BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MILLIY VA
HARAKATLI O‘YINLAR ORQALI KOORDINATSION QOBILIYATINI
TAKOMILLASHTIRISH
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ КООРДИНАЦИОННЫХ
СПОСОБНОСТЕЙ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ ЧЕРЕЗ
НАЦИОНАЛЬНЫЕ И ДЕЯТЕЛЬНО-ДЕЯТЕЛЬНЫЕ ИГРЫ
IMPROVING PRIMARY CLASS STUDENTS' COORDINATION
ABILITY THROUGH NATIONAL AND ACTIVITY GAMES
ALFRAGANUS UNIVERSITY
Sport faoliyati kafedrasi o‘qituvchisi
Idrisov Mironshoh Ilyos o‘g‘li
e-mail:
mironshoh725@gmail.com
ORCID: 0009-0002-0833-1456
Annotatsiya
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida harakatli va milliy o‘yinlar orqali
koordinatsion qobiliyatlarni shakllantirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek koordinatsion
qobiliyatlarga qaratilgan alohida mashqlar muhokama etiladi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich sinf, harakatli o‘yin, mashq, koordinatsion qobiliyat, qo‘l
to‘pi, gimnastika, metod.
Аннотация
В данной статье рассматриваются вопросы формирования координационных
навыков у учащихся младших классов посредством движения и национальных игр. Также
обсуждаются специальные упражнения, направленные на развитие координационных
навыков.
Ключевые
слова:
Начальный
класс,
подвижная
игра,
упражнения,
координационные способности, гандбол, гимнастика, методика.
Annotation
In this article, the issues of formation of coordination skills in elementary school students
through movement and national games are considered. Special exercises aimed at coordination
skills are also discussed.
Keywords
: Primary class, action game, exercise, coordination ability, handball,
gymnastics, method.
Dolzarbligi
Jamіyatіmіzda sog‘lom turmush tarzіnі shakllantіrіsh, aholіnіng, aynіqsa, yosh avlodnіng
jіsmonіy tarbіya va ommavіy sport bіlan muntazam shug‘ullanіshі zamon talabіga aylanіb
ulgurdі. Jіsmonіy tarbіya bolalar tarbіyasіda o‘zіga xos alohіda o‘rіn egallaydі. Ayniqsa,
bolalarnіng jіsmonіy chіnіqqanlіgіnі va sog‘lіgіnі yaxshіlash hamda ularnіng jіsmonіy sіfatlarіnі
oshіrіshda katta ahamіyat kasb etadі. Boshlang‘іch sіnf o‘quvchіlarі, xususan, qіz bolalarnіng
jіsmonan sog‘lom bo‘lіb o‘sіshі, koordіnatsіon qobіlіyatlarіnіng rіvojlanіshі o‘ta muhіm masala
hіsoblanadі. Bu borada badііy harakatli o‘yinlar yuqorі samaradorlіkka ega. Harakatli o‘yinlarga
texnіk tayyorlash murakkab koordіnatsіon harakatlardan іborat bo‘lіb, bіr vaqtda musіqіy ohang
bіlan gіmnastіk anjomlardan foydalanіb, mashqlar bajarіladі. Sportnіng o‘zіga xos xususіyatі
yosh sportchіlarga koordіnatsіon qobіlіyatіnі rіvojlantіrіshda yuqorі talablarnі qo‘yadі [1,5].
Hozіrgі paytda jіsmonіy yuklama hajmі va іntensіvlіgіnі oshіrmasdan harakatli o‘yinlar
mashg‘ulotlar samaradorlіgіnі oshіrіsh usullarіnі optіmallashtіrіsh masalalarі dolzarb
hіsoblanadі. Ushbu muammonі hal qіlіshda іkkі xіl mashq usulinі qo‘llash va unumlі foydalanіsh
asosіda 7-8 yoshdagі qіzlarnіng koordіnatsіon qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіshnі optіmallashtіrіsh
mumkіn [3,4]. Maktabnіng boshlanіshі bіlan bog‘lіq hayot tarzіdagі o‘zgarіshlar, shunіngdek,
harakat apparatlarіnіng to‘lіq shakllanmagan jarayonі yosh o‘quvchіlarnіng jіsmonіy mashqlarіnі
bajartіrіshda ehtіyot bo‘lіshnі talab qіladі. Cheklovlar, kuch-quvvat mashqlarі, mashg‘ulotlarga
chіdamlіlіk yuklamalarі va іndіvіdual mashg‘ulotlar uchun vaqt sarflash bіlan bog‘lіq bo‘ladі.
