Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
540
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI OʻQUVCHILAR PSIXOLOGIYASI
Shaymanova Nozigul Abdullayevna
Qashqadaryo viloyati,Koson tumani 80- maktabning Boshlangʻich taʼlim
oʻqituvchisi.
Buriyeva Raisa Zayliyevna
Koson tumani 32 maktab o’qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kichik maktab yoshidagi oʻquvchilarning psixologik
rivojlanish xususiyatlari tahlil etiladi. Xususan, ularning aqliy, emotsional va ijtimoiy
rivojlanish jarayonlari, shuningdek, shaxsiy sifatlarining shakllanishiga taʼsir etuvchi
omillar koʻrib chiqiladi. Maqolada bu yosh davrida oʻquvchilarning oʻz-oʻzini anglash,
nutq rivoji, motivatsiya va o‘rganish qobiliyatining oʻziga xos jihatlari yoritilgan.
Shuningdek, pedagog va psixologlar uchun kichik maktab yoshidagi bolalar bilan
ishlashda zarur boʻlgan tavsiyalar ham berilgan. Tadqiqot natijalari bu yoshdagi
oʻquvchilarning taʼlim jarayoniga yanada samarali yondashishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
kichik maktab yoshi, psixologik rivojlanish, aqliy rivojlanish,
emotsional holat, ijtimoiy moslashuv, motivatsiya, nutq rivoji, o‘quv faoliyati, shaxsiy
xususiyatlar, o‘z-o‘zini anglash, pedagogik yondashuv, psixologik yordam.
Kirish.
Kichik maktab yoshi — bolaning shaxs sifatida shakllanishida muhim bosqich
hisoblanadi. Bu davrda oʻquvchilar aqliy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishning yangi
bosqichiga qadam qoʻyadilar. Ularning dunyoqarashi kengayib, mustaqil fikrlash va
o‘z-o‘zini anglash qobiliyati shakllana boshlaydi. O‘quv faoliyati asosiy yetakchi
faoliyat turi sifatida rivojlanib, bolalarda mehnatsevarlik, intizom va maqsadga intilish
kabi sifatlar tarkib topadi. Shu bois, kichik maktab yoshidagi oʻquvchilarning
psixologik xususiyatlarini oʻrganish, ularning taʼlim-tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil
etish va shaxsiy rivojlanishiga samarali taʼsir ko‘rsatish uchun nihoyatda muhimdir.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
541
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning psixologik rivojlanish
jarayonlari va ularga xos boʻlgan o‘ziga xos xususiyatlar tahlil qilinadi.
Asosiy qism.
Kichik maktab yoshi odatda 6–10 yosh oralig‘ini o‘z ichiga oladi. Bu davr
bolaning intellektual, emotsional va ijtimoiy rivojlanishida tub burilish nuqtasi
hisoblanadi. Maktabga qadam qo‘yish bolaning hayot tarzini tubdan o‘zgartiradi:
o‘quv faoliyati markaziy o‘ringa chiqadi va yangi ijtimoiy talablar, majburiyatlar
yuzaga keladi. Shu sababli bu yoshdagi o‘quvchilarning psixologik rivojlanish
xususiyatlarini chuqur o‘rganish, ularning shaxs sifatida shakllanishiga to‘g‘ri yo‘l
ko‘rsatish uchun zarurdir.
Aqliy rivojlanish.
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash, diqqatni jamlash,
xotira va tasavvur kabi aqliy jarayonlar faol rivojlana boshlaydi. Ular uchun konkret
tasavvurga asoslangan fikrlash xarakterlidir, ya’ni ular real, aniq predmet va
hodisalarni oson tasavvur etadilar. Bu yoshda bolalar sabab-oqibat bog‘liqliklarini
tushunishni, oddiy tahlil va solishtirishlarni amalga oshirishni o‘rganadilar. Piagening
kognitiv rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bu davr bolalari konkret operatsiyalar
bosqichiga kiradi: ular real sharoitdagi hodisalarni tahlil qila oladilar, lekin abstrakt
tushunchalarni tushunish qiyin kechadi.
Emotsional rivojlanish.
Bu bosqichda o‘quvchilarning hissiy dunyosi ham sezilarli darajada boyiydi.
Ular o‘z his-tuyg‘ularini yaxshiroq anglay boshlaydilar va boshqalar his-tuyg‘ulariga
ham e’tibor qaratadilar. Kichik maktab yoshidagi bolalar ko‘proq ijobiy bahoga,
rag‘batga ehtiyoj sezadilar. O‘qituvchi va ota-onalarning baholari ular uchun juda
muhim bo‘lib, o‘z-o‘zini baholash jarayoniga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu yoshdagi
bolalarning o‘z-o‘zini qadrlashi oson shikastlanishi mumkin, shuning uchun ular bilan
ishlashda muloyimlik va ijobiy mustahkamlash usullaridan foydalanish muhimdir.
Ijtimoiy rivojlanish.
Maktab faoliyati bolaning ijtimoiy hayotining markaziga aylanadi.
