Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
217
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘ZBEKISTONDA SOVET HOKIMIYATINING MODDIY-MADANIY
YODGORLIKLARGA BO‘LGAN MUNOSABATI (1917–1990 YY.)
THE ATTITUDE OF THE SOVIET AUTHORITIES TOWARDS
MATERIAL AND CULTURAL MONUMENTS IN UZBEKISTAN (1917–1990)
ОТНОШЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ К МАТЕРИАЛЬНЫМ И
КУЛЬТУРНЫМ ПАМЯТНИКАМ УЗБЕКИСТАНА (1917–1990 ГГ.)
Sharipova Ozoda Qayumovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
1-kurs tarix mutaxassisligi magstranti
Ann otatsiya:
Ushbu ma qolada Sovet hukmronligi davrida (1917–1990 yillar)
O‘zb ekisto nda modd iy-madaniy yodgorliklarga bo‘lgan muno sabat t arixiy
m anbalarga aso slangan holda ko‘rib chiqiladi. Maqo lad a yodgorlikla rning yo ‘q
qilinishi, agar moslashtirilsa, ba’zilarining restavratsiya jarayonlari hamta’riflanadi.
Shuningdek , sovet mafkurasi o'ziga xos yon dashuv bilan yodgorliklarga qa nday
baho beril ishi va bu siyosatning bugungi madaniy mero si ustidagi ta’siri keltir iladi
Kalit so‘zlar
: Sove t vaqti, borliq-madaniy esdalik, qayta tiklash, O‘zbekisto n
tarixi, madaniyat meros
Abstract
: This article examines the attitude towards material and cultural
monuments in Uzbekistan during the Soviet period (1917–1990) based on historical
sources. The article describes the destruction of monuments, and, if appropriate, the
restoration processes of some of them. It also discusses how the Soviet ideology,
with its unique approach, assessed monuments and the impact of this policy on
today's cultural heritage.
Keywords
: Soviet times, material and cultural memory, restoration, history of
Uzbekistan, cultural heritage
Аннотация
: В статье на основе исторических источников
рассматривается отношение к материальным и культурным памятникам в
Узбекистане в советский период (1917–1990 гг.). В статье описывается
разрушение памятников, а также процессы реставрации некоторых из них, если
это было необходимо. В статье также обсуждается, как советская идеология с
ее уникальным подходом оценивала памятники, и влияние этой политики на
сегодняшнее культурное наследие.
Ключевые слова
: советское время, культурное наследие, реставрация,
история Узбекистана, культурное наследие
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
218
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Kirish 1917-y i lda R o ssiyada boshlangan inqilob natijasida paydo bo'lgan
Sovet boshqaruvi tezda Marka ziy Osiyoga, jumladan O'zbekiston hududiga keldi.
Yangi si yosiy sistema o'z g'oyalarini hayotning har so hasiga, jumlada n moddiy
madaniyatga ham joriy etishni boshladi. Bu paytda diniy, mill iy va tarixiy
yodg orliklar yangi hukum at fikricha or tiqcha, qaytuvchi meros sifatida ko'rildi:
ayniqsa masjidl ar, madrasalar va ma qbaralar kabi joylar kommunistik fikr ga
qarshi ob'ektlar deb hisoblana boshlangan va ularning ko'pchiligi buzildi yoki
boshqa ishlard a – omborxona beklash maktab hatto turar joy uchun qayta
foydalanish uc hun ishlatilga n . Bundan tashqari, Sovet Ittifoqini ng turl i davr larida
(ayniqsa, 1950–1980 yilla rida) madaniyatga bo‘lgan muno sabatda nisbiy
yumshashlar ham ko‘rildi. Ilm iy q ayta tiklash ishla rining boshl anishi, ba’zi tarixiy
obidal ar ni muzeyga o‘t kazish , ularning san 'at va arxit ektura nuqtai nazaridan qayta
ba holanish jarayoni ham bor edi. Lekin bu jarayonlar ko‘pin cha s iyosat ostida
bo'lgan, “so vet xalqla ri do'stligi” g'oy asi a trofida o 'tkaz ilga n. Ushbu maqola aniq
1917–1990 yillar oralig'ida O'zbekis tonning sove t hokimiyati tomonidan moddiy-
madaniy yodgorliklarga nisbatan olib borilgan siyosatni o'rganish ga bag'ishlangan.
