Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
151
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TIL VA MADANIYAT UYG'UNLIGIDA SHAXS OBRAZINING
SHAKLLANISHI: FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR TAHLILI ASOSIDA
Boboxonov Muxammdaziz Shavkatovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Magistratura Xorijiy til va adabiyoti (ingliz
tili) yo’nalishi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya
Mazkur maqolada til va madaniyat o‘zaro uyg‘unligining shaxs obrazini
shakllantirishdagi roli frazeologik birliklar misolida tahlil qilinadi. Har bir xalq tilida
mavjud bo‘lgan frazeologik birliklar o‘zida milliy xarakter, ijtimoiy qadriyatlar va
shaxsga nisbatan bo‘lgan munosabatni aks ettiradi.
Shaxs obrazi til orqali namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, xalq orasida keng tarqalgan
iboralar va frazeologizmlar orqali jamiyatda shaxs qanday qabul qilinishi, unga
nisbatan qanday ijtimoiy me’yorlar mavjudligi oydinlashadi.
Frazeologik birliklar orqali ijobiy va salbiy shaxs sifatlari, ularning qadrlanishi
yoki tanqid qilinishi, jamiyatdagi roliga berilgan baholar tahlil qilinadi. Bu orqali xalq
tafakkuri, madaniy me’yor va qadriyatlar tizimi aniqlanadi.
Tadqiqot natijalari til va madaniyat uyg‘unligining shaxs obrazini
shakllantirishdagi semantik va konnotativ xususiyatlarini ko‘rsatib beradi.
Kalit so’zlar.
Frazeologizm, shaxs obrazi, madaniyat, til va tafakkur, ijtimoiy
qadriyat, milliy xarakter.
Abstract
This article analyzes the role of the harmony of language and culture in the
formation of the image of a person using the example of phraseological units.
Phraseological units that exist in the language of each people reflect the national
character, social values, and attitude towards the person.
The image of a person is manifested through language. In particular, through
expressions and phraseologisms that are widespread among the people, it becomes
clear how a person is perceived in society, what social norms exist regarding him.
Through phraseological units, positive and negative personal qualities, their
appreciation or criticism, and assessments of their role in society are analyzed. This
determines the system of national thinking, cultural norms, and values.
The results of the study show the semantic and connotative features of the
harmony of language and culture in the formation of the image of a person.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
152
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Keywords.
Phraseologism, personal image, culture, language and thought,
social value, national character.
KIRISH
Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki madaniyat, tarix va xalq tafakkurining
ifodasidir. Ayniqsa, til tarkibidagi frazeologik birliklar xalqning kundalik hayoti,
qadriyatlari, me’yorlari va shaxsga nisbatan munosabatini chuqur aks ettiradi.
Shaxs obrazi tilda doimo mavjud bo‘lib kelgan: jasur, mehnatkash, hiylakor,
rostgo‘y, halol, o‘g‘ri kabi obrazlar xalq orasidagi ijtimoiy baholar asosida ifodalangan.
Frazeologizmlar orqali bu obrazlar yanada emotsional, obrazli va qadriyatli
shaklga ega bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilidagi “yuragi tog‘dek”, “qo‘li uzun”,
“peshonasi yorug‘” iboralari shaxsga nisbatan aniq munosabat ifodalaydi.
Til va madaniyat uyg‘unligida shaxs obrazining shakllanishi faqat grammatik
yoki leksik muammo emas, balki madaniy-semiotik hodisadir. Shu bois bu mavzuni
frazeologik birliklar asosida o‘rganish dolzarb hisoblanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. E.
Vereshchagin va V. Kostomarovlar tilni “madaniyat oynasi” deb ataganlar. Ularning
fikricha, til orqali milliy dunyoqarash, shaxsga nisbatan baho va stereotiplar
ifodalanadi.
Sh. Rahmatullayev va D. Normurodov o‘zbek tilida shaxs obrazining ko‘plab
frazeologik birliklar orqali ifodalanishini ko‘rsatganlar. Masalan, “og‘zi kuygan”,
“ko‘zi ochilgan”, “tili zahar” kabi iboralar xalq bahosini ifodalaydi.
Ingliz tilshunosligida A. Kunin frazeologik birliklarning semantik tuzilmasi va
ularning madaniy komponentlariga alohida e’tibor qaratgan. Uning tadqiqotlari til
vositasida shaxs obrazini tushunishda qo‘l keladi.
Ushbu adabiyotlar asosida shaxs obrazining frazeologik shakllanishi universal
va milliy xususiyatlarga ega ekani, bu jarayonda til-madaniyat munosabati muhim rol
o‘ynashi aniqlanadi.
Tadqiqot davomida qiyosiy-lingvistik, lingvokulturologik va semantik tahlil
usullari qo‘llanildi. O‘zbek va ingliz tillaridan olingan 120 dan ortiq frazeologik
birliklar tahlil qilindi.
Iboralar shaxsga berilgan baho, obraz, rol va sifat jihatlariga qarab tematik
guruhlarga ajratildi. Guruhlar quyidagicha: 1) Ijobiy obrazlar (jasorat, saxiylik,
halollik); 2) Salbiy obrazlar (hiyla, yolg‘on, dangasalik); 3) Neytral obrazlar
(kutilmagan holatlar, kundalik xatti-harakatlar).
