AMPUTANT FUTBOLCHILARNING MUVOZANAT SAQLASH
QOBILIYATI BARQARORLIGINI OSHIRISH USLUBIYATI
МЕТОДИКА ПОВЫШЕНИЯ УСТОЙЧИВОСТИ РАВНОВЕСНОЙ
СПОСОБНОСТИ ИГРОКОВ С АМПУТИРОВАННЫМИ
КОНЕЧНОСТЯМИ
METHODOLOGY TO INCREASE THE STABILITY OF THE
ABILITY OF AMPUTEE PLAYERS TO BALANCE
ALFRAGANUS UNIVERSITETI
Mirqosimov M.M
email:mirzoir0703@gmail.com
ORCID: 0009-0007-7426-1982
Annotatsiya
Mazkur ishda amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyati barqarorligini
oshirishga oid vositalarni tanlab olish hamda ularning samaradorligi aniq ko‘rsatilgan.Bu ishda
amputant futbolchilarni tayyorlash va ularni o‘rganish bo‘yicha ilmiy-uslubiy adabiyotlar taxlili,
ishning maqsadi, vazifalari,uslublari va olib borilishi hamda tadqiqot bo‘yicha olingan
natijalarning tahlili aniq yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: Muvozanat,to‘p ,muvozanat tayoqcha, amputant,qobiliyat,terma jamoa
.
Kirish
Dunyoda so‘nggi yillarda amputant futbolchilarning ommaviyligi o‘sib bormoqda, u boshqa
sport turlari orasida o‘zining munosib o‘rnini egallab bo‘ldi. Hozirgi rivojlangan futbol amputant
futbolchilar tayyorgarligiga yuqori talablar qo‘yadi, bu esa o‘quv-mashg‘ulot jarayonini tuzishga
bo‘lgan yangi, yanada mukammal uslubiy yondashuvlarni izlab topish hamda sportchi
yigitlarning turli tomonlarini takomillashtirishga yordam beruvchi yangi ilmiy-pedagogik
texnologiyalarni ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Hozirgi zamonaviy futbolda muntazam
o‘zgarib turuvchi o‘yin vaziyatlarida harakatlarini aniq muvofiqlash hamda qayta qurish
ko‘nikmasi, reaktsiya tezligi, diqqatni jamlash va ko‘chirish, o‘yinni tez sur‘atda olib borish
ko‘nikmasini muvozanatda saqlash qobiliyatlarning rivojlanganlik darajasiga bog‘liq.Ushbu
qobiliyatni rivojlantirish futbol sport turida yuqori natijalarga erishish uchun asosiy omillardan
hisoblanadi.
Jahonda hozirgi kunda turli yoshdagi amputant futbolchilarning morfofunktsional
ko‘rsatkichlarini inobatga olgan holda ularning jismoniy rivojlanishi va jismoniy tayyorgarligi
darajasini oshirish, musobaqa faoliyati sharoitlarida texnik-taktik harakatlar samaradorligini
takomillashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlar olib b
orilmoqda. So‘nggi yillarda har xil sport
turlarida sportchilarning umumiy va maxsus kordinatsion qobiliyatlarini takomillashtirish
masalalari yuzasidan katta nazariy va tajriba materiallari to‘plangan. Biroq amputantlar futbolida,
muvozanat saqlash qobiliyatlarni takomillashtirishga qaratilgan tadqiqotlar sanoqlidir. Yillik
tayyorgarlik siklining turli bosqichlarida amputantlar futbolchilarning muvozanat saqlash
qobiliyatlarini tashxislash va rivojlantirish vositalari hamda uslublarini ishlab chiqish bilan
bog‘liq masalalar yetarlicha o’rganilmagan.
Tadqiqot maqsadi.
Qobiliyatlarini rivojlantirish uslubiyatini maxsus vositalarni
optimallashtirish va mikrotsikllar yuklamalarini me‘yorlash orqali takomillashtirish bo’yicha
taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqotni tashkil qilish uslublari.
Amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyati yillik tayyorgarlik davrlari va
bosqichlarida amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyatlarini baholash uchun
ishonchli testlarni aniqlash va asoslash;
Tayyorgarlik va musobaqa davrlarining turlararo tayyorgarlik bosqichlarida amputant
futbolchilarning musobaqa faoliyatini inobatga olgan holda koordinatsion qobiliyatlarni
takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulot vositalarining mikrosikl vazifalari bo‘yicha optimal
me‘yorlari nisbatlarini aniqlash;
Maxsus mashqlar kompleksidan ustuvor foydalanish asosida amputant futbolchilarning
muvozanat saqlash qobiliyatini rivojlantirishning ta‘sir etish darajalari bo‘yicha turli variantlarini
ishlab chiqish;
Amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyati orqali yo‘naltirilgan muvozanat
saqlash vositalarning musobaqa faoliyatiga ta‘sirini aniqlash va samaradorligini tajribada
asoslash.
Tadqiqot natijalari va muhokamasi
.
Yillik tayyorgarlik sikllarida amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyatini
baholashga qaratilgan samarali testlar aniqlangan. Amputant futbolchilarning muvozanat saqlash
qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan mashqlar kompleksi ishlab chiqilgan.
Tadqiqot jarayonida muvofiqlashtirish qobiliyatlarini rivojlantirish va takomillashtirishga
bag‘ishlangan tadqiqotlarda ta‘lim va tarbiya jarayonini har tomonlama o‘rganish bilan
muvofiqlashtirish qobiliyatlari darajasini oshirish masalasiga hamrohlik qilish muhimligi
aniqlandi. Ushbu bobda ayol futbolchilarning tayyorgarlik va musobaqa davomidagi
mashg‘ulotlari izchil o‘rganildi, muvofiqlashtirish qobiliyatini oshirish masalasi eksperimental
asoslab berildi.
Qo‘l-oyoqlari kesilgan o‘yinchilarning muvozanatni saqlash ko‘nikmalari darajasini aniqlash
bo‘yicha maxsus testlarni o‘tkazish va ularning o‘yin vaziyatlaridagi ko‘rsatkichlarini tahlil
qilish ko‘plab o‘yinchilar uchun qoniqarli darajada emasligi qayd etildi. Asos sifatida oyoq-
qo‘llari amputatsiya qilingan
o‘yinchilarning muvozanat ko‘nikmalarini yaxshilash uchun eksperimental dastur ishlab
chiqilgan.
Tadqiqotni tashkil etishning asosiy nuqtalaridan biri tadqiqot davomida yuklarning
taqsimlanishini o‘rganish edi. Shu munosabat bilan biz tayyorgarlik va musobaqa davrining turli
bosqichlarida yuklarning taqsimlanishini o‘rganib chiqdik va jamoa uchun taxminiy dastur ishlab
chiqdik.
Dastlab, mikrotsikllarni tuzishda umumiy va maxsus muvofiqlashtirish qobiliyatlari ulushini
to‘g‘ri taqsimlash tayyorgarlik davri bosqichlari vazifalariga muvofiq amalga oshirildi.
Tayyorgarlik davrining jozibador mikrosiklida maxsus mablag‘lar miqdorida kiritilgan. 106
daqiqa. Asosiy tayyorgarlik mikrotsikllari uchun jami 483 daqiqa ajratilgan (1-jadval). Shundan
251 daqiqasi aniq ommaviy axborot vositalariga, 128 daqiqasi esa aniq ommaviy axborot
vositalariga ajratilgan. Maxsus bosqich mikrotsikllari bo‘yicha jami 444 daqiqa oyoq-qo‘llari
amputatsiyalangan o‘yinchilarning qobiliyatini muvozanatlash uchun ajratilgan (155 daqiqa
noaniq, 289 daqiqa). Musobaqa oldidan mikrotsiklda muvofiqlashtirish ko‘nikmalari uchun jami
110 daqiqa mashg‘ulot vaqti ajratildi. Shu bilan birga, maxsus bo‘lmagan mablag‘larga 26
daqiqa, aniq mablag‘larga 84 daqiqa sarflangan.
Musobaqa davrida turlararo tayyorgarlik davrlarida taqsimlanish quyidagicha ko‘rinish oldi.