O'rganish jarayonida Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva k abi shaharlar misol
q ilib olinadi va yodgorliklarning yo'q qilinishi, o'zgartirilishi yoki saqla nish
uchun harakatlar ilmiy asosda ko'rsa tiladi. Maqolaning ahamiyati shundaki, bugungi
O'zbekistonda madaniyat siyosati va merosga bo'lgan qarashni yaxsh i tushunish
uchun bu tarixiy d av rni o'rganish kerak.
Natijalar
Sovet davrida O‘zbekistondagi moddiy-madaniy yodgorliklarga bo‘lgan
munosabat quyidagicha shakllandi:
Yo‘q qilish siyosati (1917–1930 yillar)
Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida O‘zbekistonda moddiy-madaniy
yodgorliklarga nisbatan keskin va qat’iy yo‘q qilish siyosati olib borildi. Kommunistik
mafkura nuqtayi nazaridan diniy va milliy meros Sovet davlatining ilg‘or taraqqiyotiga
xalaqit beruvchi, “reaktsion” kuch sifatida talqin qilindi. Natijada, yuzlab masjidlar,
madrasalar, maqbaralar va boshqa tarixiy obidalar buzib tashlandi yoki boshqa
maqsadlarda foydalanildi.
Masalan, Toshkent shahridagi qadimiy Ko‘kcha masjidi Sovet hokimiyati
tomonidan faoliyatdan to‘xtatilib, omborxonaga aylantirildi. Bunday holat ko‘plab
boshqa masjidlar bilan ham sodir bo‘ldi. Shuningdek, Hazrati Imom majmuasining
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
219
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ayrim qismlari ham uzoq yillar yopiq holda saqlanib, ularga sovet mafkurasi doirasida
“dindorlik merosi” sifatida salbiy munosabatda bo‘lindi.
Buxoro va Xiva shaharlarida esa yo‘q qilish siyosati yanada keskinroq bo‘lib,
eski shahar arxitekturasining butunlay o‘ziga xos qismi yo‘q qilindi. Xususan,
Buxoroda “eski dunyoning timsoli” sifatida ko‘rilgan ayrim madrasalar va minoralar
buzildi, ularning o‘rniga yangi kommunal binolar qurildi. Xivada esa Ark saroyi
atrofidagi tarixiy inshootlarning bir qismi “rekonstruksiya” bahonasida butkul yo‘q
qilindi yoki yangilangan, biroq asl tarixiy ko‘rinishidan yiroq shaklda qayta qurildi.
Bu davrda olib borilgan siyosat faqat diniy emas, balki mahalliy arxitektura va
san’at an’analarini ham inkor etishga yo‘naltirilgan edi. Shu sababli, moddiy-madaniy
merosning katta qismi o‘zligini yo‘qotdi yoki umuman yo‘q bo‘lib ketdi. Bu
yo‘qotishlar bugungi kunda O‘zbekiston tarixiy xotirasiga o‘chmas iz qoldirgan.
Moslashtirish davri (1930–1950 yillar)
1930–1950 yillar oralig‘i Sovet hokimiyatining moddiy-madaniy yodgorliklarga
nisbatan munosabatida yangi bosqich – moslashtirish siyosati bilan xarakterlanadi. Bu
davrda “sinfiy kurash” mafkurasi asosida yodgorliklar endilikda kommunistik jamiyat
qurilishida foydali bo‘lishi mumkin bo‘lgan vosita sifatida baholandi. Shu sababli
ko‘plab tarixiy obidalar yo‘q qilinish o‘rniga boshqa ijtimoiy-ma’naviy maqsadlar
uchun moslashtirildi.