O‘quvchilarda do‘stlik, hamkorlik va jamoaviy ish ko‘nikmalari shakllanadi. Jamoa
ichida o‘z o‘rnini topish, tengdoshlari bilan muloqot qilish va hamkorlik qilish
bolalarning ijtimoiy rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yoshda bolalar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
542
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ijtimoiy qoidalarni tushuna boshlaydilar va o‘z xatti-harakatlarini ushbu qoidalarga
muvofiqlashtirishga intiladilar. Motivatsiya va o‘quv faoliyati.
Kichik maktab yoshida o‘qishga motivatsiyaning shakllanishi juda muhimdir.
Dastlabki yillarda o‘quvchilarning motivatsiyasi ko‘pincha tashqi rag‘bat (masalan,
baho, maqtov) bilan bog‘liq bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan ichki motivatsiya — bilim
olishga bo‘lgan qiziqish, o‘zini rivojlantirish istagi shakllanishi kerak. O‘quv
faoliyatida bolalarga aniq maqsadlar qo‘yish, ular uchun qiziqarli va mos metodikalar
qo‘llash motivatsiyani oshirishga yorda beradi.
Shaxsiy xususiyatlarning shakllanishi.
Bu davrda bolalarda o‘z-o‘zini anglash, o‘ziga nisbatan baho berish, o‘z
faoliyatini rejalashtirish va nazorat qilish qobiliyatlari rivojlanadi. Mustaqillik,
javobgarlik, mehnatsevarlik, qat’iyatlilik kabi shaxsiy sifatlarning shakllanishi aynan
shu yoshda boshlanadi. Shuning uchun bolalarga o‘z fikrini bildirish, qaror qabul qilish
imkoniyatlarini yaratish, xatolaridan o‘rganishlariga sharoit yaratish juda muhimdir.
Pedagogik va psixologik yondashuvlar.
O‘qituvchilar va psixologlar kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarga individual
va differensial yondashuvni qo‘llashlari zarur. Har bir bolaning rivojlanish sur’ati va
shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda, ularning o‘ziga xos ehtiyojlariga mos
metodlar tanlanishi kerak. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlikda ishlash, bola
rivojlanishini muntazam kuzatib borish, zarur bo‘lsa psixologik yordam ko‘rsatish
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa:
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning psixologik rivojlanishi ularning shaxs
sifatida shakllanishining asosiy poydevorini tashkil etadi. Bu davrda bolalar aqliy,
emotsional va ijtimoiy jihatdan faol rivojlanadilar, mustaqil fikrlash, o‘z-o‘zini
baholash va jamoadagi o‘z o‘rnini aniqlash ko‘nikmalarini egallaydilar. O‘qituvchilar,
psixologlar va ota-onalar tomonidan ko‘rsatiladigan to‘g‘ri pedagogik va psixologik
yondashuv bolalarning sog‘lom shaxs sifatida shakllanishini ta’minlaydi.
O‘quvchilarning o‘z-o‘ziga ishonchini oshirish, bilimga bo‘lgan qiziqishini qo‘llab-
quvvatlash va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularni kelajakdagi muvaffaqiyatli
ta’lim va hayotiy faoliyatga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, kichik maktab
yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish va ularning
ehtiyojlariga mos tarzda yondashish ta’lim-tarbiya jarayonining ajralmas qismiga
aylanishi lozim.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 4
543
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абдуллаева Н.К. "Психология детского возраста". – Т.: Fan va texnologiya, 2015.
2. Ananjev B.G. "Bolalar va o‘smirlar psixologiyasi". – T.: Sharq, 2018.
3. Vygotskiy L.S. "Pedagogik psixologiya". – M.: Pedagogika, 1991.
4. Elkonin D.B. "Bola rivojlanishining psixologik bosqichlari". – T.: O‘zbekiston,
2017.
5. Piaget J. "Bolalar tafakkuri va nutqining rivojlanishi". – M.: Prosveshchenie, 1984.
6. Xolmatova M.T. "O‘quvchilarning psixologik rivojlanishi". – T.: Fan, 2014.
7. Davletshin M.R. "Pedagogik psixologiya asoslari". – T.: Iste’dod, 2012.
8. Bo‘rijonov M.B. "Bolalar psixologiyasi". – T.: Universitet, 2020.
9. Rubinshteyn S.L. "Inson va uning psixikasi". – M.: Nauka, 2000.
10. Boshqirov A.X. "Kichik maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi". – T.: Ilm ziyo,
2016.
11. Bruner J. "Ta’lim jarayonining psixologiyasi". – M.: Prosveshchenie, 1977.
12. Smirnov A.A., Venger L.A. "Bolalar va o‘smirlar psixologiyasi". – M.:
Prosveshchenie, 1995.
13. Selevko G.K. "Ta’lim texnologiyalari va ularning psixologik asoslari". – T.: Fan,
2011.
14. Qodirova N. "Ta’lim jarayonida bolalar psixologik xususiyatlari". – Samarqand,
2019.
15. Woolfolk A. "Pedagogik psixologiya". – T.: Yangi asr avlodi, 2010.
