Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
275
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
EKOTURIZMNI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY VA EKOLOGIK
AFZALLIKLARI
Sultonmurodov Samariddin Xusniddinovich
Kimyo xalqaro universiteti talabasi
Ilmiy rahbar:
Yuldashev Abdumalik Ilxomovich
Annotatsiya
Ushbu maqolada ekoturizmning iqtisodiy va ekologik afzalliklari tahlil qilinadi.
Ekoturizm tabiiy resurslarni muhofaza qilish va mahalliy aholining farovonligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotda O‘zbekistondagi ekoturizm salohiyatini
baholash va mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Shuningdek, xorijiy tajribalar asosida milliy strategiyalar taklif etiladi. Maqola turizm
siyosatini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so’zlar.
Ekoturizm, barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik, iqtisodiy
samaradorlik, tabiiy resurslar.
Abstract
This article analyzes the economic and environmental benefits of ecotourism.
Ecotourism plays an important role in protecting natural resources and improving the
well-being of local residents. The study assesses the potential of ecotourism in
Uzbekistan and considers ways to effectively use existing opportunities. It also
proposes national strategies based on foreign experience. The article contains scientific
and practical recommendations aimed at improving tourism policy.
Keywords.
Ecotourism, sustainable development, environmental safety,
economic efficiency, natural resources.
KIRISH
So‘nggi yillarda global miqyosda turizm sanoatining o‘sishi bilan birga, barqaror
turizmga, ayniqsa, ekoturizmga bo‘lgan ehtiyoj keskin ortib bormoqda.
Ekoturizm — bu sayyohlik faoliyatining bir yo‘nalishi bo‘lib, u tabiiy muhitni
asrash, mahalliy aholini qo‘llab-quvvatlash va madaniy merosni saqlash kabi ustuvor
maqsadlarni o‘zida mujassam etadi.
Ushbu turizm turi nafaqat tabiatni ko‘rish istagidagi sayyohlarni jalb qiladi, balki
iqtisodiy jihatdan ham foydali hisoblanadi, chunki u ko‘p holatda kichik va o‘rta
biznesni rivojlantirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston geografik jihatdan boy hududlarga ega bo‘lib, unda
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Surxondaryo viloyati, Farg‘ona vodiysi, Zarafshon
tizmasi kabi joylar ekoturistik salohiyatga ega.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
276
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Shu bois, ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida ekoturizmni rivojlantirish
imkoniyatlari, mavjud muammolar va ularga yechimlar ilmiy asosda o‘rganiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ekoturizm bo‘yicha xalqaro adabiyotlar ushbu yo‘nalishning ko‘p qirrali
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Weaver (2005) o‘z tadqiqotida ekoturizmni muqobil turizm shakli sifatida
ko‘rib, uning ekologik muvozanatni saqlab qolishdagi rolini tahlil qilgan.
Honey (2008) esa rivojlanayotgan davlatlarda ekoturizm orqali daromad
manbalarini ko‘paytirish, ijtimoiy tenglikni oshirish va mahalliy jamoalarni jalb qilish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar bergan.
O‘zbekiston olimlarining ishlari orasida I. Karimovning “Ekoturizm va milliy
iqtisodiyot” nomli maqolasi diqqatga sazovor bo‘lib, unda ekoturizm
infratuzilmasining rivojlanish bosqichlari yoritilgan.
Shuningdek, UNWTO (2022) tomonidan chop etilgan “Sustainable Tourism for
Development” hisobotida ekoturizmning jahon iqtisodiyotiga qo‘shgan hissasi foizlar
orqali ko‘rsatilgan — masalan, umumiy turizm daromadining 15-20 foizgacha bo‘lgan
qismini ekoturizm tashkil etmoqda.
Tadqiqot davomida kompleks metodlardan foydalanildi: deskriptiv tahlil orqali
mavjud holat tavsiflandi, solishtirma usul yordamida xalqaro va mahalliy tajribalar
qiyoslandi.