2-raundgacha bo‘lgan umumiy mashg‘ulot vaqti 2540 daqiqani tashkil etdi, bu esa
muvofiqlashtirish qobiliyatiga jami 381 daqiqani berdi. Bu umumiy mashg‘ulotlarga sarflangan
vaqtning 15 foizini bildiradi. Bu vaqtning 126 daqiqasi, ya‘ni 355 daqiqaning 5 foizi umumiy
asboblarga maxsus asboblarga yo‘naltirilgan (10). jami mashg‘ulot vaqti 3260 minut bo‘lib,
uning 108 daqiqasi umumiy (5%) 200 daqiqa, ya‘ni 10% maxsus vositalarga yo‘naltirilgan.
Muvofiqlashtirish qobiliyatlari uchun ajratilgan umumiy vaqt 308 daqiqani tashkil etdi. Turlararo
sikllarda eng katta hajm yuklamalar 2-turga qadar amalga oshirildi, bu tsiklning uzoq davom
etishi bilan alohida ahamiyatga ega bo‘ldi (1.jadval).
Jadval – 1. Eksperimental guruhning amputatsiyalangan o‘yinchilarning
muvozanatlash ko‘nikmalarini yaxshilashga qaratilgan vositalar nisbati
(min,
foiz)MiKR
OC
Um
umiy
vaqt
(daqiq
a)
Kqsga
yo‘naltirilgan
asboblarga
ajratilgan
umumiy vaqt
(min,%)
Maxsus
kqs
yo‘naltiril
ganasbobl
arga
ajratilgan
vaqt (daq)
Kqsga
yo‘naltirilg
an
vositalarga
ajratilgan
umumiy
vaqt (daq)
Tayyorgarlik davri
Tortuvchi
108
0
106 (10%)
-
106
(10%)
Asosiy
yordam
117
0
126 (10%)
64 (5%)
190
(15%)
126
0
125 (10%)
62 (5%)
187 (15)
126
0
88 (7%)
155
(12%)
243 (19)
135
0
67 (5%)
134
(10%)
201
(15%)
Poygani oldi
990
26(3%)
84 (9%)
110
(12%)
Poyga turi
2 turgacha
254
0
126 (5%)
255
(10%)
381
(15%)
3-turga qadar
216
0
108 (5%)
200
(10%)
308
(15%)
4-raund gacha
162
0
54 (5%)
150
(10%)
204
(15%)
Mashg‘ulotlarning umumiy vaqti 1620 daqiqa bo‘lib, shundan 204 daqiqa, ya‘ni 15%
koordinatsiya qobiliyatlariga sarflangan. Shu bilan birga, umumiy fondlarga 54 daqiqa, maxsus
fondlarga 150 daqiqa ajratildi. Ushbu me‘yoriy ko‘rsatkichlar mavjud mezonlar asosida kadrlar
tayyorlash sifatini oshirish va yuklamalarni optimallashtirish muammosini hal qilishga yordam
beradi.
Jadvallarda mablag‘larning hajmi va ta‘sir yo‘nalishi bo‘yicha taqsimlanishi aks ettirilgan
bo‘lib, tadqiqot guruhi oyoq-qo‘llari kesilgan futbolchilarning mashg‘ulot jarayonida
muvozanatni saqlash qobiliyatini yaxshilashga qaratilgan. Bu shuni anglatadiki, butun
mashg‘ulot davrida jami 483 daqiqa muvofiqlashtirish qobiliyatlarini yaxshilashga qaratilgan.
Shu bilan birga, umumiy yuklab olishlar sonining 16 foizi katta, 61 foizi - o‘rta va 23 foizi -
kichiklarga bo‘lingan. Ta‘sir yo‘nalishi bo‘yicha yuklarning taqsimlanishi oval shaklida
namoyon bo‘ldi. Aerobik yuklar 109 daqiqa, aralash 202 daqiqa,
Maxsus trening bosqichida umumiy yuklamalar soni 444 daqiqani, katta hajmdagi yuklab
olishlar 22%, oʻrtacha yuklashlar 59% va kichik yuklamalar 19% ni tashkil etdi.
Muvofiqlashtirish qobiliyatlari darajasini oshirishga qaratilgan taxminiy vaqt taqsimoti: aerob-
153 daqiqa, aralash-153 daqiqa, anaerob-glikolitik-109 daqiqa va anaerob-alaktat-98 daqiqa.
