Barcha maqolalar

110 0

“MOLEKULYAR FIZIKA” BO‘LIMIDAN KONCHILIK YO‘NALISHIGA DOIR KASBIY YO‘NALTIRILGAN MASALALARNI YECHISH

Fazliddin Baychaуev

Ushbu maqolada texnika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarida fizika fanidan kasbga yo‘naltirilgan o‘quv jarayonini tashkil etishning ahamiyati tahlil qilingan. Konchilik yo‘nalishi uchun muhim bo‘lgan fizik hodisa va qonunlarning ishlab chiqarish texnologiyalaridagi o‘rni o‘rganilib, fan dasturida berilgan mavzularni kasbiy sohada qo‘llash imkoniyatlari tadqiq etilgan. “Molekulyar fizika” bo‘limidan kasbiy yo‘naltirilgan masalalar yechishga doir uslubiy ko‘rsatmalar ishlab chiqilib, amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Amaliy mashg‘ulotlarda kasbiy yo‘naltirilgan masalalarni yechishning afzalliklari bayon etilgan.

41-47 153 0

“Issiq va sovuq suvning muzlash tezligini solishtirish va ta’sir etuvchi omillarni aniqlash” mavzusida oʻquv-tadqiqot ishlarini tashkil etish

Mexriddin Kuchkarov
Mazkur maqolada kimyo fanini o'qitishda o‘quv tadqiqotlaridan samarali foydalanishning o‘mi borasida fikr yuritilgan. Unda hammaga qiziqarli bo’lgan issiq va sovuq suvning muzlash tezligini solishtirishga asoslangan tadqiqot tahliliga urg'u bcrilgan. Bunday yondshuv ta’lim oluvchilaming tabiiy-ilmiy savodxonligini oshirishga hamda ijodiy qobiliaytlarini rivojlantirishga yordam bcrishi asoslangan.
1-22 75 0

Ҳажмий заряд соҳасининг узунлиги ва бўлиниш чегарасининг детекторли структуралар электрофизик характеристикаларига таъсирининг ўзига хослиги

Ахмет Саймбетов

Тадқиқод объектлари: катта ўлчамли детекторли Si(Li) pin ва aSi Si(Li) структураларни ишлаб чиқариш.
Ишнинг мақсади: оптимал электрофизик ҳамда радиометрии хусусиятларга эга катта ўлчамли юкори самарали детекторли структураларни ишлаб чиқишнинг ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, янги физик механизмларнинг улардаги энергетик спектрлар амплитудаси пайдо бўлишига таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқод методлари: детекторли структуралар вольтампер ва вольт-фарада характеристикаларини ўлчаш услублари; Si(Li) p-i-n структуралар сезгирлигининг бир жинсли бўлмаган соҳаларидаги фотокучланиш хусусиятларини тадқиқ этиш услуби, шунингдек aSi-Si(Li) бўлиниш чегарасининг структуравий тадкикотлари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: катта ўлчамли Si(Li) p-i-n структура ва aSi-Si(Li) гетероструктуралар асосидаги ЯЎД радиометрик параметрлари ва электрофизик хусусиятларини оптимал хосил килишнинг физик-технологик усуллари ишлаб чиқилди. Si(Li) p-i-n структуралардаги фотоўтказувчанлик жараёнларининг релаксация тадқиқоти асосида ушуб соҳанинг алоҳида кисмларида фотокучланиш импульсининг вақтинчалик богланишида мос келувчи фотоқўзғалишдан кейин аник ифодаланган “ўра” кузатилиши аниқланди. Si(Li) p-i-n структуралар i-сохасидаги заряд ташувчиларининг харакат траекторияси ундаги бир жинсли бўлмаган потенциал майдоннинг бу жараёнга таъсирини хисобга олган ҳолда ушбу шарт-шароитдаги ядровий нурланиш таъсиридаги атомлар ионизацияси натижасида генерацияланган электрон ва тешиклар ЯЎД сезгирлик соҳасининг электр майдони йўналиши бўйлаб анчагина узун траектория билан аралашиши ўтказилган аналитик хисоб-китоблар асосида кўрсатиб берилди.
Амалий ахамияти: олинган катта ўлчамли Si(Li) p-i-n, aSi-Si(Li) детекторли структуралар, катта ўлчамли турли хил яримўтказгичли асбобларда рўй берувчи физик жараёнларни тушуниш, шунингдек уларнинг хусусиятларини мукаммаллаштиришда амалий ахамиятга эгадир.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар умумий қиймати ~20 млн.сўмдан иборат ОАЖ «ЎзҚҚЎЧМК», ОАЖ «Ўзбеккимемаш» билан тузилган хўжалик шартномаларини бажаришда Si(Li) ЯЎД хусусиятларини оптималлаштиришда ўз тадбикини топди.
Қўлланилиш соҳаси: тадкик этилган ва ишлаб чикилган детекторли структуралар ядро физикаси амалий ва фундаментал масалаларини ечишда катта истиқболга эта.