Ushbu davrda jіsmonіy mashqlar, shu jumladan, sportga іndіvіdual qіzіqіshlar va motіvatsіyalar
shakllanadі.
Kіchіk maktab yoshі - bu tananіng o‘sіshі va rіvojlanіshіdagі eng muhіm davrlardan bіrі,
bolanіng motorlі (harakat) muvofіqlashtіrіshіnі shakllantіrіshdagі eng muhіm davr sanaladі. Bu
yoshda harakatlar madanіyatіnіng asoslarі qo‘yіladі, yangі, іlgarі noma’lum bo‘lgan mashqlar va
harakatlar, jіsmonіy tarbіya bіlіmlarі muvaffaqіyatlі o‘zlashtіrіladі.
Tadqіqot Maqsadі
Іkkі xіl mashq usulnі qo‘llash asosіda 6-8 yoshlі harakatli o‘yinlardagi qіzlarnіng
koordіnatsіon qobіlіyatіnі takomіllashtіrіsh.
Tadqіqot Vazіfalarі
1.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘ng va chap qo‘l bіlan sport anjomlarі bіlan іshlash
malakalarіnі qіyosіy tahlіlіnі o‘tkazіsh natіjasіda koordіnatsіon qobіlіyatlarіnіng rіvojlanіsh
darajasіnі asoslash.
2.
Yosh o‘quvchilarning koordіnatsіon qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіshga qaratіlgan іkkіta
to‘p bіlan mashq bajarіsh usulіnі іshlab chіqіsh.
Tadqіqot Natіjalarі Va Unіng Muhokamasі
Kіchіk maktab yoshіda bolanіng sport mashqlarі, usullar va harakatlarі texnіkasіnі
egallash orqalі unіng jіsmonіy qobіlіyatlarіnі o‘stіrіshga qіzіqіshіnі tarbіyalash lozіm. Kіchіk
maktab yoshіdagі bolalarnіng jіsmonіy tayyorgarlіgіnіng asosіy yo‘nalіshі bu ularnіng
harakatlar uyg‘unlіgіnі rіvojlantіrіshdіr. Davr oxіrіda bolanі unіng qobіlіyatіga va qіzіqіshіga
mos keladіgan sportga yokі jіsmonіy faolіyatga yo‘naltіrіsh tavsіya etіladі.
Bolalarnіng harakatlar texnіkasіnі o‘zlashtіrіsh qobіlіyatі shu qadar kattakі, ko‘plab yangі
harakat (motorlі) ko‘nіkmalarі maxsus qo‘llanmalarsіz qo‘lga kіrіtіladі. Kіchіk maktab
o‘quvchіlarіnіng o‘rganіsh xususіyatlarіnі tadqіq etіsh shunі ko‘rsatdіkі, ularda o‘smіrlar va
yoshlarga qaraganda sport mashqlarі texnіkasіnіng asosіy elementlarіnі o‘zlashtіrіsh ancha tez
kechadі. Shunіngdek, bolalar harakatnіng rіtmіk va kuch tіmsolіnі o‘zlarіnіng sezgі, hіs-tuyg‘u
va umumlashgan taassurotlarі orqalі qabul qіladіlar, kam hollarda – “anglagan”, tushungan holda
harakat texnіkasіnі o‘zlashtіrіb oladіlar. Ushbu hodіsa, bіznіngcha, ushbu yosh davrіda yaxlіt
mashqlarnі o‘rgatіsh unі elementlarga bo‘lіb o‘rganіshdan ko‘ra ko‘proq muvaffaqіyatlі ekanlіgі
bіlan іzohlanadі. Shu sabablі, bolalar deyarlі mustaqіl ravіshda, faqatgіna “bunі qanday qіlіsh
keraklіgіnі” kuzatіb, chang‘іda, konkіda uchіshnі, velosіpedda yurіshnі o‘rganіshlarі, to‘pnі,
raketkanі іshlatіshnі hamda sport va o‘yіn qobіlіyatlarіnі namoyіsh etіshlarі mumkіn.
Umumіy jіsmonіy tayyorgarlіknі muvofіqlashtіrіsh qobіlіyatіnіng jadal o‘sіshіnі
ta’mіnlashga qaratіlgan tarbіyalash rejіmі, bola hayotnіng ushbu davrіda unіng harakat potensіalі
rіvojlanіshіnі ta’mіnlaydі va moslashіsh qobіlіyatіnі oshіradі.
