Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
343
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TABIIY FANLARNI O’QITISHDA PREDMETLI DARSLARNING
AHAMIYATI
Shernazarova Nilufar
Toshkent amaliy fanlar universiteti, boshlangʻich talim yoʻnalishi mutaxassisligi 4-
kurs talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada tabiiy fanlarni oʻqitishda predmetli (fanlararo va amaliy
yoʻnaltirilgan) darslarning didaktik, tarbiyaviy va innovatsion ahamiyati yoritilgan.
Pedagogik tajribalar asosida predmetli darslarning oʻquvchilar bilimini
chuqurlashtirish va ularni hayotga tayyorlashdagi roli tahlil qilingan.
Maqolada predmetli darslar orqali tabiiy fanlarga qiziqishni oshirish,
oʻquvchilarda kuzatuvchanlik va analitik fikrlashni shakllantirish imkoniyatlari koʻrib
chiqilgan. Ayniqsa, STEM yondashuvi bilan integratsiyalashgan fanlararo
loyihalarning taʼlim sifati va samaradorligiga ijobiy taʼsiri aniqlangan.
Tajriba darslari, laboratoriya ishlari, dala mashgʻulotlari singari faol metodlar
predmetli yondashuvda asosiy oʻrin tutadi. Ushbu metodlar nafaqat nazariy bilimlarni
mustahkamlash, balki ularni amaliyotga tadbiq qilish ko‘nikmalarini ham
shakllantiradi.
Maqolada ilg‘or xorijiy va milliy tajribalar asosida o‘rganilgan uslublar tahlil
qilinib, ulardan tabiiy fanlar darslarini tashkil etishda foydalanish bo‘yicha takliflar
keltirilgan.
Kalit so’zlar.
Tabiiy fanlar, predmetli yondashuv, dars sifati, fanlararo
bogʻliqlik, amaliy dars, o‘quvchilarning qiziqishi, laboratoriya ishlari, metodika,
STEM, taʼlim samaradorligi.
Abstract
This article highlights the didactic, educational and innovative significance of
subject-based (interdisciplinary and practically oriented) lessons in teaching natural
sciences. Based on pedagogical experiences, the role of subject-based lessons in
deepening students' knowledge and preparing them for life is analyzed.
The article considers the possibilities of increasing interest in natural sciences
through subject-based lessons, forming observational and analytical thinking in
students. In particular, the positive impact of interdisciplinary projects integrated with
the STEM approach on the quality and effectiveness of education is identified.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
344
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Active methods such as experimental lessons, laboratory work, field trips play a
key role in the subject-based approach. These methods not only consolidate theoretical
knowledge, but also form the skills to apply them in practice.
The article analyzes the methods studied on the basis of advanced foreign and
national experiences and makes suggestions for their use in organizing natural science
lessons.
Keywords.
Natural sciences, subject-based approach, lesson quality,
interdisciplinary connection, practical lesson, student interest, laboratory work,
methodology, STEM, educational effectiveness.
KIRISH
Tabiiy fanlar – biologiya, fizika, kimyo va geografiya – inson va tabiat
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni anglatuvchi muhim bilim sohalaridir. Bu fanlarni
o‘qitishda nafaqat nazariy, balki amaliy yo‘nalishdagi ta’lim uslublari keng qo‘llanishi
zarur.
Predmetli darslar – o‘quvchilarning kundalik hayotdagi hodisalarni fan nuqtai
nazaridan tushunishiga va o‘rganilgan bilimlarni real muammolarni hal qilishda
qo‘llashiga xizmat qiladi.
Zamonaviy taʼlim tizimida fanlararo yondashuv va innovatsion texnologiyalarni
uyg‘unlashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Bunda predmetli yondashuv orqali
tabiiy fanlarning amaliy jihatlari yoritilishi lozim.
Maqolaning maqsadi – tabiiy fanlar darslarida predmetli yondashuvning
ahamiyatini ochib berish, uning samaradorlik omillarini aniqlash hamda taʼlim sifati
va mazmunini boyitish yo‘llarini asoslab berishdan iborat.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ilmiy adabiyotlarda tabiiy fanlarni o‘qitishda amaliy yondashuvlar haqida
ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Vygotskiy va Brunerlarning ijtimoiy-
kognitiv nazariyalari asosida faol o‘rganish va laboratoriya ishlarining afzalliklari
ko‘rsatib o‘tilgan.
Yaqin yillarda PISA tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, fanlarni hayot bilan bog‘lab
o‘qitish – o‘quvchilarning funksional savodxonligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shu sababli ko‘plab mamlakatlarda STEM yondashuvini tabiiy fanlarga joriy etish
ommalashmoqda.
Milliy tadqiqotlar ham bu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekistonlik
olimlar – X. Khamidov, D. Ziyayeva, N. Salimovalar tomonidan olib borilgan ishlar
amaliy topshiriqlar, sinfdan tashqari tajribalar va dala mashg‘ulotlarining
o‘quvchilarda ijodiy fikrni shakllantirishdagi rolini asoslab bergan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
345
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Shuningdek, fanlararo loyihalar orqali o‘quvchilarning turli fanlar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni anglab yetishi, tabiatdagi jarayonlarni tizimli o‘rganishi hamda ijtimoiy-
madaniy muammolarni tahlil qilish salohiyati ortishi ta’kidlangan.
Tadqiqotda sifatli va miqdoriy metodlar uyg‘unligida yondashildi. 8–11-
sinflarda biologiya va kimyo darslari asosida tajriba o‘tkazildi. Darslar predmetli
yondashuv asosida, amaliy mashg‘ulotlar va guruhiy loyihalarga tayangan holda
tashkil etildi.
