 2022 442-4478.
Olimov L.Ya, Avezov O.R., Baratov Sh. R. Psixologiya nazariyasi va tarixi
(o`quv qo`llanma) https://library.sammi.uz/Library/ 1 (1), Ўзбекистон
Zunnunov A. va boshq. Adabiyot o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi, 1992.
A. D. (2022). On the Example of Abdulla Avloni, The hero of the national
Awakening period. Middle European Scientific Bulletin
A. D. (2023). Methods of Teaching Students to Grammatical Analysis in
Mother Language and Reading Literacy Lessons. Eurasian Journal of Learning
and Academic Teaching, 18, 164-166.
Usmanovna, A. D., & Nortazhova, Z. A. (2023). Improving Technologies of
Integrative Approach to Mother Language and Reading Literacy Lessons.
Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching, 18, 167-169.
Mamatova. G Boshlang`ich sinf o`quvchilarida adabiy tushunchalarni
shakllantirish metodikasi.–T.: Istiqlol
Bolalarensiklopediyasi 6-nashri.-T.: "O'zbekiston milliy ensiklopediyasi"
Davlat ilmiy nashriyoti.
S.I.Tursunova The development of oral speech of younger schoolchildren in
extracurricular activities. Eurasian Research Bulletin, 2022.
S.I.Tursunova Pedagogical bases of nationalization of school education. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal, 3 (02), 456–461.
Турсунова, С. И. (2023). Причины выбора модели внеучебной деятельности
по развитию устной речи младших школьников.
Tursunova, S. (2024). Innovatsion yondashuv asosida boshlang ‘ich sinf o
‘quvchilarining og ‘zaki nutqini rivojlantirishning asosiy mаzmuni. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(10), 176-185.
Ismatova, N., & Tursunova, S. I. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARIDA OG’ZAKI NUTQNI RIVOJLANTIRISH, TILSHUNOSLIK
USLUBIY MUAMMO SIFATIDA. Interpretation and researches, 2(1).
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
74
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Allaberganova, Y., & Tursunova, S. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARINI MILLIY QADRIYATLAR RUHIDA TARBIYALASH.
Interpretation and researches, 2(1).
Hikmatov, I., & Tursunova, S. (2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o‘qituvchilarini
ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga tayyorlashning imkoniyatlari. Interpretation and
researches, 2(1).
Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА
ИҚТИСОДИЙ ТАРБИЯНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ХУСУСИЯТЛАРИ. Scientific
Impulse, 1(4), 397-399.
Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА
ЭСТЕТИК ТАРБИЯНИ ШАКЛЛАНТИРИШ. Scientific Impulse, 1(4), 393-396