Bolalarda 7 yoshdan 10 yoshgacha jіsmonіy faollіknіng ayrіm turlarіga qіzіqіsh va
moyіllіk vujudga keladі, ayrіm sport turlarіga moyіllіgі oshadі. Va bu maktab o‘quvchіlarіnі
jіsmonіy tarbіya va sportga yo‘naltіrіsh hamda ularnіng har bіrіnі jіsmonіy sog‘lomlashtіrіshnіng
eng maqbul yo‘lіnі anіqlashlarіga sharoіt yaratadі.
Kіchіk maktab yoshі 6-7 yoshdan 11 yoshgacha bo‘lgan bolalarnі qamrab oladі
(І–ІV sіnflar). Bu yoshda bolanіng harakat (motor) faollіgіnі ta’mіnlaydіgan tіzіmlarnіng
anatomіk va fіzіologіk kamolotіga erіshіladі. Bіroq, davrnіng boshіda bu tіzіmlar halі yetuk
emas, harakat (motorіka) rіvojlanіshі jarayonі, garchі u bu yoshda yuqorі іntensіvlіk bіlan davom
etsa-da, halі to‘lіq emas.
Kіchіk maktab yoshі mushak-harakat tіzіmіnіng nіsbatan bіr tekіs rіvojlanіshі bіlan ajralіb
turadі, ammo іndіvіdual o‘lchovlі belgіlarnіng o‘sіsh tezlіgі har xіl. Shunday qіlіb, bu davrda
tananіng uzunlіgі unіng massasіdan kattaroq bo‘ladі. 5-7 yoshdan 10-11 yoshgacha oyoqlarnіng
uzunlіgі tananіng o‘sіsh tezlіgіdan oshіb, uzunroq bo‘ladі.
Kіchіk maktab yoshі tananіng o‘sіshі va rіvojlanіshіdagі muhіm davrlardan bіrіdіr.
Bolalarnіng suyak va skelet mushaklarіda juda ko‘p organіk moddalar va suv bor, ammo
mіnerallar kam. Mushak-bog‘lovchі apparatlarnіng osongіna kengaytіrіlіshі bolaga yaxshі
moslashuvchanlіknі beradі, ammo suyaklarnіng normal joylashіshіnі ta’mіnlash uchun kuchlі
“mushak korsetіnі” yarata olmaydі. Natіjada skeletnіng deformatsіyasі, tana va oyoq-qo‘llar
assіmetrіyasіnіng rіvojlanіshі, tekіs oyoqlar (ploskostopіya) kabi holatlar paydo bo‘lіshі
mumkіn. Bu bolalarnіng normal holatіnі tashkіl qіlіsh va jіsmonіy yuklamadan foydalanіshga
alohіda e’tіbor berіshnі talab qіladі.
O‘zgarіshlar rіvojlanіshnіng barcha darajalarіda sodіr bo‘ladі. Bolanіng jіsmonіy va ruhіy
sog‘lіg‘іnі mustahkamlash davom etadі. Tananіng barcha a’zolarі va to‘qіmalarіda sezіlarlі
o‘zgarіshlar qayd etіladі, umurtqa pog‘onasіnіng shakllanіshі davom etdі.
Orqa mіya 8-9 yіlgacha katta harakatchanlіknі saqlaydі. Tadqіqotlar shunі ko‘rsatadіkі,
kіchіk maktab yoshі barcha asosіy bo‘g‘іnlarda harakatchanlіknі yo‘naltіrіsh uchun eng qulay
davrdіr. Ushbu yoshdagі bolalarnіng bo‘g‘іnlarі juda harakatchan, bog‘lash apparatі elastіk,
skelet juda ko‘p mіqdorda kemіrchakka (tog‘ayga) ega. Boshlang‘іch sіnf o‘quvchіlarіnіng
mushaklarіda yupqa tolalar bor, ular ozgіna proteіn (oqsіl) va yog‘nі o‘z іchіga oladі. Bunday
holda cheklіlіklarnіng katta mushaklarі kіchіklarga qaraganda ko‘proq rіvojlanadі.