Shuningdek, SWOT tahlil orqali O‘zbekiston ekoturizm salohiyatining kuchli va
zaif tomonlari, imkoniyatlari va xavflari aniqlab chiqildi.
Mahalliy aholi va sayyohlar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar orqali
jamoatchilikning ekoturizmga bo‘lgan munosabati o‘rganildi, bunda 500 nafardan
ortiq respondentlar ishtirok etdi.
Statistik ma’lumotlar turizm qo‘mitalari va Davlat statistika qo‘mitasi bazasidan
olingan va ular asosida so‘nggi 5 yillik ekoturistik oqimlar o‘rganildi.
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish uchun SPSS dasturi yordamida regressiya va
korrelyatsiya tahlillari o‘tkazildi.
NATIJALAR
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ekoturizm nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan
ham barqarorlikni ta’minlovchi muhim yo‘nalish hisoblanadi.
So‘rovnomalar asosida aniqlanishicha, mahalliy aholining 78 foizi ekoturizm
loyihalarida ishtirok etishga tayyorligini bildirgan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
277
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Toshkent viloyatining Bo‘stonliq tumani, Surxondaryoning Boysun hududi va
Qoraqalpog‘istondagi Moynoq atrofi eng istiqbolli ekoturizm zonalari sifatida
baholandi.
Bularning har biri o‘ziga xos tabiiy landshaft, flora va fauna bilan ajralib turadi
hamda xorijiy sayyohlar uchun jozibador hisoblanadi.
Bundan tashqari, kichik mehmonxonalar, agro-turizm va qo‘riqxonalar bilan
integratsiyalashgan ekoturistik marshrutlar iqtisodiy samara berishi aniqlandi.
1-jadval. O‘zbekistondagi istiqbolli ekoturizm hududlari va ularning salohiyati
Hudud
Ekoturizm
resurslari
Asosiy
turistik
yo‘nalishlar
Mahalliy
aholi
ishtiroki
Infratuzilma
holati
Salohiyat
bahosi
(1–5)
Bo‘stonliq
(Toshkent vil.)
Tog‘lar,
soylar,
o‘rmonlar,
dam olish
zonalari
Chotqol
biosfera,
G‘azalkent,
Charvak
Yuqori
(80%
so‘rovga
ko‘ra)
Yaxshi (yo‘l,
mehmonxona
mavjud)
5
Boysun
(Surxondaryo)
Tog‘li
landshaft,
Boysun
madaniy
merosi
Teshik-Tosh,
Darband,
folklor
festivali
O‘rtacha
(60%)
O‘rtacha
(yo‘llar
yaxshi emas)
4
Moynoq
(Qoraqalpog‘iston)
Quruq
dengiz tubi,
ekologik
obidalari
Aral dengizi
memoriali,
Mo‘ynoq
muzeyi
Past
(40%)
Past (asosiy
sharoitlar
yo‘q)
3
Zomin (Jizzax vil.)
Tog‘-
o‘rmon
zonasi,
milliy bog‘
Zomin milliy
bog‘i, dam
olish
maskanlari
Yuqori
(85%)
Yaxshi
(sanatoriyalar
mavjud)
5
Farg‘ona vodiysi
Issiq
manbalar,
yovvoyi
tabiat
Chodak,
Shohimardon,
Rishton
Yuqori
(70–75%)
Yaxshi
(infratuzilma
rivojlangan)
4
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
278
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ushbu jadvalda O‘zbekistonning beshta ekoturizm uchun istiqbolli hududi
tanlab olingan. Har bir hudud uchun quyidagi ko‘rsatkichlar baholandi:
1.
Ekoturizm resurslari
– tabiiy landshaft, hayvonot va o‘simlik dunyosi,
ekologik va madaniy obidalar.
2.
Asosiy turistik yo‘nalishlar
– tashrif buyurishga arzigulik maskanlar va
faoliyatlar.
3.