1-58 83 0

Қаттиқ жисмли қуёш нури билан ишлайдиган неодим лазерлари

Шермахамат Пайзиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон микёсида бугунги кунда жадал ривожлананаётган йўналишлардан бири бўлган қуёш нури энергиясини лазер энергиясига айлантирувчи курилмаларни яратиш сохасида мухим физик муаммолардан бири, кенг полосали куёш спектрини лазер нурига айлантириш самарадорлигини ошириш имконини берувчи маълум физик хоссаларга эга бўлган янги актив материалларни танлаш ва уларни қўллаш жараёнида келиб чикадиган салбий термик эффектларни олдини олишдан иборат. Шу нуқтаи назардан материалшунослик ва бошқа замонавий оптика ва лазер физикаси сохасида эришилган ютуклар асосида куёш нури энергиясини лазер нури энергиясига айлантириш жараёнининг янги самарали йўлларини тадқиқ этиш мухим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Ҳозирги кунда жахонда куёш нури билан оптик дамланадиган лазерлар, яъни кенг полосадаги куёш нурини когерент, монохроматик ва йўналтирилган лазер нурига айлантирувчи курилмаларнинг муаммоларини тадқиқ килиш лазер нурининг санаб ўтилган хусусиятлари туфайли куёш нури энергиясини лазер энергиясига айлантириш, куёш концентраторлари фокусида олиш мумкин бўлган зичликлардан сезиларли даражада катта бўлган ёруғлик оқимини олиш ва амалиётга қўллаш имконини беради. Бу борада максадли илмий тадқиқотларни амалга ошириш, жумладан, юкори самарадорликка эга бўлган куёш нури ёрдамида оптик дамланадиган лазерларни ишлаб чиқиш ва яратиш; материалшунослик ва бошка замонавий фанлар сохасида эришилган ютуклар асосида куёш ёрдамида оптик дамланадиган лазерлар самарадорлигини оширишнинг янги йўлларини излаш ва аниклаш мухим вазифалар ҳисобланади.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда қуёш нури билан ишлайдиган лазер физикаси соҳасини самарали ривожлантириш борасида турли физик ҳодисалар ва жараёнларни қамраб олган лазер курилмаларининг бир неча турларини яратишда фундаментал ахамиятга эга бўлган тадкиқотларга алохида эътибор берилмокда. Бу борада маълум оптик хоссаларга эга бўлган сифатли янги материаллар базасида, хамда замонавий талаблар асосида кристалларга кўшимча элементларни киритиш билан самарадорликни ошириш йўлларини мукаммаллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилмокда. Узбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини келгусида амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармони асосида кайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш сохасидаги фундаментал изланишлар натижасида янги технологияларни жорий этиш оркали куёш нури билан ишлайдиган лазерлар физикаси сохасини янада ривожлантириш мухим ахамиятга эга.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4997-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти ўзининг муносиб улушини қўшади.
Тадқиқотнинг мақсади каттиқ жисмли лазер фаол муҳитларининг оптик, термик ва механик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, қуёш лазерлари тизимида содир бўладиган физик жараёнлар асосида қуёш энергиясини лазер нури энергиясига айлантиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
бир неча бор такрорланадиган қайтиш, синиш, ютилиш, фотолюминесценция жараёнларини моделлаштиришнинг янги услуби ишлаб чиқилган;
биринчи марта Катта Қуёш Печида нурланиш қуввати 80 Вт бўлган лазернинг тажриба намунаси яратилган;
яратилган компьютер моделида концентрацияловчи тизимлар сифатларини киритган ҳолда, қуёш ёрдамида оптик дамланадиган лазер тизимларининг хусусиятларини ўрганиш бўйича ракамли тажрибалар ўтказиш имкони яратилган;
Катта Қуёш Печи ва кичик параболик концентраторларда Nd:YAG, Nd:Cr:YAG, CrGSGG лазерларини оптик дамлашнинг энг мақбул усули аниқланган; 
илк бор Nd:YAG лазерлари самарадорлигини 30-32% даражага етказиш имконини берувчи куёш нури спектри частотасини ташки кайта ўзгартиргичга асосланган лиги муқобил ёндашуви ишлаб чиқилган;
Cr:YAG, Ce:YAG CrGSGG, CrLICAF, ТкСапфир материалларини қуёш нури спектри частотасида қайта ўзгартиргич сифатида ишлатиш мумкинлиги асосланган. 
Хулоса
Олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим килинди:
1. Биринчи марта “Физика-Қуёш” ИИЧБ материалшунослик институтининг катта куёш печида концентрацияланган куёш окимида оптик дамланадиган лазер яратилган.
2. Монте-Карло усули билан якка фотонларни тақиб қилиш ва элементар оптик жараёнларни (кўп марталаб кайтиш ва синиш, ютилиш ва нурланиш) моделлаштиришга асосланган, концентрацияланган қуёш оқимида оптик дамланадиган лазернинг янги статистик модели ишлаб чиқилган.
3. Ишлаб чиқилган статистик модел доирасида термик эффектларни микдорий баҳолаш имконияти кўрсатилди: термик линза эффектини аниклаб берадиган аналитик ифодалар келтириб чикарилди, ва уларни хисоблаш усули ишлаб чиқилди. Лазерлар самарали ишлаши учун актив элеменларга қўйиладиган чегаравий юкламалар аниқланган.
4. Икки карра активлаштирилган Nd:Cr:YAG ва Nd:Cr:GSGG актив элементлар асосида куёш ёрдамида оптик дамланадиган юқори самарали лазерлар яратишга тўскинлик килувчи муаммоларни ҳал қилиш учун конструкторлик ечими таклиф этилган.
5. Биринчи марта, кичик ўлчамдаги парабола кўринишидаги концентраторлардан ва Френел линзаларидан фойдаланган холда, концентрацияланган куёш нури окими энергиясини лазер нури энергиясига самарали ўзгартириш мумкинлиги назарий жаҳатдан кўрсатилган.
6. Қуёш энергиясини лазер нури энергиясига юқори самарадорлик билан айлантиришнинг янги, лазерларни оптик дамлаш вактида ютилмай колган катта микдордаги куёш фотонлари частотасини ўзгартириб берадиган ташки частота ўзгартиргичидан фойдаланишга асосланган концепцияси таклиф этилган.
7. Таклиф этилган концепциянинг асосий афзалликлари актив муҳитга тушадиган иссиқлик юкламаларининг камайишидан, актив муҳит ва частота ўзгартиргич сифатида турли хил материаллардан фойдаланиш имкониятининг мавжудлигидан, частота ўзгартиргичининг иссиқлик хусусиятларига (иссиқлик-сабабли ҳосил бўладиган икки каррали нур синиши, линза эффекти) қўйилган талабларнинг катъий эмаслигидан, ҳамда актив элемент ва частота ўзгартиргичлар ҳароратини мустакил бошкариш имконияти мажудлигидан иборат.
8. Қуёш ёрдамида оптик дамлаш вақтида наносекундли импульсларни генерация килиш учун Cr4+:YAG асосидаги пассив затворлардан, пикосекундли импульслар генерацияси учун GaAs кристаллидан фойдаланиш мумкинлиги назарий жиҳатдан кўрсатилган.
9. Сг4+ ион аралашмалари бўлган Nd3+:Cr3+:GSGG ва Nd3+:Cr3’:YAG лазер материаллари асосида асиллилиги модуляцияланадиган ва модалар пассив синхронизациясига эга бўлган куёш ёрдамида оптик дамланадиган лазерларни яратиш ва наносекунд доирасидаги импульслар кетма-кетлигини генерация килиш имкониятлари мавжудлиги кўрсатилган.
10. Биринчи марта GaAs кристаллини узок вақт оптик бузилиш бусагасидаги (оптик бузилиш яқинидаги интенсивликдан кам) лазер нури импульслари билан нурлантириш ундаги дефектлар копцентрациясининг ошишига олиб келиши тажрибада курсатилган.
11. Биринчи марта GaAs кристаллидан қаттиқ жисмли лазерларда бир вактнинг ўзида ҳам тўйинувчи ютгич, ҳам манфий тескари алока элемента сифатида фойдаланиш мумкинлиги назарий жиҳатдан кўрсатилди. Дефект сатхларининг мое концентрацияларида ночизикли НТА, туйинувчи ютишни ва пикосекунд оралигидаги импульслар генерациясини амалга ошириш мумкинлиги аниқланган.