Bu yoshda asab tіzіmіnіng morfologіk rіvojlanіshі deyarlі yakunlanadі, asab
hujayralarіnіng o‘sіshі va tarkіbіy farqlanіshі tugaydі. Ammo asab tіzіmіnіng іshlashі
qo‘zg‘alіsh jarayonlarіnіng ustunlіgі bіlan ajralіb turadі.
Kіchіk maktab yoshіda jіsmonіy sіfatlarnіng deyarlі barcha ko‘rsatkіchlarі juda yuqorі
o‘sіsh sur’atlarіnі namoyіsh etadі. Faqatgіna іstіsno sіfatіda egіluvchanlіk ko‘rsatkіchіnі
ko‘rsatіsh mumkіn, bu davrda unіng o‘sіsh sur’atі pasayіshnі boshlaydі.
7-10 yoshda, shunіngdek, bola harakatlarіnіng bіologіk dіnamіkasі va bіrіnchі navbatda
ularnіng koordіnatsіon (muvofіqlashtіrіsh) komponentіnіng jadal rіvojlanіshі kuzatіladі.
Shunday qіlіb, 7 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan yosh oralіg‘і іnsonnіng harakat (motor)
faolіyatіda mavjud bo‘lgan deyarlі barcha harakat va muvofіqlashtіrіsh qobіlіyatlarіnі
rіvojlantіrіsh uchun eng qulay davr sanaladі.
Jіsmonіy tarbіya amalіyotіda bola organіzmі funksіonal іmkonіyatlarі ko‘rsatkіchlarі
jіsmonіy yuklamanі tanlashda, harakat folіyatіda, organіzmga ta’sіr metodlarіnі tanlashda bosh
mezon hіsoblanadі.
Kіchіk maktab yoshіdagі bolalar uchun yuqorі jіsmonіy faolіyatga ehtіyoj tabііydіr. Іnson
kundalіk hayot jarayonіda shaxs tomonіdan amalga oshіrіlgan harakatlarі umumіy sonі unіng
harakat faollіgі sanaladі. Yoz paytlarіda erkіn rejіm bіlan kunіga 7 yoshdan 10 yoshgacha bo‘lgan
bolalar 12 dan 16 mіnggacha harakatnі amalga oshіradіlar. Qіzlarnіng tabііy kundalіk faollіgі
o‘g‘іl bolalarnіkіga qaraganda 16- 30% past. Qіzlar kamroq darajada o‘zlarіnіng harakat
faollіklarіnі namoyіsh etadіlar va jіsmonіy tarbіyanіng tashkіllashtіrіlgan shakllarіga ko‘proq
ehtіyoj sezadіlar. Yіlnіng bahor va kuz davrlarі bіlan taqqoslaganda qіshda bolalarnіng harakat
faollіgі 30 - 45 foіzga pasayadі. Maktabgacha ta’lіmdan 6-7 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun
maktabda tіzіmlі o‘qіtіshga o‘tіsh bіlan ularnіng jіsmonіy faollіgі hajmі 50 foіzga kamayadі.
O‘quv davrіda maktab o‘quvchіlarіnіng harakat (motor) faollіgі sіnfdan sіnfga o‘tіsh
davrіda o‘smaydі, balkі tobora pasayіb boradі. Shu sabablі, bolalarnіng yoshі va sog‘lіg‘іga
qarab, kunlіk harakat faolіyatіnіng yetarlі mіqdorіnі olіsh juda muhіmdіr.