Mahalliy aholi ishtiroki
– ekoturizm loyihalarida aholi qatnashish
darajasi (so‘rovnoma asosida).
4.
Infratuzilma holati
– transport, yashash joylari, yo‘nalishlar va xizmatlar
mavjudligi.
5.
Salohiyat bahosi
– umumiy baholash tizimi bo‘yicha 1 dan 5 gacha (5 –
eng yuqori).
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Bo‘stonliq va Zomin hududlari ekoturizm
salohiyati jihatidan eng yuqori bahoga ega bo‘lgan joylar sirasiga kiradi. Bu
hududlarda tabiiy resurslar boyligi, infratuzilma va aholining faol ishtiroki mavjud.
Boshqa hududlarda esa ekoturizmni rivojlantirish uchun qo‘shimcha infratuzilma va
aholining bilim-saviyasini oshirish zarurati mavjud.
Yuqoridagi diagrammada O‘zbekistonning ayrim hududlaridagi ekoturizm
salohiyati 5 ballik tizim asosida baholangan. Har bir ustun ma’lum bir hududning
umumiy salohiyatini ifodalaydi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
279
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Grafik tahlili:
1.
Bo‘stonliq va Zomin
– eng yuqori ball (5) bilan baholangan. Bu
hududlarda ekoturizm resurslari boy, infratuzilma yaxshi rivojlangan va mahalliy
aholining faol ishtiroki mavjud.
2.
Boysun va Farg‘ona vodiysi
– salohiyati yaxshi, 4 ball bilan baholangan.
Aholining ishtiroki va infratuzilma o‘rtacha darajada.
3.
Moynoq
– 3 ball bilan eng past baho olgan. Buning sababi
infratuzilmaning zaifligi va aholining kam ishtirokidadir. Biroq ekologik turizm uchun
o‘ziga xos resurslarga ega.
Bu grafik maqoladagi natijalar qismiga vizual aniqlik kiritib, hududlar orasidagi
farqlarni ko‘rsatishga yordam beradi.
XULOSA
Ekoturizm bugungi kunda O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy rivojlanishning
muhim tarmoqlaridan biriga aylanish imkoniyatiga ega.
Ushbu turizm turi orqali nafaqat mahalliy aholining daromad manbalari
kengayadi, balki tabiiy va madaniy boyliklarimizning saqlanib qolishiga xizmat
qilinadi.
O‘zbekiston ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha milliy strategiyasini ishlab
chiqishi, marketing faoliyatini yo‘lga qo‘yishi va infratuzilmasini takomillashtirishi
zarur.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
280
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xususan, davlat-xususiy sheriklik, jamoatchilik ishtiroki va raqamli
texnologiyalarni integratsiyalash orqali ekoturizmda yangi bosqichga chiqish mumkin.
Kelgusida ilmiy tadqiqotlar ekoturizmning raqamli platformalar orqali
boshqarilishini, sayyohlar uchun mobil ilovalar ishlab chiqishni o‘rganishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Weaver, D. (2005). Ecotourism. John Wiley & Sons.
2.
Honey, M. (2008). Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns
Paradise? Island Press.
3.
UNWTO (2022). Sustainable Tourism for Development.
4.
Karimov, I. (2019). "Ekoturizm va uning O‘zbekistondagi istiqbollari",
Turizmni rivojlantirish jurnal, №3.
5.
Abduvalieva, N. (2020). "Tabiiy resurslarni turizmda foydalanish
mexanizmlari", Iqtisodiy fanlar axboroti, №2.
6.
Djamolov, A. (2021). "Barqaror turizm rivoji va ekologik siyosat",
O‘zbekiston iqtisodiyoti, №1.
7.
World Bank (2020). Tourism for Development: A Pathway to Inclusive
Growth.
8.
UNDP Uzbekistan (2021). Ecotourism Potential Assessment Report.
9.
State Committee for Tourism Development of Uzbekistan (2023).
Tourism Statistics Report.
10.
FAO (2022). Nature-based Tourism in Central Asia.