1-36 46 0

Қадмий теллуриди асосидаги инжекцион фотоқабулқилгичлардаги электрон жараёнлар

Абатбай Утениязов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон амалиё-тида жадал ривожланаётган ярим ўтказгичлар физикаси соҳасида спектрнинг кўзга кўринадиган ва ультрафиолет соҳасида юқори сезгирликка эгалиги билан фарк қилувчи фотокабулқилгич тузилмаларини ишлаб чиқишга алоҳи-да эътибор қаратилмокда. Шу жумладан янги яримўтказгич материалларни топиш ва улар асосида фотоэлементлар ва фотокабулқилгичлар сингри юко-ри самарадорликка эга бўлган замонавий асбобларни яратиш, А2В6 бирикма-лар асосида ярим ўтказгичли фотосезгир тузилмаларни олиш технологиясини яратиш биринчи галдаги вазифалардан бири ҳисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда фотокабулқилгичлардаги, шу жумладан p-CdTe асосидаги тузилмаларидаги электрон ва инжекция жараёнларини ўрганишга катта эътибор каратилмокда. Бу борда, максадли илмий изланиш-ларни қуйидаги йўналишларда олиб бориш муҳим ҳисобланади: донадорлиги устунсимон кўринишдаги кучли компенсацияланган катта каршиликли CdTe юпқа катламларини олиш ва улар асосида металл-оксид-ярим ўтказгич (МОЯЎ)-тузилмаларини яратиш; Al - А12О3 - p-CdTe - МоО3 - Мо кўринишдаги МОЯЎ-тузилмаларининг электрофизикавий ва оптик хусусият-ларини ўрганиш ва уларни инжекцияли фотоқабулқилгич сифатида фойдаланиш мумкинлигини тадкиқ қилиш; ярим ўтказгичли фотоқабулқил-гич тузилмаларнинг хона хароратида ишлай олиш кобилиятини таъминлаш йўлларини излаб топиш.
Ўзбекистон Республикасини бундан кейин ривожлантириш Стратегия-сига мос ҳолда замонавий фаннинг сўнгги ютуқларини амалиётга тадбиқ қилишга ва шу аснода миллий товарларимизнинг ички ва ташқи бозорлардаги ракобатбардошлилигини таъминлашга алоҳида аҳамият берилмокда. Жумладан яримўтказгичли электроника элементлари соҳасида импорт ўрнини босиш масалалари муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада ички кучайти-риш ҳусусиятига эта бўлган инжекцияли фотокабулкилгичларни яратиш ва унда кечадиган электрон жараёнларни аниқлаш муҳим аҳамиятга эта.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожланиши бўйича ҳара-катлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-№2772-сонли «2017-2021 йилларда электроника саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-№2789-сонли «Фанлар академиясининг фаолиятини, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади донадорлиги устунсимон тузилишга эта бўлган p-CdTe юпқа катламлари асосида ички кучайтириш хусусиятига эга бўлган инжекцияли фотоқабулкилгични яратиш ва унда кечадиган электрон жараён-ларни аниклашдан иборат.
Ишнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
А1 - АЬОз- p-CdTe - МоОз - Мо-тузилмадаги ток ўтказиш механизмла-ри МОЯЎ-тузилмаларга хос бўлган, тўртта соҳадан иборат бўлган хажмий зарядлар билан чекланган токлар механизмы билан аникланиши топилган. Биринчи соҳа чизикли, иккинчи соҳа чуқур жойлашган қамраб олувчилар-нинг тўлиши билан боғлиқ квадрат, учинчи соха рекомбинация жараёнида электронларнинг икки сатхди комплекслар томонидан секинлаштирилиши билан боғлиқ токнинг кескин ошиши ва саёз камраб олувчиларнинг тўлдири-лиши хисобига квадрат боғлиқликка ўтадиган кўринишга ўтиши аникланган;
база соҳаси калинлигининг камайиши спектрнинг киритмалар соҳасида фототашувчилар генерациясида қатнашувчи киритмалар микдорининг камайиши хисобига хусусий ютиш соҳасида фотоезгирликнинг ошишига олиб келиши тажрибада кўрсатилган;
ультратовушли таъсир сирт потенциалининг 0.17 eV дан 0.25 eV гача ошишига сабаб бўладиган нуқсонларнинг тартибланишига олиб келиши натижасида тўғри ток ортиб, тескари ток камайиши тасдиқланган;
А1-А12Оз-/?-С<1Тс-МоОз-Мо-тузилмада бирламчи фототокнинг кучайиш коэффициента ёритилганликнинг кичик интенсивлигида ва кучланишнинг тўғри йўналишларида юқори қийматлар кабул килиши асосланган.
Хулоса
Донадорлиги устунсимон тузилишга эга бўлган p-CdTe юпқа катламлари асосида ички кучайтиришга эга бўлган инжекцияли фотоқабулқилгич яратиш ва унда кечадиган электрон жараёнларни аниклаш натижалари асосида қуйи-даги хулосалар қилинди:
1. Донадорлиги устунсимон тузилишга эга бўлган /?-CdTe юпка катламлари асосида Л = 450 + 750 нм тўлқин узунликлар соҳасидаги ёруғлик сигнал-ларини кайд қилишга мўлжалланган мусбат тескари богланиш ва параметрик кучайтириш (ПК) механизмлари хисобига ички кучайтиришга эга бўлган кенг полосали (Л = 400 1000 нм) фотоқабулқилгич ишлаб чиқилган.
2. Al - p-CdTe - Мо-тузилманинг тўғри йўналишдаги вольтампер харак-теристикаси асосан тўртта даражали соҳадан иборатлиги аниқланган. Хусусан, кичик ток зичликларида рекомбнация жараёнларида нуқтавий нуқсонлар қатнашиши, катта ток зичликларида, яъни рекомбинация тезлиги тўлиқ тўйинишга чиқканда эса U ~ NRhh тадқиқ қилинаётган намуналарда рекомбинация жараёнлари мураккаб рекомбинация марказларини ҳосил қилувчи ва ток ташувчилар силжиш механизмини аниқловчи вакансия ва бошқа нуқсонлар комплекслари туркуми билан аниқланниши топилган.
3. Ультратовуш таъсиридан кейин оксид зарядлари тобланиши ва ҳатто қўшимча сирт қамраб олувчиларининг хосил бўлишига ҳисса қўшиши, ярим ўтказгичнинг юза қатламларида жойлашган нотурғун нуктавий нуқсонлар эса электрикавий нейтралликка эришиб, тўғри токнинг тахминан 25-30% га орти-шига ва тескари токнинг 6-9% га камайишига олиб келиши тасдиқланган.
4. А1 - Al2O3-/?-CdTc - МоОз - Мо-тузилма токнинг ўтказиш йўналиши-да фототокнинг оптик нурланиш интенсивлигига боғлиқлигининг тўйиниши хисобига фойдали сигналнинг кичик интенсивликларида юкори сезгирликка эга бўлган инжекцияли фотоқабулқилгич сифатида ишлаши аникланган.
5. А1 - АЬОз- p-CdTe - МоОз - Мо-тузилманинг тезлиги ёпиш йўнали-шида ток ўтказиш йўналишидагига нисбатан икки даражага катта эканлиги тажрибаларда кўрсатиб берилган.

1-82 110 0

Яримўтказгичли юқори частотали ва чеклагич диодлар тайёрлаш технологиясини ишлаб чиқиш, уларнинг параметрларини термо- ва радиацион таъсирда оптималлаштириш