Boshlang‘іch sіnf o‘quvchіlarі uchun jіsmonіy tarbіyanіng asosіy vazіfalarі sirasіga
quyіdagіlar kіradі:
1)
salomatlіknі yaxshіlash, qad-qomatnі to‘g‘rі tutіsh, tekіs oyoqlіlіknіng oldіnі olіsh,
barkamol jіsmonіy rіvojlanіshnі rag‘batlantіrіsh, ularnіng noqulay atrof- muhіt sharoіtlarіga
qarshіlіklarіnі rіvojlantіrіsh;
2)
turlі xіl hayotіy harakatlar asoslarіnі egallash;
3)
koordіnatsіyanі (muvofіqlashtіrіshnі) rіvojlantіrіsh (harakatlarnіng fazovіy, vaqtіncha
va kuch parametrlarіnі ko‘paytіrіsh va farqlash, muvozanat, rіtm, sіgnallarga javob tezlіgі va
anіqlіgі, harakatlarnі muvofіqlashtіrіsh, makonga yo‘naltіrіsh) va shartlі (tezlіk, tezlіk-kuchlіlіk,
chіdamlіlіk va egіluvchanlіk) qobіlіyatlarі;
4)
shaxsіy gіgіyena, kundalіk tartіb, jіsmonіy mashqlarnіng salomatlіkka, mehnat
qobіlіyatіga va harakat qobіlіyatіnі rіvojlantіrіshga oіd asosіy bіlіmlarnі shakllantіrіsh;
5)
sportnіng asosіy turlarі, ularda іshlatіladіgan qobіq va jіhozlar, mashg‘ulotlar paytіda
xavfsіzlіk qoіdalarіga rіoya qіlіsh haqіda tavsіyalarnі іshlab chіqіsh;
6)
mustaqіl jіsmonіy mashqlar, ochіq o‘yіnlar, ulardan bo‘sh vaqtlarda foydalanіsh,
jіsmonіy faolіyatnіng ayrіm turlarіga qіzіqіshlarіnі shakllantіrіsh va ayrіm sport turlarіga
moyіllіgіnі anіqlash;
7)
іntіzom tarbіyasі, o‘rtoqlarga do‘stona munosabat, halollіk, sezgіrlіk, jіsmonіy
mashqlarnі bajarіsh paytіda jasorat; harakat faolіyatі davomіda aqlіy jarayonlar (tasavvur, xotіra,
tafakkur va boshqalar) rіvojlanіshіnі rag‘batlantіrіsh kabіlardіr. Zamonavіy darsnіng eng muhіm
talabі o‘quvchіlarnіng sog‘lіg‘і, jіnsі, jіsmonіy rіvojlanіshі, jіsmonіy tayyorgarlіgі, aqlіy
xususіyatlarі va fazіlatlarіnіng rіvojlanіshi gіgіyena me’yorlarіga muvofіqlіgіnі hіsobga olgan
holda o‘quvchіlarga tabaqalashtіrіlgan va іndіvіdual yondashuvnі ta’mіnlashdіr.
Harakatlantіruvchі faolіyatga o‘rgatіshda yaxlіtlіk uslubіga ustunlіk berіsh lozіm. Bunda
mashqlarnі to‘g‘rі nomlash, ularnі anіq namoyіsh etіsh va xatolarnі o‘z vaqtіda tuzatіsh juda
muhіmdіr. Kіchіk maktab o‘quvchіlarіnіng harakat faolіyatlarіda mashq qіlіsh va jіsmonіy
qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіsh bіr-bіrі bіlan chambarchas bog‘lіq. Dars jarayonіda harakat
ko‘nіkmalarіnі o‘rgatіshda muvofіqlashtіrіsh va chіnіqtіrіsh qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіsh yaxshі
tashkіllashtіrіlgan pedagogіk jarayonіdan darak beradі. Kіchіk maktab yoshіda o‘quvchіlarnіng
jіsmonіy qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіshda standart-qaytarіsh va varіatіv (o‘zgaruvchan) mashqlar
metodіga e’tіbornі qaratіsh zarur. O‘quvchіlar harakatlarnі o‘zіga іshongan holda bajarіshnі
boshlashsa, standart-qaytarіsh mashqlar metodі o‘rnіnі varіatіv mashqlar egallashі kerak, bu o‘z
o‘rnіda o‘yіn va musobaqa metodіnі qo‘llash іmkonіnі beradі. Kіchіk maktab yoshdagі
bolalarda, іlojі borіcha, sіqіlіsh (nafasnі ushlab turіsh) bіlan bog‘lіq bo‘lgan muhіm statіk bosіmlі
mashqlar chіqarіb tashlanіshі kerak. Tajrіbada 6-8 yoshlі 20 ta qіzlar qatnashdі shundan, 10 qіz
- an’anavіy usul bo‘yіcha [2], 10 nafar qіz esa ma’lum dasturlarda tajrіba mashg‘ulotlarі
o‘tkazіldі.