Tajriba guruhida haftada bir marta laboratoriya ishlari va bir marta dala
mashg‘uloti o‘tkazildi. Nazorat guruhi esa an’anaviy o‘qitish asosida ta’lim oldi. Dars
oxirida testlar, intervyular va so‘rovnomalar orqali o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
munosabatlari baholandi.
Tadqiqotda o‘quvchilarning fanlarga nisbatan motivatsiyasi, mavzuni tushunish
darajasi, savollar bilan ishlash va tahliliy fikrlash ko‘nikmalari tahlil qilindi. Shu bilan
birga, o‘qituvchilarning didaktik materiallar tayyorlashdagi malakasi ham baholandi.
Ma’lumotlar statistik jihatdan tahlil qilinib, predmetli yondashuvning ta’lim
sifati va o‘quvchilarning amaliy tayyorgarligiga ijobiy ta’siri isbotlandi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, predmetli darslar o‘quvchilarning fanlarga nisbatan
ijobiy munosabatini shakllantiradi. Tajriba guruhidagi o‘quvchilarning biologiya va
kimyo fanlaridan test natijalari nazorat guruhidagilarnikidan 18–22% yuqori bo‘ldi.
Amaliy darslar orqali o‘quvchilar hodisalarni kuzatish, tajriba qilish va
xulosalash malakalarini rivojlantirdi. Ular real muammolarga yechim topish, tahlil
qilish va jamoaviy ishlarni samarali bajarishda faol qatnashdi.
O‘qituvchilar ham predmetli yondashuv orqali o‘z darslarini mazmunli, samarali
va zamonaviy texnologiyalar bilan boyitishga harakat qilishdi. Bu esa ta’lim
jarayonining interaktiv va muomala asosidagi shakllarda olib borilishiga xizmat qildi.
Dala mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilar o‘rganilgan nazariy bilimlarni hayotiy
misollar bilan bog‘ladi. Masalan, biologik xilma-xillikni aniqlash, o‘simliklarning
yashash muhitini kuzatish va tahlil qilish faoliyatlari amalga oshirildi.
1-Jadval. Tajriba va nazorat guruhlarida o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi
(foizda)
Fan
Guruh
O‘rtacha ball
(%)
Tahliliy
fikrlash
Amaliy
ko‘nikma
Fanlarga
qiziqish
Biologiya
Tajriba
guruhi
86
Yuqori
Yuqori
Kuchli
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
346
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Fan
Guruh
O‘rtacha ball
(%)
Tahliliy
fikrlash
Amaliy
ko‘nikma
Fanlarga
qiziqish
Nazorat
guruhi
69
O‘rtacha
Past
O‘rtacha
Kimyo
Tajriba
guruhi
83
Yuqori
Yuqori
Kuchli
Nazorat
guruhi
66
Past
Past
O‘rtacha
Ushbu jadvalda 10-sinf biologiya va kimyo fanlaridan tashkil etilgan tajriba
(predmetli dars asosida) va nazorat (an’anaviy uslubda) guruhlarining o‘zlashtirish
darajalari taqqoslab ko‘rsatilgan. Jadvalda o‘quvchilarning o‘rtacha nazorat ballari,
tahliliy fikrlash, amaliy ko‘nikma, va fanlarga qiziqish darajasi ko‘rsatkichlari
keltirilgan.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki:
•
Tajriba guruhidagi o‘quvchilarning o‘rtacha bali 17–20% ga yuqori
bo‘lgan;
•
Ularning tahliliy fikrlashi va amaliy ko‘nikmalari sezilarli darajada
rivojlangan;
•
Fanlarga bo‘lgan qiziqish kuchli bo‘lib, o‘quvchilar darslarda faol ishtirok
etgan.
Bu natijalar predmetli darslar orqali nafaqat nazariy bilimlar chuqurlashgani,
balki o‘quvchilarning amaliy fikrlash, kuzatish va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalari ham sezilarli darajada oshganini ko‘rsatadi.
XULOSA
Tabiiy fanlarni o‘qitishda predmetli yondashuvni qo‘llash zamonaviy ta’limning
muhim tamoyillaridan biridir. Bu yondashuv orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlash,
muammo yechish va kuzatuvchanlik kabi ko‘nikmalarni egallaydi.
Predmetli darslar nafaqat bilim, balki amaliy faoliyat orqali o‘rganishni
ta’minlaydi. Bu esa o‘quvchilarning bilimlarini mustahkamlaydi va ularni hayotga
tayyorlaydi.
Ta’lim muassasalarida laboratoriya, ekskursiya va dala mashg‘ulotlari sonini
ko‘paytirish, amaliy topshiriqlarga boy darsliklar yaratish ta’lim samaradorligini
oshiradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
347
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Kelgusida STEM yondashuvi asosida fanlararo loyihalar sonini oshirish,
interaktiv metodlar orqali dars jarayonini jonlantirish ta’lim tizimini innovatsion
yuksalish bosqichiga olib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes.
2.
Bruner, J. (1966). Toward a Theory of Instruction. Harvard University
Press.
3.
Ziyayeva, D. (2022). “Fanlararo yondashuv orqali biologiya darslarining
samaradorligini oshirish.” O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2(1), 44–50.
4.
Salimova, N. (2023). “Tabiiy fanlarda amaliy mashg‘ulotlarning
o‘quvchilarning fikrlash jarayoniga ta’siri.” Ta’lim va innovatsiyalar, 4(3), 66–72.
5.
OECD. (2019). PISA 2018 Results: What Students Know and Can Do.
OECD Publishing.