Ахмад Рахматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПК1442־-сонли «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантириш-нинг устувор йуналишлари тукрисида»ги карорига асосан саноат ишлаб чикаришининг самарадорлигини ошириш биринчи навбатдаги масалалардан хисобланади. Шунинг учун «FOTON» ОАЖ ишлаб чикарилаётган кучланиш чеклагичлари, юкори частотали тугрилагич диодлар ишлаб чикариш таннархини ва харажатларини пасайтириш уларнинг параметрларини яхшилаш ва ишончлилигини ошириш хамда улар технологиясини оптималлаштириш каби максадли ишларни олиб боришни кузда тутади. Бу эса махсулог ракобатбардошлигини оширишнинг мухим омили булиб, эришилган бозор эхгиёжларини саклаш ва янги харидорлар топиш манбаи хисобланади.
АКШ. Канада, Голландия, Хигой ва Япония чет мамлакатлари олимлари гомонидан куйилган импульсли кучланишларнинг ошиб кетиши натижасида электрик ва радиоэлектрон асбобларнинг ишдан чикишининг олдини олиш сохасида юкори вольтли кучланиш чеклагичлари ва улар асосида баркарорлаштирувчи курилмалар ишлаб чикиш ва тадкик килиш масалалари талабга сазовор.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПК1442־-сонли «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантириш-нинг устувор йуналишлари тукрисида»ги карорига асосан саноат ишлаб чикаришининг самарадорлигини ошириш биринчи навбатдаги масалалардан хисобланади. Шунинг учун «FOTON» ОАЖ ишлаб чикарилаётган кучланиш чеклагичлари, юкори частотали тугрилагич диодлар ишлаб чикариш таннархини ва харажатларини пасайтириш уларнинг параметрларини яхшилаш ва ишончлилигини ошириш хамда улар технологиясини оптималлаштириш каби максадли ишларни олиб боришни кузда тутади. Бу эса махсулог ракобатбардошлигини оширишнинг мухим омили булиб, эришилган бозор эхгиёжларини саклаш ва янги харидорлар топиш манбаи хисобланади.
АКШ. Канада, Голландия, Хигой ва Япония чет мамлакатлари олимлари гомонидан куйилган импульсли кучланишларнинг ошиб кетиши натижасида электрик ва радиоэлектрон асбобларнинг ишдан чикишининг олдини олиш сохасида юкори вольтли кучланиш чеклагичлари ва улар асосида баркарорлаштирувчи курилмалар ишлаб чикиш ва тадкик килиш масалалари талабга сазовор.
Бу кувватли диодлар электр энергиясини узгартгич курилмаларида, истеъмол тизимлари ва технологик жараёнларни бошкаришда кенг кулланилади. Уларни тайёрлашда юкори кучланишли диодлар учун кенг кулланилувчи кремнийни бор ва фосфор билан легирлаш диффузион технологиялари ишлатилади. Аммо кичик кучланишли чеклагичларга нисбатан кичик дифференциал каршилик олишга имкон бермайди, бунга эса /2-и-утиш чегарасида ток ташувчилар концентрациясининг кес-кин фаркини таъминловчи киритма ишлатиш оркали эришиш мумкин. Бу муаммони ечиш, юкори конценграцияли манба - маргимуш ишлатиш йули билан тайёрлаш мумкин булган диффузант олишга имкон берувчи, янги физик ёндашишни талаб килади. Бундан ташкари, кувватли диодларнинг ишлаш самарадорлиги чеклагичларнинг номинал коэффициента, тешилиш кучланиши характеристикаларининг кескинлиги билан аникланади. Ишчи режимда кувватли диодлар кучли импульслар таъсирида иссиклик ажрагади ва уларни оитималлаштириш контакт сохдлари билан бирга бутун тизим узунлигида иссиклик утказувчанликнинг физик анализи асосида амалга ошириш мумкин.
Диссертациянинг бажарилишига зарурият кувватли диодларнинг технологик бузилишини камайтириш ва мустахкамлигини ошириш. кулланиш сохасини кенгайтириш хамда кувватлар динамик исрофгарчилигини камайтириш муаммоларига максадга мувофик ёндашувни талаб килувчи масалаларга боглик булган кувватли имиульсга чидамлилигини оширилиши, радиоэлектрон асбобларни химоялаш ва саралаш курилмаларини хамда такомиллаштирилган технологияларни жорий килиш кераклигидан келиб чикади.
Шу билан бирга, баъзи холатларда асбобни занжирдан узиш натижасида кутилмаганда ток киймати ошиб кетишидан саклаш муаммоси пайдо булиши, ток импульси таъсиридан сунг кайтувчи параметрли ток чеклагичларини яратиш лозимлигини такозо этади.
Юкорида айтилганлардан келиб чикадики, танланган объект параметр-ларининг комплекс тадкикоти ва уларни яратиш технологиясининг физик аснектлари (масалан, диффузия ва радиацион усуллар билан), конструкцияни онтималлаштиришга йуналтирилтан ва текшириш учун танлаб олинган объектларни яратиш техноло! ияси ва шу асосда асбоб нараметрларини узаро мое булишига эришиш, шунингдек, уларнинг радиацион баркарор булишини хам эътибордан чегда колдирмаслик ута долзарб хисобланади.
Тадкикотнинг максади дифференциал каршилиги кичрайтирилган кремний диоди тузилмаларини ишлаб чикаришнинг оптимал диффузион технологиясини ишлаб чикиш ва юкори частотали тутрилагич диод ва кучланишни чеклагичларнинг сифатини яхшилаш, ишончлилигини радиация таъсирида кутаришдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор маргимуш билан легирланган кремний р -п -структураси асосида манба блоклари мухофазаси учун кичик вольтли (< 7 В) кучланиш чеклагичлари олиш техноло! ияси яратилган;
илк бор кремний -р-п-п 1-структураси асосида эффектив иссиклик таркатувчи контактли кувватли (10А) тугрилагич-чеклагич диодлар олиш усули ишлаб чикилган;
илк бор кувватли /?' -р-п-п -утишли диодларга 450"С да котадиган икки каватли кумуш ва ванадий асосида уч катламдан иборат омик контакт олиш усули ишлаб чикилди, иссиклик узатувчи компенсатор сифатида гальваник усулда кумуш билан копланган мис катлами танланган;
кучланиш чеклагичи параметрларини улчайдиган - универсал икки генераторли, хатолиги бир генераторли ус ул га нисбатан уч марта кам булган янги усул ишлаб чикилган;
илк бор арсенид галлий асосида, омик контактли, биринчи тип таглик, бири иккинчисидан маълум масофада жойлашган иккита омик контактли, иккинчи тип утказувчан юпка катламдан ва омик контактга уланган электродлардан иборат ярим утказгич асбоб ишлаб чикилган;
кучланиш чеклагичи самарадорлигини каршилик билан ток зичлиги орасидаги бокликлик асосида, кенг тешилиш токи сохасида аниклаш усули ишлаб чикилган;
харорат потенциали ва иссиклик окими генераторлар сифатида уланиш ва импульсли кучланиш бериш шароитида, иссикдикни узатиш ва р-п-утишни кизиш темиературасини хисоблашга асосланган, иссиклик моделлари ишлаб чикилган;
кучланиш чеклагичи ва юкори частотали диодлар параметрларининг оптимал мослашишини таъминлайдиган радиацион технологик таъсирлар турини аникдашнинг мухандислик услуби ишлаб чикилган;
илк бор кучланиш чеклагичининг ишдан чикиш фурсатини кайд килувчи радиоэлектрон аппарагурани химоя этувчи курилма ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Кичик дифференциал каршилик ва кам фаркли тешилиш кучланишини таъминловчи кичик вольтли кучланиш чеклагичини олиш технологияси маргимушни юкори конценграцияли манбадан ампулали диффузия килиш ёрдамида ишлаб чикилган.
2. Кремнийли кувватли диодларга юкори адгезияли ва иссикликни самарали таркатиш кобилияти билан фаркланадиган омик контакт олиш усули ишлаб чикилган. Бу усул /?-и-утишли пластиналарнинг хар иккала юзасига ванадий ва кумушнинг юпка (0. НО.З мкм) катламларини сепишни ва уларнинг кумушланган мисли иссиклик компенсатори билан котиштиришни уз ичига олади. Бундай контакт кувватли яримутказгичли куршаб олувчи диодларда кулланилади.
3. Тешилиш режимида кучланиш чеклагичлари каршилигининг ток билан богликлигига асосланган илк бор киритилган «самарадорлик коэффициента» оркали уларни корпусга урнатишдан аввал саралаш усули ишлаб чикилган.
4. Кристалл ва иссиклик компенсаторларининг оптимал улчамларини хисоб-лаш ва жойлаштириш, шунингдек, хдрорат иотенциали генератори ва иссиклик окими генератори сифатида номоён булиши хоссаларини тушунтирувчи кучланиш чеклагичининг иссиклик модели ишлаб чикилган.
5. Чекланган кучланишни улчашнинг икки генераторли такомиллашган усули ишлаб чикилган, унинг ёрдамида тескари кучланиш ва генератор х,осил килган токнинг импульс ташкил этувчисини улчаш таклиф килинади. Улчашнинг умумий хатолиги ~2% булиб, маълум булган бир генераторли усул хатолигидан уч марта кам.
6. Занжирда кучланиш ортиб кеганида истеъмолчини автоматик гарзда уланиши ва узилишини таъминловчи, кучланиш чеклагичи асосида радиоэлектрон аппаратураларнинг мухофаза модули ишлаб чикилган.
7. Юкори частотали тугрилагич диодлар ва кучланиш чеклагич-ларининг тешилиш кучланишини, ноасосий ток ташувчилари яшаш вактини ва тескари каршиликнинг тикланиш вактини, оптималлашни таъминловчи радиацион технология ишлаб чикилган.
8. Гамма ва электрон нурланишлари таъсирида булган юкори частотали диодларда оптимал утиш характеристикаларини аниклаб берувчи, тескари ток ва тугри кучланиш тушувини, хажмий заряд калинлигини хисоблашнинг мухандислик услублари ишлаб чикилган.
9. Кайтар тешилиши 14 В гача булган кичик вольтли кучланиш чеклагичларини мухофазалаш учун арсенид галлий асосида ток чекловчи ишлаб чикил! ан.
10. Кучланиш чеклагичларини ва юкори частотали диодларни олиш технологияси, уларнинг функционал нараметрларини текшириш усуллари буйича олинган натижалар ОАЖ «FOTON» ишлаб чикаришида кулланил-мокда.