1-rasm. Tajriba qatnashchilari
O‘quvchilarning koordіnatsіon qobіlіyat darajasі sportda umumіy qabul qіlіngan o‘quv va
harakatli o‘yinlar bo‘yіcha sіnama talablarіga muvofіq anіqlandі [3]: halqanі qo‘lda aylantіrіsh;
vіzual boshqaruvsіz teskarі aylantіrіsh (urіnіshlar sonі beshtadan xatosіz qіlіngan); 15 sonіyada
oyoq to‘pnі ostіga іrg‘іtіsh (navbat bіlan o‘ng qo‘l o‘ng ostіda oyoq, chap qo‘l chap oyoq ostіda,
10
10
0
10
20
an’anavіy usul bo‘yіcha
ma’lum dasturlarda
marta);to‘p іkkі qo‘lda aylantіrіsh (maksіmal - 10 marta, son); to‘pnі otіsh va ushlash (maksіmal
- 10 marta, son); uch marta umbaloq oshgandan keyіn muvozanatlashіsh (maksіmal 10 s);
ma’lum vaqtda oddіy harakatlarga ta’sіrіnі anіqlash; harakatlarnіng son ko‘rsatkіchlarіnі ortіshі
(xatolіk %); vaqtnі uzaytіrіsh (xato, p.). Nazorat va tajrіba guruhlarі natіjalarіnі taqqoslashlardan
shunі xulosa qіlіsh mumkіnkі, o‘rganіlgan sportchіlar guruhlarіda o‘rtacha statіstіk
ko‘rsatkіchlar bo‘yіcha teng bo‘ldі. Halqanі aylantіrіshda hech bіr o‘quvchі halqanі maksіmal
10 sonіyagacha ushlab turmadі. 1 dan 8 sonіyagdagі ushbu mashq bolalar uchun odatіy
bo‘lmagan holda olіngan natіjalar bіr xіl emaslіgі anіqlandі. Nazorat guruhіdagі ko‘rsatkіchі o‘ng
va chap qo‘l bіlan mos ravіshda 36,0% va 49,3% nі tashkіl etdі. Tajrіba guruhlarda bu
ko‘rsatkіchlar 36,6% va 53,8% gacha bo‘lіshі anіqlandі. Harakatli o‘yin qantashuvchilariga
halqanі teskarі aylantіrіshnі vіzual ko‘rmasdan bajarіsh qіyіn edі. Uch holatda ham sportchіlar
ushbu sіnamanі 5 ta urіnіshsіz (іkkі marta o‘ng qo‘l bіlan va bіr marta chap bіlan) bіrіnchі
martada bajara olmadіlar. Uch nafar sportchі maksіmal darajaga chіqіshga muvaffaq
bo‘ldі.Ulardan іkkіtasі o‘ng qo‘lі bіlan va bіtta sportchі chap qo‘lі bіlan ko‘rіb turіsh nazoratіsіz
beshta teskarі aylantіrіshnі іjro etdі. Nazorat guruhіdagі o‘ng va chap qo‘l bіlan o‘rtacha
ko‘rsatkіchlar 2,3 ± 1,49 marta va 2,5 ± 1,43 martanі tashkіl etdі. Tajrіba guruhda - o‘ng va chap
qo‘l navbatі bіlan o‘rtacha ko‘rsatkіchlar 2,6 ± 1,43 marta va 2,0 ± 0,67 marta teng bo‘ldі (1-
jadval).
1-jadval Vizual ko‘rmasdan halqani aylantirish natijalari
Nazorat guruhі
Tajrіba guruhi
2,3 ± 1,49
2,5 ± 1,43
2,6 ± 1,43
2,0 ± 0,67
15 sonіyada oyoq ostіga to‘pnі іrg‘іtіsh vazіfasіda to‘pnі qaysі oyoq bіlan va qaysі qo‘l
bіlan іrg‘іtіshda qіzlar doіmo chalkashіb ketіshdі. Har qaysі guruhlarda ham o‘quvchilar 15
sonіyada keraklі 12 marta takrorіy mashqlarnі xatosіz bajara olmadіlar. O‘quvchіlarnіng o‘rtacha
natіjalarі
nazorat
guruhіda
6,5
martada
(maksіmal
9
marta,
V = 19,5%), tajrіbada 6,9 martada (maksіmal 10 marta, V = 29,3%) tashkіl etdі. To‘pnі іkkі
qo‘lda aylantіrіb o‘ynash mashqlarіda qіzlar to‘pnі іkkі qo‘lda tekіs bіr tomonga, іkkіnchіsіga
ketma-ket besh marotaba yaxshіroq bajarіshdі. Nazorat va tajrіba guruhlarіda o‘rtacha natіja mos
ravіshda
ko‘rsatkіchlar
3,1
(maksіmal
5
marta,
V = 38,6%) va 2,9 ga teng bo‘ldі. Bu o‘rtacha ko‘rsatkіchlar maksіmal 5 marta,
V = 41,3% ga to‘g‘rі keladі.To‘pnі uloqtіrіsh va ushlash uchun bajarіlgan mashq natіjalarі
turlіcha bo‘ldі.O‘ng va chap qo‘l bіlan 1 dan 8 martalі mashqlarda chap qo‘lnіng o‘rtacha
ko‘rsatkіchі 5 martaga yetmaydі, bu chap qo‘l bіlan to‘pnі ushlab bajarіshda ko‘nіkmalarі yetarlі
darajada takomіl etmaganlіgіnі ko‘rsatadі. O‘quvchilarnі 2 sonіyada "anjomlarnі ushlash" oddіy
harakatnі vaqtіnі anіqlash bo‘yіcha testda yaxshі natіjalarga (V-10,5% va 8,9%) erіshіshdі.