Tayyorgarlik davrining o‘quv yuklamalari hajmlarini o‘rganishda ma‘lum
bo‘ldiki, tayyorgarlik davridagi yuklamalarning umumiy hajmi 7111 daqiqa, umumiy
tayyorgarlik davrida - 3510 minut., maxsus mashg‘ulot bosqichida 2611 daqiqa va 990 minut.
dastlabki bosqichda. sapfir. Qoziq yo‘nalishi bo‘yicha yuklash, eng katta hajm aralash
yo‘nalishda (2398 min) edi.
Umumiy tayyorgarlik davrida bu ko‘rsatkich 31 foizni tashkil etgan bo‘lsa, maxsus
tayyorgarlik bosqichida 40,3 foiz, musobaqa oldidan esa 26,2 foizni tashkil etdi.
Fitnesning ajralmas ko‘rsatkichi o‘lchangan qiymatlarda yoki asosiy raqiblarga nisbatan
sportchi (jamoa) reytingida ifodalangan sport natijasidir. Biroq, bunday baholash muhim
kamchilikka ega: u sportchining (jamoa o‘yinchilarining) psixosomatik funksional tizimi bilan
bog‘liq bo‘lgan omillar va tarkibiy qismlar haqida hech qanday tasavvurga ega emas va shuning
uchun bizga yo‘nalish qaysi asosiy savolga javob berishga imkon bermaydi. Mashg‘ulotlarni
boshqarishning butun tizimi - sportchining (jamoa sportchilarining) LF SPSga, uning taktik
mahoratiga (taktik o‘zaro ta‘sirlarning samaradorligi) bog‘liq.
Shu munosabat bilan, OSDning ma‘nosi va asosiy mazmuni ro‘yxatga olish, tahlil qilish va
shu asosda sportchi (jamoa) SU parametrlarini baholashdan iborat bo‘lib, unga ko‘ra jismoniy
tayyorgarlik to‘g‘risida asosli xulosa chiqarish mumkin va shu bilan. keyingi makrotsiklga
(o‘yin, turnir, ko‘p kunlik poyga va boshqalar) samarali tayyorgarlikni rejalashtirish uchun asos
yaratish. SD komponentlarini baholash uchun qulay bo’lgan grafik shaklning namunasi rasmda
ko’rsatilgan. Suzuvchining SD ning tarkibiy qismlarini suzishning uchta yetakchisiga nisbatan
baholash sxemasiga misol: suzuvchilar; suzishning uchta yetakchisi, ammo LF SD ni SU
parametrlari bo’yicha hukm qilish ko’pincha mumkin emas. Bunda quyidagi ikkita metodik
texnikadan foydalaniladi.
SDni amalga oshirish samaradorligini baholash uchun sport natijasining tananing eng muhim
funktsional tizimlarining individual ko’rsatkichlarini integral baholashga nisbati RESD = CP / ∑
(P1, P2, ...,) formulasi bo’yicha qo’llaniladi. Pi), (1) bu erda RESD - SDni amalga oshirish
samaradorligi; CP - sport natijasi; P1, P2, ..., Pi - SPS komponentlarini baholovchi testlardagi
natijalar. 2) P1, P2, ..., Pi individual yoki jamoa MX ga nisbatan baholanadi. Bu, ba’zi cheklovlar
bilan, sportchining LFni aniqlash imkonini beradi. Ko’pincha, SD modeli sifatida siz ma’lum bir
poygada, suzishda, jangda, o’yinda g’olib bo’lgan sportchilarning ma’lumotlaridan
foydalanishingiz mumkin. Nazariy tahlil, adabiy ma’lumotlarni tahlil qilish, Paralimpiya va
Olimpiya milliy sport jamoalarida PDA o’tkazish bo’yicha mavjud amaliyotni o’rganish, test
jarayonlari tasnifi asosida kompleks pedagogik nazoratda ularni amalga oshirish uchun test
ko’rsatkichlari tizimi bunday yondashuvga misol bo‘ladi. va biz tomonidan Paralimpiya sport
turlarining PDA tizimida foydalanish uchun tavsiya etilgan ko’rsatkichlar, shuningdek
jihozlarning taxminiy ro’yxati (B ilovasi).
Sport metrologiyasi 325 tomonidan diagnostika tizimlariga qo’yilgan taniqli talablardan
tashqari,
tasniflash
quyidagi
talablarga
asoslanadi.