1-60 53 0

Яримўтказгичли структураларнинг динамик характеристикаларига деформация ва кучли электромагнит майдоннинг таъсири

Абдурасул Гулямов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда тинимсиз ривожланишдаги яримўтказгичли материаллар хамда яримўтказгичли структураларнинг фото ва тензо хоссаларини ўрганиш соҳасида, айникса, бу хоссаларни ёруғлик, деформация ва ўта юқори частотали электромагнит майдон таъсирида бошқариш йўналишида интенсив тадқиқотлар олиб борилмокда. Бу борада яримўтказгичли материалларнинг функционал характеристикаларини бошкариш орқали яримўтказгичли асбобларнинг ноёб хоссаларини аниқлаш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Мустақиллик йилларида Республикамиз илм-фан соҳасида, хусусан яримўтказгичлар физикасининг ривожланишига, жумладан, тензосезгир ва фотосезгир яримўтказгичли структураларни олиш технологияларига катта эътибор қаратилди. Бу йўналишда чуқурэнергетик сатхлар хосил килувчи аралашмали яримўтказгичли материаллар ва аномал катта фотокучланишга эга юпқа яримўтказгичли пардалар олинди, фотоўтказувчанлик эффектларини, тор сохали ва катламли материаллар асосида фото- ва тензосезгир структураларни олиш бўйича сезиларли натижалар олинди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига кўра илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рагбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш, яримўтказгич ва яримўтказгичли структураларда кечадиган физик жараёнларга кучли электромагнит майдон, ёруглик ва деформация таъсири масалаларига алохида эътибор каратиш мухим ахамиятга эга.
Хозирги кунда жаҳонда яримўтказгипли структураларнинг динамик характеристикаларига деформация ва купли электромагнит майдон таъсирини ўрганишда купли электромагнит майдон, деформация ва ёруглик таъсирида юзага келувпи ток ва электрюритувпи куплар табиатини опиб беришда олиб критик нуқта яқинидаги пастота билан ёритилганда юзага келувпи эффектларга катта эътибор каратилмокда. Бу борада максадли илмий тадқиқотларни амалга ошириш, жумладан, вакуумли панглатиш натижасида олинган тензосезгир пленкаларда юзага келувпи аномал катта кийматга эга тензосезгирлик коэффициентини тушунтириб берувпи потенциал тўсиқлар системаси моделини куриш; потенциал тўсиқлар системаси модели асосида деформация потенциали доимийсини бахолаш; хусусий ёруглик билан ёритилган р-п-ўтишда доимий деформация таъсирида тензосегирликни бошкариш мумкинлигини аниклаш; яримўтказгиплардаги генерацион-рекомбинацион жараёнларни тушунтиришда фазалар портретидан фойдаланиш мумкинлигини аниқлаш; квазибирўлпамли электрон газнинг ҳолатлар зиплиги ва энергетик сатхдарининг иссиқлик кенгайишини тадқиқ қилиш; кристалл панжара тебраниши ва энергетик сатхдарнинг иссиклик кенгайиши билан боғлиқ энергетик тирқишларнинг температуравий боғлиқлигини тадқиқ килиш мухим масала ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4997-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонини ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ - 1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадкиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади яримўтказгич ва яримўтказгичли структураларда кечадиган физик жараёнларга кучли электромагнит майдон, ёруглик ва деформация таъсирини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлигн қуйидагилардан иборат:
фундаментал ютилиш чегарасида деформация таъсирида тақиқланган соҳа кенглигини ўзгариши ҳисобига ютилиш коэффициентининг кескин ортиши натижасида p-n-ўтиш тензосезгирлигининг аномал катта қийматларга эришиши аниқланган;
р-п-ўтишнинг вольтампер характеристикасининг ёруғлик, деформация ва кучли ўта юқори частотали электромагнит майдони таъсирида ўзгариши электрон ва ковакларнинг Ферми квазисатхдарининг фарки билан тушунтирилиши назарий асосланган;
ёруглик ва деформация таъсирида фотоэлектрон ва фотоковаклар генерацияланиши натижасида диодларда манфий электр юритувчи куч ҳосил бўлиши, ўта юкори частотали тўлқин таъсирида эса электрон ва коваклар қизиши натижасида мусбат ишорали электр юритувчи куч пайдо бўлиши аниқланган;
ўзгарувчан деформация частотасининг заряд ташувчилар яшаш вақтига кўпайтмаси бирдан катта бўлганда фазалар портретининг шакли горизонтал кесмага айланиши, бирдан кичик бўлганда фазалар портретининг шакли вертикал кесма тусини олиши ва бирга тенг бўлганда эса фазалар портретининг шакли энг катта юза ҳосил қилиши аниқланган;
ўзгарувчан деформация таъсирида рекомбинация марказларининг ортиши фазалар траекториясининг спиралсимон равишда кичик қийматлар томон ўралиб бориши, рекомбинацион марказларнинг камайиши эса фазалар траекториясини спиралсимон равишда катта қийматлар томон очилиб бориши аникланган;
MnlnsSg.s, ҒеНгЗд ва CuInsSs монокристалларида электронларнинг панжара тебраниши билан бирга рухсат этилган соҳалардаги энергетик сатхларнинг термик кенгайиши тақиқланган соҳа кенглигини тўлиқ ўзгаришига олиб келиши аниқланган.
Хулоса
Ўтказилган тадикодлар асосида қуйидаги хулосалар қилинди:
1. Кетма-кет потенциал тўсиқлар тизими модели вакуумли чанглатиш натижасида олинган яримўтказгичли пленкалардаги аномал катта бўлган тензосезгирлик коэффициентининг юзага келишини асослаб берилган.
2. Ёритилган p-n- ўтишнинг тензосезгирлигини ўзгармас деформация s , ёруглик частотаси ш ва интенсивлиги I орқали бошкариш мумкин. Критик нуқталар якинида ютилиш коэффициента кескин ўсиши мумкин ва бунинг натижасида p-n-ўтишнинг тензосезгирлик коэффициента аномал катта қийматлар кабул килиши кўрсатилган.
3. Фундаментал ютилиш чегарасида хусусий ёруглик билан ёритилганда, яримўтказгич деформацияга таъсирчан бўлиб ташқи деформация ёрдамида электрон ва коваклар фотогенерацияси тезлигини бошкариш мумкинлиги аникланган.
4. Р-п-ўтишга ташки таъсир килинганда унинг вольтампер характеристикаси j-U текислигининг жойлашиш чорагидан ўтишига караб р-п-ўтиш кайси режимда эканлигини аникланган.
5. Ўзгарувчан деформация частотасининг заряд ташувчиларнинг яшаш вақтига кўпайтмаси бирдан катта бўлганда <в г»1, фазалар портретининг (п ни дя/ га богликлиги) шакли горизонтал кесмага айланиши, ы • г«i бўлганда эса фазалар портретининг шакли вертикал кесма тусини олиши ва <в-г = 1 бўлганда эса фазалар портретининг шакли энг катта юза хосил килиши аникланган.
6. Фазалар портретининг шакли бизга кўрилаётган генерацион-рекомбинацион жараёнларда рекомбинациянинг кайси тури (квадратик ёки чизикли) кечаётганлиги таъкидланган.
7. Рекомбинацион марказларнинг ортиб бориши яримўтказгичдаги заряд ташувчиларнинг камайиши билан ифодаланади ва фаза траекторияси спирал кўринишида хам п, хам — ўқлари бўйича кичик қийматлари томон ўралиб
бориши кўрсатилган.
8. Рекомбинацион марказларнинг камайиб бориши яримўтказгичдаги заряд ташувчиларнинг ортиши билан ифодаланади ва фаза траекторияси „ дп „ ___
спирал кўринишида хам и, хам — ўклари бўиича катта кииматлари томон
очилиб бориши аникланган.
9. Тақикланган зона кенглигининг хароратга богликлигини тушунтириш учун энергетик сатхдарнинг термик кенгайиши улушини хисобга олиб, тақиқланган зона кенглигининг тўлиқ ўзгариши электронларнинг кристалл панжара таъсирлашуви ҳисобига бўлганидек, рухсат этилган зоналардаги энергетик сатхдарнинг термик кенгайиши ҳисобига ҳам содир бўлиши
топилган.