O‘zbekistonda ko‘plab masjid va madrasalar maktab, klub, teatr, kasalxona yoki
omborxonalarga aylantirildi. Masalan, Toshkentdagi Shohi Zinda ansamblining ayrim
qismlari uzoq vaqt davomida yopiq saqlanib, faqat “madaniy ekskursiya ob’ekti”
sifatida foydalanilgan. Buxorodagi qadimiy madrasalarning ko‘plari esa o‘quv
muassasalari yoki kasb-hunar maktablariga aylantirildi. Bu orqali sovet hokimiyati
moddiy obidalarni nafaqat fizik jihatdan, balki **ma’nan ham “neytrallashtirish”**ga
harakat qilgan.
Bundan tashqari, ushbu davrda Sovet shaharsozlik siyosati keskin tus oldi. Eski
Shaharlar rejalashtirilgan sovetcha urbanizatsiya doirasida “eskilik sarqiti” sifatida
qabul qilinib, yangidan qurilayotgan keng ko‘chalar, davlat binolari va sanoat
zonalariga joy bo‘shatish maqsadida yodgorliklarning katta qismini yo‘q qilishga olib
keldi. Toshkentdagi Eski Shahar devorlari va darvozalarining buzilishi bunga yaqqol
misol bo‘la oladi. Bu devorlar shahar tarixining asrlar davomida shakllangan
arxitektura xotirasining bir qismi bo‘lsa-da, ular “qoloqlik” ramzi sifatida baholanib,
sovet zamonaviylik timsoli – “ochiq va zamonaviy shahar” kontseptsiyasiga
moslashtirilmagan edi.
Shu tariqa, bu davrda moddiy-madaniy meros to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘q qilinmasa-
da, uning funksional mohiyati keskin o‘zgartirildi. Bu esa yodgorliklarning asl tarixiy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
220
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
va madaniy qiymatini pasaytirish, avlodlar xotirasidan siqib chiqarish siyosatining
tarkibiy qismi edi.
Restavratsiya va ilmiy o‘rganish (1950–1980 yillar):
1950 yillardan keyin ayrim obidalar davlat himoyasiga olindi.
Samarqand, Buxoro va Toshkentdagi ko‘plab me’moriy yodgorliklar
restavratsiya qilindi.
“SHarqshunoslik instituti” va boshqa ilmiy muassasalar bu yodgorliklarni ilmiy
asosda o‘rgandi.
Ideologik vosita sifatida foydalanish (1980–1990 yillar):
Yodgorliklar Sovet milliy siyosati doirasida “xalq do‘stligi” timsoli sifatida
targ‘ib qilindi.
Ayrim yodgorliklar "xalq mulki" deb e’lon qilindi, biroq ularga diniy yoki tarixiy
ruh berilishiga yo‘l qo‘yilmadi.
Sovet hokimiyatining O‘zbekistondagi moddiy-madaniy merosga bo‘lgan
munosabati 1917–1990 yillar oralig‘ida keskin o‘zgarishlarga boy bo‘lib, bosqichma-
bosqich tahlil qilinar ekan, ushbu siyosatning murakkab va ko‘p qirrali xarakterga ega
bo‘lganini ko‘rish mumkin. Dastlabki yillarda diniy va milliy yodgorliklar
kommunistik mafkuraga zid deb topilib, ularning ko‘plari butkul yo‘q qilingan yoki
boshqa maqsadlar uchun moslashtirilgan. 1930–1950 yillardagi "moslashtirish"
siyosati davrida esa tarixiy obidalar sinfiy ideologiya nuqtayi nazaridan baholanib,
ularning aksariyati o‘zining asl funksiyasidan mahrum bo‘lgan holda klub, maktab,
kasalxona kabi obyektlarga aylantirildi.
Shunga qaramay, 1960–1980 yillarda yuzaga kelgan
restavratsiya va
muzeylashtirish harakatlari
natijasida bir qator tarixiy yodgorliklar ilmiy, madaniy
va estetik nuqtayi nazardan qayta baholandi. Masalan, Samarqanddagi
Shohi Zinda
,
Buxorodagi
Po‘i Kalon ansambli
, Xivadagi
Ichan qal’a
majmuasi restavratsiya
qilinib, milliy va jahon merosi sifatida saqlab qolindi. Bu esa, bir tomondan, sovet
davridagi madaniy merosga nisbatan munosabatning ziddiyatli, biroq ayrim jihatdan
ijobiy tomonlarini ham ko‘rsatadi.