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
153
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Har bir frazeologizmning tarkibiy qismlari, majoziy ma’nosi, madaniy
konnotatsiyasi tahlil qilindi. Inglizcha va o‘zbekcha iboralar orasidagi semantik farqlar
va umumiyliklar belgilandi.
Bu usullar orqali xalq tilida shakllangan shaxs obrazining ijtimoiy, madaniy va
psixologik omillar bilan qanday bog‘liqligi ochib berildi.
NATIJALAR
Tahlillar natijasida aniqlanishicha, o‘zbek tilida shaxs obrazini ifodalovchi
frazeologizmlar ko‘proq ijtimoiy bahoga asoslangan bo‘lib, kollektiv ongda
shakllangan qadriyatlarni bildiradi.
Masalan, “peshonasi yorug‘”, “boshi berk ko‘cha”, “yuragi qora”, “ko‘ngli tor”
kabi iboralar shaxsning omadli yoki noxushligini ifodalaydi va jamiyat unga qanday
munosabatda ekanini ko‘rsatadi.
Ingliz tilida esa shaxs obrazlari ko‘proq individual xatti-harakat va shaxsiy
psixologiyaga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, “cold fish”, “pain in the neck”, “dark horse”,
“heart of gold” kabi iboralar muayyan shaxsiy xususiyatlarni bildiradi.
Frazeologizmlar orqali shaxsga bo‘lgan munosabat til va madaniyat uyg‘unligi
asosida shakllanadi va bu uyg‘unlik xalq tafakkurining natijasi sifatida doimiy
rivojlanib boradi.
1-jadval. O‘zbek va ingliz tillarida frazeologik birliklar orqali shaxs obrazining
ifodalanishi
№ Tematik yo‘nalish
O‘zbekcha
frazeologizm
Inglizcha
frazeologizm
Aks ettirilgan shaxs
sifati
1 Jasorat, dadillik
Yuragi tog‘dek
Lion-hearted
Jasoratli, mard
2 Saxiylik, mehr
Qo‘li ochiq,
ko‘ngli keng
Big-hearted, open-
handed
Mehribon, saxiy
3 Hiyla, makkorlik
Tilidan asal
tomadi
A silver tongue
Makkor,
ishontirishga usta
4
Dangasalik,
beparvolik
Qo‘li qovushib
o‘tiradi
Sit on one’s hands Harakatsiz, loqayd
5 Tez aqlga kelish
Ko‘zi ochildi
Open one’s eyes
Anglagan, sezgir
6
Tirishqoqlik,
mehnatsevarlik
Qo‘lidan har ish
keladi
Have a good head
for work
Tirishqoq,
mehnatkash
7 Mag‘rurlik, kibr
Burnidan chiqqan
Look down one’s
nose
Takabbur,
boshqalarni
mensamaydi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
154
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
№ Tematik yo‘nalish
O‘zbekcha
frazeologizm
Inglizcha
frazeologizm
Aks ettirilgan shaxs
sifati
8 Yaxshi kayfiyat
Yuragi yayradi
Be on cloud nine
Baxtiyor, quvnoq
9
Yomon niyat,
yovuzlik
Yuragi qora
Have a heart of
stone
Qattiq, rahmsiz
10 Ishtiyoq, qiziqish
Ko‘ngli g‘ash,
yuragi jo‘shqin
Have butterflies in
one’s stomach
Hayajonlangan,
ishtiyoqli
XULOSA
Til va madaniyat uyg‘unligida shaxs obrazining shakllanishi frazeologik
birliklar orqali aniq ko‘zga tashlanadi. Har bir frazeologizm – bu xalq tafakkurining,
hayotiy tajribasining siqilgan, obrazli ifodasidir.
O‘zbek tilida frazeologik birliklar orqali ijtimoiy qadriyatlar asosida shakllangan
shaxs obrazlari ustuvor bo‘lsa, ingliz tilida esa shaxsiy fazilat va fe’l-atvorga
asoslangan obrazlar ko‘proq kuzatiladi.
Bu tilda aks etgan obrazlar xalqning shaxsga nisbatan madaniy yondashuvi,
psixologik bahosi va tarixiy qadriyatlarini ifodalaydi. Shu bois, tilshunoslikda shaxs
obrazini frazeologizmlar orqali o‘rganish muhim ilmiy yo‘nalish hisoblanadi.
Kelajakda bu mavzuda lingvokulturologik lug‘atlar yaratish, frazeologizmlarni
madaniy kontekstda tarjima qilish metodikasini ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Vereshchagin E.M., Kostomarov V.G. “Til va madaniyat” – M.: Indrik,
2005.
2.
Kunin A.V. “Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka” – M.:
Vysshaya shkola, 1996.
3.
Rahmatullayev Sh. “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati” – Toshkent:
O‘qituvchi, 1983.
4.
Normurodov D. “O‘zbek frazeologizmlarining lingvokulturologik
xususiyatlari” – F.f.n. diss., 2018.
5.
Mokiyenko V.M. “Russkaya frazeologiya: uchebnoye posobiye” – SPb.,
2005.
6.
Cambridge Idioms Dictionary. Cambridge University Press, 2021.