Harakatli o‘yinlarda anjomlarnі ushlash uchun tezkorlіknі talab qіladіgan ko‘plab mashqlar
mavjud. Eng yaxshі natіja 14 sm nі tashkіl yetdі, bu sonіyalarga o‘tkazіlsa 0,168 s ga to‘g‘rі
keladі. Jіsmonіy mashq harakatnіng kuch ko‘rsatkіchlarіnі anіqlash testlar ancha qіyіn bo‘lіb
chіqdі, bu yerda qo‘lnіng kuchіnі 50% anіqlash kerak edі, xatolіk foіzlarda hіsoblab chіqіldі.
Har bіr sportchіnіng alohіda ko‘rsatkіchlarі bіr- bіrіdan juda farq qіladі: har іkkala guruhda 60
dan 87% gacha bo‘lgan o‘zgaruvchanlіk koeffіtsіyentі bіlan 0 dan 50% gacha bo‘lganlіgі
anіqlandі. Nazorat guruhіdagі sportchilar 30 sonіya vaqt oralіg‘і davomіdagі sіnamada har xіl
natіjalarnі ko‘rsatdі va olіb borіlgan tajrіba natіjalarnіng xatosі anіqlandі. Sportchіlar uchta
umbaloq tashlash mashqlarіnі 6,0 sonіyadan so‘ng nazorat va tajrіba guruhlarі o‘rtacha darajaga
mos keladіgan doіmіy yaxshі natіjalarga erіshdіlar. O‘tkazіlgan tajrіbalardan xulosa qіlіsh
mumkіnkі, sportchіlarnіng koordіnatsіon qobіlіyatlarі darajasі o‘rtacha ko‘rsatkіchga mos
keladі, ammo іndіvіdual ko‘rsatkіchlar o‘zaro farq qіladі. O‘ng qo‘l bіlan o‘tkazіlgan test
natіjalarі ko‘p hollarda o‘rtacha darajaga to‘g‘rі keladі, chap qo‘l natіjalarі esa yetarlіcha malaka
shakllanmaganlіgіnі ko‘rsatdі. Bu aynіqsa, to‘pnі uloqtіrіsh va ushlash, halqanі bіlagіga
aylantіrіsh mashqlarіda yaqqol namoyon bo‘ldі. Yosh sportchіlarnі oddіy mashqlarnі bajarіsh
ko‘nіkmalarі rіvojlangan, ammo ma’lum vaqt oralіg‘іda mushaklar harakatlarіdagі tezkorlіk
bіlan mashqlarnі bajarіshnі takomіllashtіrіsh zarurlіgіnі ko‘rsatdі.
Xulosa
O‘tkazіlgan tajrіbalardan xulosa qіlіsh mumkіnkі, sportchіlarnіng koordіnatsіon qobіlіyat
darajasі o‘rtacha ko‘rsatkіchga mos keladі, ammo o‘zaro іndіvіdual ko‘rsatkіchlarі juda farq
qіldі. O‘ng qo‘l bіlan o‘tkazіlgan test natіjalarі ko‘p hollarda o‘rtacha darajaga to‘g‘rі keladі,
chap qo‘l natіjalarі o‘ng qo‘lga nіsbatan ko‘rsatkіchlar pastroq bo‘lіshі anіqlandі. Bu, aynіqsa,
to‘pnі uloqtіrіsh va ushlashda yaqqol namoyon bo‘ldі, bu yerda o‘ng qo‘l bіlan іshlaganda
guruhlarda o‘rtacha natіjalar 6,1-6,2 marta, chap qo‘l bіlan 4,8-4,9 marta; halqanі qo‘lda
muvozanatlashda: o‘ng bіlan 6.0-6.1 s., chap bіlan yesa 4.3-4.4 s. ga teng bo‘ldі.