1)
Sinov
ko‘rsatkichlari Paralimpiya sportining barcha turlari bo’yicha asosiy start(lar) vaqtida
sportchilarning SPS kuchi va samaradorligi bilan yuqori darajada bog’liq bo’lgan fitness tarkibiy
qismlarini aniqlaydigan tizimlar va organlarning funktsional imkoniyatlarini baholashi kerak. 2)
Ushbu sport turidagi fitnesning tarkibiy qismlarini aniqlaydigan tizimlar va organlarning
funktsional imkoniyatlari ko’rsatkichlarini aniqlash uchun test protseduralarini tanlash
"biomexanik o’xshashlik" tamoyiliga muvofiq tanlangan mashqlar yordamida amalga oshirilishi
kerak, ya‘ni bo’lishi kerak. Bu sport uchun asosiy SU uchun iloji boricha aniq.
Sinov protseduralari to’plami turli xil tibbiy guruhlardagi Paralimpiya sportchilarining o’ziga
xos xususiyatlarini aks ettiruvchi va turli funksional sinflarga tayinlangan ko’rsatkichlar tizimini
yaratishga imkon berishi kerak.
Turli sport turlari bo’yicha yuqori toifali sportchilarning funksional tayyorgarligining
namunaviy xarakteristikalari:Paralimpiyachilarning test jarayonlari va ko’rsatkichlari
majmuasini ishlab chiqishda olimpiyachilarga nisbatan o’ziga xosligi quyidagicha ifodalanadi.
1) TKni tashkil qilishda ko’proq olimpiyachilarga nisbatan quyidagilar qo’llanilishi kerak: -
motor analizatorlarining holatini baholash va harakatlarni muvofiqlashtirish usullari, bir
tomondan, bu vosita sohasi. Funktsiya birinchi navbatda zarar ko’radi, lekin boshqa tomondan,
u yo‘qolgan funktsiyalarni qoplashda eng muhim ro’l o’ynashi mumkin; Psixologik nazorat va
psixofiziologik diagnostika usullari, chunki paralimpiyachilar ko’proq hissiy labillik bilan ajralib
turadi va yanada aniqroq shakldagi cheklovlar psixosomatik xarakterga ega.
2) Amputantlar bilan birgalikda uni amalga oshirish texnologiyasining
Ekni tashkil qilishda (chastotasi, protseduralarni tanlash mantig‘i va hisoblangan
ko‘rsatkichlar va boshqalar), asosiy xususiyatlar MX to‘plami alohida ishlab chiqilishi
kerakligida ifodalanadi.
Xulosa
Futbol tajribasida mavjud ilmiy-metodik va maxsus adabiyotlarning tahlili amputant
futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyatini takomillashtirish yo‘llarining tadqiq qilinishini
taqozo etuvchi muammo mavjudligini aniqlab beradi. Ushbu muammoni ilmiy asoslarini tahlil
qilish va uning yechimini topish masalasida ikkita asosiy qismlarga to‘xtalib o‘tish zarur:
Birinchidan
, amputant futbolchilarning organizmi xususiyatlarini e‘tiborga olgan holda
yuqori malakali sportchi amputanat yigitlarning muvozanat saqlash qobiliyatlarini baholash
metodlarining yo’qligi;
Ikkinchidan
, Muvozanat saqlash qobiliyatlarining rivojlanishi va texnik-taktik harakatlarning
o’zaro bog’liqilini tajribaviy yo’llar bilan amalda isbotlamaganligi.
Futbol bo’yicha maxsus adabiyotlarni o’rganish amputant futbolchilarning muvozanat saqlash
qobiliyati xususiyatlarini inobatga olgan holda muvozanat saqlash qobiliyatlarini
takomillashtirishga qaratilgan, jumladan umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarligi darajasini
baholash bo‘yicha mavjud me‘yorlar deyarli mavjud emasligini ko‘rsatdi.