1-11 163 0

Яримўтказгичлар физикаси» ихтисослиги бўйича: «CdTe дан тайёрланган фотосезгир парда ва BiTeSb-BiTeSe термоэлектрик материаллари асосида кўп максадли фототермоўзгартиргичларнинг яратишни тадкиқот килиш

Lola Mamadaliyeva

Тадқиқот объектлари: аномал фотокучланншга эга CdTc қатламлари, юпқа пардасимон куёш элементлар ва Bi2Te; каттиқ коришмалари асосидаги термоэлектрогенератор.
Ишнинг максади*. ЗОО-5ООК ишчи хароратлар оралиғи учун, пардасимон куёш элементлари. ёки фотосезгир тузилмалар асосида, фототермоэлектрик генератор ва асбоблар тузилмаларини ишлаб чикиш ва яратиш.
Тадкиког методларн: инерт газ мухитида эритиш, термовакуум бугланти-риш. газки мёвий синтез, иссиклик ишлови бериш, структуравий таҳлил, вольтам-пер, температуравии ва спектрал тавсифларни ўрганиш, термо - ЭЮК, электр ва иссиклик ўтказувчанлик хамда Холл эффектини ўлчаш.
Олинган натижа.тар ва уларнинг янгилиги. Фотосезгир тузилмалардан глйёрланган пардасимон фотоэлеменглардан ва кадмий халькогенидларидан хамда BijTe^-xSex ва Bi2.xSbxTej асосидаги (ермоэлементлардан бевосита қуёш энергия-сини электр энергиясига айлантириш учун, фототермоэлектрик генераторлар кон-с1рукциясини яратиш тартиб-коидалари белгиланган.
Амалий ахамияти. Ўтказилган тадкикотлар натижалари асосида кўриш диапазонига мос кслувчи сигналларни кадмий халкогенидларидан гайёрланган электр сигналларга ўзгартиргичлар тайёрлашга имкониятлар очилади. Уларда Bi2Tej асосидаги термоэлектр генераторлар автоном манбаи сифатида юритилади.
Татбик этиш даражаси ва нктисоднй самарадорлнги. Нурланиш фото-термоўзгартиргичини конструкциялаш усули ишлаб чикилган (Ўзбекистон Респуб-ликаси Патенти). Фаргона водийсининг иссиклик трассаларида авария ёрип ичла-рини энергия билан озиклантириш учун термоэлектрик батарея гадбиқ этилган.
Қўлланиш сохаси. Қуёш электростанниялари, автоном озука манбалари. ас-бобсозлик, метрология, ярим ўтказгичлар тсхникаси.

1-18 40 0

Яримўтказгич-диэлектрик чегара бўлими хоссаларига ҳар томонлама сиқув таъсирини тадқиқ этиш

Муқаддасхон Эргашева

Тадқиқот объектлари: металл (А1)-қўрғошин-бор-силикатли шиша (SiCh-PhO-BiOj-AhOj-ТагФО-структураси, Шоттки диодлари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: босим таъсирига учраган ярим-ўтказгичли тагликдаги металл-шиша-яримўтказгич тузилмаларда 2Vr=31012 см'3 концснтрацияли, Ес =0,4 ±0,03 эВ, ионлашиш энсргиясига эга марказларни қайта за-рядланиши кузатилди ва уларни Ес -0.4 эВ энергия қийматига якин сохадаги сирт холат дифференциал зичлигига таъсири натижасида ўзгариши ўрнатилди; металл (4/)-шиша (PbO-SiCE-BiCh-AliOj-TaiOp)- яримўтказгич (п-Si) тузилмаларни Р=8 кБар га қадар хар томонлама сиқувга учратилганда сиғимни узок муддатли релаксацияси донор типидаги марказ юзага келиши туфайли руй бсриши аниқланди; сиғимнинг нотскис ўзгариш сабаблари камаювчи кучланишларда, акцептор типидаги нуқсонларга эга бўлган компоненталари масса фоизи мое равишда 49:32:15:3:1 бўл-ган PbO-SiCh-BiOrAEOj-TcbO; таркибдаги шиша асосида тайёрланган металл-ши-ша-яримўтказгич тузилма билан боғлиқлиги ўрнатилди; металл (А1)-шиша (РЬО-ЗЮз-ВэОз-АЬОз-ТазОз) - яримўтказгич (Si) тузилмаларнинг генсрацион-рскомбина-цион тавсифларига яримўтказгичдаги Cs киришмасининг таъсири ўрганилди; тагликни сирт сохасида Cs концснтрациясини ортиши билан сирт холат зичлиги камайиши кузатилди.
Амалий ахамияти: олинган натижалар хар томонлама сикув таъсирида мсталл-шиша-яримўтказгичли тузилмаларда рўй бсрадиган жараёнлар ва бунда киришма марказларини ўрни хақидаги физик тасаввурларни кснгайтиришга ёрдам беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: яримўтказгичли асбобларни тензометрик хусусиятларини яхшилаган холда олинган натижалар ва ўрнатилган конуниятларни яримўтказгичли асбоблар тайёрлашда фойдаланиш мумкин.
Қўлланиш сохаси: микроэлектроника, яримўтказгичли асбоблар яратилиши.

1-42 79 0

Ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкаларни кичик энергияли ионлар билан бомбардимон қилганда ҳосил бўлувчи нанопленкалар ва нанокристалларнинг электрон спектроскопияси