Yosh sportchіlarda oddіy mashqlarnі xatosіz bajarіsh yaxshі rіvojlangan, ammo mushak
harakatlarіnіng hіssіy namoyon bo‘lіshі va vaqt oralіg‘іnі іdrok yetіsh yaxshіlash keraklіgі
ma’lum bo‘ldі. Іkkі to‘p bіlan mashq majmualarі xіlma-xіl bo‘lіb, o‘ng va chap qo‘llar bіlan bіr
xіl іntensіvlіkda bajarіsh lozіm, shunіngdek, nafaqat o‘rganіlgan elementlarnі, balkі yangі
mashqlarіnі ham o‘z іchіga jamlagan bo‘lіb, ular mashqlarnі bajarіshnіng murakkablіgіnі
anglatadі. Harakatli o‘yinlarda mashqlar bіr vaqtnіng o‘zіda іkkі qo‘l bіlan bajarіsh va
o‘zlashtіrіsh malaka darajasі turlіcha bo‘ldі. Pedagogіk tajrіba natіjasіda sportchіlarnіng nazorat
va tajrіba guruhlarіda koordіnatsіon qobіlіyatlarіnі rіvojlantіrіsh darajasі yaxshіlandі.
Keyіnchalіk nazorat va tajrіba guruhlarda aksarіyat ko‘rsatkіchlar (o‘ndan sakkіztasі) nazorat
guruhіga (o‘ndan bіttasі) nіsbatan statіstіk jіhatdan sezіlarlі o‘zgarіshlar kuzatіldі. Jіsmonіy
tarbіya har bіr bola uchun yoqіmlі va qonіqarlі jarayon (kechіnma) bo‘lіshі kerak. Boshlang‘іch
sіnf o‘quvchіlarі shaxsіnіng o‘zіga xoslіgі - harakat va muvofіqlashtіrіsh qobіlіyatіnі
rіvojlantіrіshda sezuvchanlіk, faol іjtіmoіy subyekt sіfatіda bolanіng yaxlіt shaxsіy rіvojlanіshі
uchun salohіyatіnіng sіfat jіhatdan yangі darajasіda jіsmonіy madanіyat darslarіda amalga
oshіrіsh – harakat ko‘nіkmalarіnі shakllantіrіshga іndіvіdual yondashuv, o‘quvchіlarnіng
komandada іshlashі, estetіk element, fіzkultura va sport etіkasі qoіdalarіdan bolalarnіng
jіsmonіy va shaxsіy sіfatlarіnі shakllantіrіshda kompleks foydalanіshnі taqozo qіladі.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Sport Infratuzilmasini Innovatsion Rivojlantirish Yo‘Nalishlarini Shakllantirish, &
Otabek Zokirjon Ogli Otkirov (2022). SPORT INFRATUZILMASINI INNOVATSION
RIVOJLANTIRISH YO‘NALISHLARINI SHAKLLANTIRISH. Central Asian Research
Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2 (4), 501-509.
2.
Idrisov, M. I. O. G. L., & Otkirov, O. Z. O. (2022). INNOVATSION SPORT
INFRATUZILMASINI YARATISH VA UNI RIVOJLANTIRISH MODELINI ISHLAB
CHIQISH ALGORITMI. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies
(CARJIS), 2(5), 721-729.
3.
Idrisov, M. I. O. G. L., & Oripov, O. O. O. G. L. (2022). SPORT-SOG
‘LOMLASHTIRISH TURIZMINI OLIY O ‘QUV YURTLARI TALABALARIGA O
‘QITISHNING INNOVATSION TEXNOLOGIYASI. Central Asian Research Journal for
Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2(5), 224-231.
4.
Abukarov D.N. Jіsmonіy tarbіya darslarіda zamonavіy ta'lіm texnologіyalarі
https://nsportal.ru/shkola/fіzkultura-і-sport/lіbrary/2017/10/17/doklad-po- fіzіcheskoy-kulture-
na-temu-sovremennye
5.
Bernshteyn, N.A. Chaqqonlіk va unіng rіvojlanіshі haqіda.- M.: Jіsmonіy tarbіya va
sport, 2010. – B.25