Amputant futbolchilarning maxsuslashtirilgan tayyorgarligini yaxshilashning amaliy ahamiyat
darajasining oshib borayotganligi muammosi hozirda amputant futbolchilarning texnik mahorati
takomillashuvini nazorat qilish va baholash bilan bog’liq bo’lgan ilmiy asoslangan tavsiyalarning
ahamiyatlilik darajasini yaqqol ko‘rsatib berdi. Ilmiy-metodik va maxsus adabiyotlarning
o‘tkazilgan nazariy tahlili tadqiqot muammosini aniqlab olishga imkon beradi. U yuqori
amputant futbolchilarning muvozanat saqlash qobiliyatlarini takomillashtirish va ularning texnik
taktik mahoratini maqsadli takomillashtirish uchun amaliy tavsiyalari ishlab chiqishdan iborat
edi. Futbolchilarni tayyorlashda muammoli jihat futbolchilarni uzoq muddatli mashg‘ulotlar
bosqichlarida ixtisoslashtirilgan yuklamalarni
muvofiqlashtirish murakkabligini ratsionalizatsiya qilish usulining yo‘qligi tufayli yuzaga
keldi. Bir tomondan, amaliyotning shoshilinch talablarida sportchilarning texnik tayyorgarligi
tarkibini optimallashtirish zarurati aniq bo’lsa, boshqa tomondan, ixtisoslashtirilgan
yuklamalarni yoshga qarab muvofiqlashtirish murakkabligi bo’yicha taqsimlash, bu esa uni
rejalashtirish imkoniyatlarini cheklaydi. Shu munosabat bilan rivojlanishni talab qiladigan
yo’nalishlardan biri bu muvofiqlashtirilgan murakkablikdagi ixtisoslashgan yuklamalarni
ratsionga kiritishdir. Shu bilan birga, yetarli yoshni ta‘minlaydigan, bosqichma-bosqich uzoq
muddatli tayyorgarlik bosqichiga, ushbu yuklama xarakteristikasining hajmini rejalashtirishda
davomiylikni ta‘minlaydigan yangi texnologiya zarur. Kuzatishlar usuli ayniqsa, bu usuldan o‘z
shogirdlarini yaxshi biladigan tajribali murabbiy foydalanayotgan bo’lsa, katta hajmdagi
ma’lumotlarni olish imkonini beradi. Аgarda koordinatsion qobiliyatlarni baholashning yuqorida
keltirilgan mezonlariga tayansa, kuzatish samaradorligini oshirish mumkin. Biroq, kuzatish usuli
o‘zining ijobiy tomonlari bo’lishiga qaramay, bir qator kamchiliklarga ham ega.
Аgar ekspert baholash usuliga tayanib ish ko’rilsa, turli muvozanat saqlash qobiliyatlarni
baholash aniqligini oshirish mumkin. Bu usul o‘z mohiyatiga ko‘ra, kuzatishning turli-tumanligi
hisoblanadi. Uning mohiyatini tajribali mutaxassislar (murabbiylar, ilmiy xodimlar) ayrim
sportchilarning koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish darajasi to‘g‘risidagi o‘z fikrlarini
ularni ma’lum harakatlanish amallarini bajarish vaqtida kuzatish asosida bayon qilishi tashkil
qiladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Abalyan, AG Mintaqaviy maqsadli dasturlarni ishlab chiqishda dastur-maqsadli
yondashuvdan foydalanish: uslubiy tavsiyalar / AG Abalyan, TG Fomichenko, MP Shestakov /
Sport, turizm va yoshlar siyosati vazirligi; Federal davlat universiteti "Milliy jamoalarni sport
tayyorlash markazi". – M.: Sovet sporti, 2010. – B 52.
2. Abalyan, AG Paralimpiya sportini rivojlantirish omili sifatida nogiron sportchilarning
tasnifi / AG Abalyan, OE Evseeva, SP Evseev, AV Kirillov // Jismoniy madaniyat nazariyasi va
amaliyoti. – 2018. – 5-son (may) – B 47-49.
3. Akromov R., Tolibjonov A., Yuqori malakali futbolchilarni tayyorlash. –T., 1994.- B 130.
4. Abalyan, AG Paralimpiya suzuvchilarni tayyorlashda kompleks pedagogik nazorat / AG
Abalyan, DM Xalikov, II 5. Xalikova, Adaptiv jismoniy madaniyat.
2018. – № 1 (73). – B 45-47.
5. Abalyan, AG Paralimpiya sportini ilmiy-metodik ta’minlash tizimida kompleks pedagogik
nazorat: monografiya / AG Abalyan, SP Evseev. – M.: Birinchi jild, 2017. – B 324.
https://en.wikipedia.org/wiki/Amputee_Football_World_Cup