Дилноза Ташмухамедова

Тадкикот объекти: Қаттик жисм юзасига ион - нурли ишлов бериш ва электрон спектроскопия килиш.
Ишнинг максади: Кичик энергияли ионли бомбардировка килиш ва ундан кейинги киздириш усули билан ярим ўтказгичли ва диэлектрик пленкалар асосида бир ва кўп компопептли папокристаллар, папоплепкалар ва ўтапанжараларнинг шаклланиш копуниятларипи ва физик механизмларини апиклаш.
Тадкикот усули: оже - электрон спектроскопия (таркибни ўрганиш учун), тез электроплар дифракцияси, растрли электрон микроскопия (кристалл тузилиш ва топографияни ўргапиш учун), ультрабипафша фотоэлектронлар спектроскопияси, эластик каштан электроплар спектроскопияси, характерли энергиясини йўкотгап электроплар спектроскопияси (электрон тузилишни ўрганиш учун).
Олинган иатижалар ва улариннг янгилиги: Биринчи марта кичик энергияли ионлар имплантацияси (Ео = 0,5-5 кэВ) ва кейинги киздириш (хароратли + лазерли) усулидан фойдаланиб ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкалар асосида папокристаллар ва папоплепкалар олиш усули ишлаб чикилди. Уларпи косил килиш мехапизмлари аникланди. Ҳар хил калипликдаги силицид наноплепкаларпипг энергетик зопалари ва кристалл панжара параметрлари биринчи мартта апикланган. Қалиплиги 9 < 5 - 6 нм бўлган пленкаларда калинлик камайиши билан таъкикланган зона кепглиги ва панжара доимийси а нинг киймати ошиши кузатилгап. Электронларпинг туннель ўтиши рўй берадиган нанокристалларнинг критик ўлчамларипи бахолаш усули ишлаб чикилгап. Силицид панокристалларига эга бўлган Si сиртипинг модели ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: Олинган иатижалар микро-, опто- ва папоэлектропика асбоблари учун керак бўлгап япги материалларпи олиш ва кўп катламли наноўлчамли гетеротизимлар яратишда кулланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Электрон сапоатида олинган натижаларни келажакда татбик этиш учун амалий тавсиялар ишлаб чикилди. Иатижалар грантларни бажаришда фойдаланилди (IAP 04080 ракамли ЎзР патента. Способ получения панокристаллов силицида металла; IAP 04081 ракамли ЎзР патента. Способ получения трехкомпонентных наноструктур на основе арсенида галлия), хамда ўкув жараёнида кўлланилмоқда (ТошДТУ ўкув жараёнига қўлланилганлиги тўғрисида акт мавжуд).
Қўлланиш сохаси: Физикавий электроника ва сирт физикаси, микро-, опто-ва наноэлектроника, ион - нурли ва лазерли технология, ярим ўтказгичли асбоблар ишлаб чикариш.

1-41 28 0

Энергия тизимлари электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошқариш

Камал Реймов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда электр энергияни ишлаб чиқариш, узатиш ва таксимлашда энергия ресурслари сарфини камайтиришга каратилган тадкиқотлар етакчи ўринни эгалламокда. Юклама графигини зичлаштириш оркали электр энергия ишлаб чиқаришнинг техник-иктисодий кўрсаткичларини яхшилаш ва янги истеъмолчиларни электр энергия билан қўшимча станцияларни ишга туширмасдан таъминлаш имконини яратиш «ривожланган мамлакатларда юклама графикларини меъёрлаш бўйича тадбирлар максимал юклама шароитларида қувват берувчи янги станцияларни ишга туширишга нисбатан 3 марта кам маблагни талаб қилади»1. Шу жиҳатдан, энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан электр истеъмолчиларининг юклама графикларини оптимал бошқариш оркали энергия самарадорлигини оширишга алоҳида аҳамият қаратилмокда.
Жаҳонда электр энергетика тизимларининг оптимал иш режимларини таъминлаш учун истеъмолчиларнинг рационал электр юкламаларини аниқлаш масалаларини ечишнинг самарали алгоритмларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор берилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан, энергетика тизимининг киска муддатли режимларини электр истеъмолчилари юкламаларини оптимал бошқаришни эътиборга олиб режалаштириш ва бунда давлатлараро энергетик бирлашмага кирувчи тизимлар ўртасида кувват оқимларини оптималлаштириш, бирламчи энергия ресурси чекланган электр станцияларини ҳисобга олиш ва тармоқ факторини хисобга олиш алгоритмларини ишлаб чиқиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишларига алоҳида эътибор берилмоқда.
Ҳозирги кунда республикамизда энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада энергетика тизимининг иктисодий жиҳатдан самарали бўлган ишончли ва сифатли қисқа муддатли режимларини режалаштириш учун зарурий алгоритмларни ишлаб чиқиш ишлари амалга оширилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан истеъмолчиларнинг юкламаларини оптималлаштириш ҳисобига ёқилғи сарфини камайтириш алгоритмларини яратишга йўналтирилган илмий-тадқикот ишларини олиб бориш зарур ҳисобланмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар Стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш...»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифани амалга оширишда, жумладан, энергетика тизимларининг режимларини режалаштиришда электр истеъмолчилар юкламаларини ва давлатлараро энергетик бирлашмаларда тизимлар орасида қувват оқимларини оптималлаштириш, бунда бирламчи энергия ресурси чекланган станцияларни ва тармоқ факторини хисобга олишнинг самарали алгоритмларини ишлаб чикиш мухим масалалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи ҳажмини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади энергетика тизимларининг қисқа муддатли ҳолатини режим ва технологии чеклашларни хисобга олиб электр истеъмолчиларнинг юкламаларини оптимал бошқариш оркали режалаштириш масаласини математик модели ва ечиш алгоритмларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда электр истеъмолчилари юкламаларини оптимал бошқаришнинг математик модели ишлаб чикилган;
энергетика тизимларининг қисқа муддатли режимларини режалаштиришда электр истеъмолчиларининг юклама графикларини режим ва технологик чеклашларни хисобга олиб оптималлаштириш алгоритми ишлаб чикилган;
энергетика тизимининг киска муддатли режимларини оптималлаштиришда бирламчи энергия ресурси чекланган станцияларни хисобга олиш алгоритми ишлаб чикилган;
электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошқаришда тармоқ факторини хисобга олиш алгоритми ишлаб чикилган.
Хулоса
Ушбу диссертация иши бўйича олиб борилган тадқикот натижаларини умумлаштириш асосида куйидаги хулосаларга келиш мумкин:
1. Мавжуд ҳолатни тадқиқ килиш асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини режалаштиришда ростланувчан электр истеъмолчиларнинг юкламаларини оптималлаштириш масаласининг математик модели ишлаб чикилган. Натижада юкламаларни ростлаш шароитларида энергетика тизимининг оптимал режимини юкори аниқликда ифодалаш имкони яратилган.
2. Оптималлаштиришнинг градиент усули асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини истеъмолчиларнинг юкламаларини бошкариб оптимал режалаштириш алгоритми ва дастури яратилган. Натижада электр станциялари ва ростланувчан электр истеъмолчиларининг оптимал юкламаларини режим ва технологик чеклашларни эътиборга олиб аниқлаш ва бу оркали рухсат этилган соҳада энергетика тизимининг энг самарали иш режимини таъминлаш имкони яратилган.
3. Давлатлараро энергетик бирлашма таркибига кирувчи энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини режалаштиришда тизимлараро кувватлар оқимини оптималлаштириш алгоритми ишлаб чиқилган. Натижада тизимлараро электр узатиш линияларини оркали ўтувчи кувватларнинг хар иккала энергетика тизими учуй оптимал бўлгап қийматипи апиклаш имкони яратилган.
4. Бирламчи энергия ресурси захираси чекланган станцияларни хисобга олиш масаласини математик ифодаси ва ечиш алгоритми яратилган. Натижалар таркибида бирламчи энергия ресурси захираси чекланган станциялар мавжуд бўлган энергетика тизимларининг самарали иш режимларини аниқлаш ва таъминлаш имконини берган.
5. Тугунлар ҳақида дастлабки маълумотларнинг эҳтимолли характердалиги шароитларида энергетика тизимларининг режимларини тенгсизлик кўринишидаги оддий ва функционал чеклашларни хисобга олиб оптималлаштириш алгоритми таклиф этилган. Натижада истеъмолчи юкламалари эҳтимолли характерда бўлган шароитларда энергетика тизимининг киска муддатли режимларини тенгсизлик кўринишидаги чекашларни хисобга олиб юкори аникликда оптимал режалаштириш имкони яратилган.
6. Мавжуд алгоритмларни такомиллаштириш асосида энергетика тизимларининг киска муддатли режимларини электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошқариш орқали оптимал режалаштиришда тармоқ факторини хисобга олишнинг исроф нисбий ўсишини хисобий станцияли ва юкламали тугунларнинг кувватларига богланишларидан фойдаланишга асосланган самарали алгоритми и дастури ишлаб чикилган. Натижада энергетика тизимларининг оптимал киска муддатли режимларини электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошкариш шароитларида тармок факторини хисобга олиб топиш имкони яратилган.
7. Тадқиқот натижалари «Узбекэнерго» АЖ Миллий диспетчерлик марказида Ўзбекистон энергетика тизимининг суткали режимини ростланувчан электр истеъмолчиларининг юкламаларини бошқариб оптимал режалаштиришда жорий килинган. Илмий тадкикот натижасида сутка давомида 63,6 тонна шартли ёқилғини тежаш имкони яратилган.
Ростланувчан электр истеъмолчиларининг юкламаларини оптимал бошкариш масаласини математик модели ва ечиш алгоритмини кўллашдан олинган умумий иқтисодий самарадорлик бир кварталга 146 млн сўмни ташкил этган.