Biroq, bu restavratsiya ishlari yuqoridan pastga qarab amalga oshirilgan bo‘lib,
mahalliy aholi, tarixchilar va milliy meros egalari
bu jarayonlarga jalb qilinmagan.
Natijada yodgorliklar tashqi ko‘rinishda saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ularning
asliyatdagi ma’naviy, diniy va tarixiy mohiyati
so‘ndirilgan yoki buzilgan. Shu bois
sovet siyosati moddiy-madaniy merosga nisbatan garchi oxir-oqibat ayrim obidalarni
saqlab qolishga xizmat qilgan bo‘lsa-da, bu merosning asl mazmuni va xalq bilan
bog‘liqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
221
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Misollar
1. Samarqand:
Registon majmuasi
: 1920–30 yillarda ba’zi qismlari yopildi, lekin 1950-
yillardan boshlab qayta tiklandi. Sovet davrida “xalq do‘stligi va arxitektura
yodgorligi” sifatida reklama qilindi.
Shohi Zinda majmuasi
: Qabrlar buzilmagan, lekin atrofida rekonstruksiya
ishlari olib borilib, asl ko‘rinish buzilgan.
2. Buxoro:
Po‘i-Kalon majmuasi
(Kalon minorasi, Mir Arab madrasasi): 1930-yillarda
yopilgan, 1945-yildan boshlab qisman ochilgan. Sovet davrida turizm obyektiga
aylantirilgan.
Ark qal’asi
: Harbiy garnizon sifatida ishlatilgan, ba’zi qismlari vayron qilingan,
faqat 1960-yillarda restavratsiya qilina boshlandi.
3. Toshkent:
Ko‘kaldosh madrasasi
: 1920-yillarda yopilgan, klub va ombor sifatida
ishlatilgan.
Hazrati Imom majmuasi
: Sovetlarning “yangi Toshkent” konsepsiyasiga zid
bo‘lgan. Faqat 1980-yillarda rasmiy e’tibor qaratildi.
4. Xiva:
Ichan Qal’a
: 1969-yilda muzey-qo‘riqxona sifatida ro‘yxatga olingan. Bu Sovet
hukumati tomonidan yodgorlikni siyosiy nazorat ostida saqlashning timsoli edi.
Juma masjidi
: 1930-yillarda yopilgan, faqat 1970-yillarda restavratsiya ishlari
boshlandi.
Xulosa
O‘zbekistonda Sovet hokimiyatining moddiy-madaniy yodgorliklarga bo‘lgan
munosabati siyosiy mafkuraga bog‘liq holda o‘zgarib borgan. Bu munosabat dastlab
yo‘q qilishga, keyin esa ilmiy restavratsiyaga va ideologik foydalanishga o‘tgan.
Ushbu tarixiy tajriba bugungi madaniy siyosatda mustaqil va mustahkam yondashuv
zarurligini ko‘rsatadi. Endilikda yodgorliklarga faqat estetik yoki tarixiy emas, balki
ma’naviy va milliy qadriyat sifatida ham qarash lozim.
Manbalar ro‘yxati
1.
Karimov, I. A. (1998).
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. Toshkent:
Ma’naviyat.
2.
Semenov, A. A. (1947).
Monumentalnaya arxitektura Sredney Azii
. Moskva: Izd.
Akademii nauk SSSR.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
222
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3.
Is’hoqov, M. (2006).
Tarixiy yodgorliklar va ularning muhofazasi
. Toshkent:
“Fan” nashriyoti.
4.
Shoniyozov, K. (1990).
O‘zbekiston tarixiy obidalarining taqdiri
. Toshkent:
Sharq.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxivi, fond 245, ro‘yxat 5, ish 16.
6.
“Pravda Vostoka” gazetasi, 1953-yil 17-iyul soni.
7.
UNESCO. (1990).
Preservation of Cultural Heritage in Central Asia
. Paris:
UNESCO Publishing.