1-19 68 0

Эллиптик операторлар билан боғлик спектрал ѐйилмаларнинг жамланувчанлигининг зарурий шартлари

Шамшод Пирматов

Тадқиқот объектлари: тадқикотнинг асосий объекта ҳар кандай физик процессларни тасвирловчи функциялар спектрал ёйилмалари ва Рисс ўртачалари.
Ишнинг мақсади: эллиптик операторлар билан боғлиқ спектрал ёйилмаларнинг жамланувчанлигининг зарурий шартларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари: диссертация ишида функциялар назарияси, функционал анализ, операторларнинг спектрал назарияси усуллари қўлланилади.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертацияда олинган барча асосий натижалар янги бўлиб, улар қуйидагилардан иборат:
1) Лаплас оператори хос функциялари бўйича спектрал ёйилмаларнинг Рисс ўртачалари бўйича яқинлашишининг зарурий шартлари ўрнатилган.
2) полигпрмоник ва бигармоник операторлар хос функциялари бўйича спектрал ёйилмалар якинлашувчанлигининг зарурий шартлари топилган.
3) ихтиёрий уч ўлчовли сохада Шредингер оператори хос функциялари бўйича спектрал ёйилмалар жамланувчанлигининг зарурий умумлашган узлуксизлик шарти олинган.
4) Лаплас-Бельтрам оператори хос функциялари бўйича Соболев синфи функцияларнинг спектрал ёйилмалари яқинлашишининг зарурий шарти аникланган.
Амалий ахамияти: олинган натижалар илмий - назарий ахамиятга эга.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: олинган натижалар асосида магистрантларга махсус курс ўқилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: диссертация ишида олинган натижалар ва усуллар математик физик, математик анализ ва функционал анализ сохаларидаги илмий изланишларида қўлланилиши мумкин.

1-83 140 0

Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари

Акрам Мирзабаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.

1-43 187 0

Эксплуатация хоссалари яхшиланган силикат материаллар автоклав техноло-гиясининг физиккимёвий асослари

Рахимбай Рахимов

Тадкиқот объектлари: Термин ва термокимёвий фаоллаштирилган лесс кўшилган оҳак-кумли боғловчи асосидаги силикат ғишти ва ғовакли бетон.
Ишнинг мақсади: «Оҳак-кум» тизимига термик ва термокимёвий фаоллаш тирилган маҳаллий қўшимчалар кўшиб гидротермал ишлов берилганда компонентларнинг гидратланиш жараёнидаги ўзаро таъсирлашув механизмини гидратланган янги хосилаларнинг структура хосил килиш кинегикаси ва морфологиясини мақсадли ўзгартириш йўли билан техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлган авгоклавда когувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларининг илмий асосланган тамойиллари ва ресурстежамкор технологиясини ярагиш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, физик-механик (пластик ва механик мустаҳкамликни аниқлаш), физик-кимёвий (рентгенофазовий, дифференциал термик тахлил, электрон-микроскоп ва ИҚ-спектроскопик) тадқиқот усуллари, гидротермал ва термик ишлов бериш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: "Бархан қуми-оҳак-ТКФЛ" силикат композицияларига гидротермал ишлов берилганда минерал-ларнинг гидратланиш жараёнида ўзаро таъсир кўрсагиш конуниятлар хамда "хосса-структура" ўзаро боғлиқлигини аниклаш оркали авгоклавда котувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларини илмий услубий тамойиллари ва ресурстежамкор технологияси яратилди. Ca(OH)i нинг маъ-лум бир кисмини алюминатли бирикмаларнинг тезликда кальций гидроалю-минатларга боғланиши туфайли кумтуироқнинг тўйинган охакли мухитда эриш ва паст асосли гидросиликатлар косил килиш жараёни тезлашади, юкори асосли гидросиликатларга ўтиб кетишининг олди олинади, хосил бўлган CSH(B) гурдаги гидросиликатларнинг қотаётган тизимдаги турғун-лиги таъминланади. Уларнинг бир-бири билан чатишиб кетган ипсимон ва толасимон кристаллари билан синчланган силикат ғиштининг физик-механик хоссалари, атмосфера ва совуккд бардошлилик кўрсаткичлари юкори бўлади.
Лессни фосфогипс билан биргаликда термокимёвий фаоллаштирилганда унинг таркибидаги тупрокли компонентлар ёпишкокли хусусиятларини йўқотиш хисобига силикат массасидан газ ажралиб чикиши тезлашади, газ хосил килувчидан фойдаланиш коэффициента ошади, структура шакллани-ши тезлашади, газобетонни изогермик қиздириш вакти қисқаради, мустаҳ-камлиги, совукка бардошлиги ошади ва сув ютилиши камаяди.
Амалий ахамияги: Республикамизда кенг гаркалган лесс ва лессимон суглинкаларни, чиқинди фосфогипснинг капа заҳираларини кенг микёсда авгоклавда котадиган силикат курилиш материаллар ишлаб чиқаришга жалб этиш хисобига хом ашё базаси кенгаяди, ТКФЛ дан фойдаланиш хисобига оқак тежалади, тайёрлаш жадаллашади ва олиш вақги қисқаради, буюм ва жихозларнинг техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлиши таъминланади. Тадкиког натижалари ТФЛ ва ТКФЛ дан фойдаланиб силикат гишти ва говакли силикат бегонии тажриба сифатида ишлаб чйкарилиши учуй меьбрий-техник хужжатлар яратилишида меъёрий база бўлиб хизмат қилади.
Татбиқ этиш даражаси ва икгисодий сямарадорлиги: Тадқиқот нагижалари Урганч ҚМЗ да текширувдан ўтказилди. Бунда 15-20 % ТФЛ кўшилган охак-қум боЕЛовчисидан 3460 дона силикат ғиштининг синов партияси ишлаб чикарилди. 4-5 % оҳак тежалиши хисобига 100 кг силикат аралашмасининг нархи 2320 сўмга арзонлашди ва 110720 сўм икгисодий Самара олинди. Урганч ҚМЗ да ТФЛ кўшиб гишг олишга ихтисослаштирилса кутилган икгисодий самарадорлик йилига 41472000 сўмни гашкил этади.
Жиззах ҚМК ТКФЛ дан фойдаланиб говакли силикат бетоннинг тажриба партиясини ишлаб чикариш бўйича олиб борилган синов ишлари йилига 64300 м3 хажмда говакли силикат бетон ишлаб чикарилса, кутилган икгисодий самарадорлик 46937000 сўмни гашкил этади.
Қўлланиш сохаси: УзР курилиш магериаллари ишлаб чикариш саноати ва курилиш индусгрияси.

1-39 56 0

Экситон ва зоналараро резонанс соҳасида ҳажмий ва паст ўлчамли структураларнинг оптик ва деформация хоссалари

Рашид Аюханов

Тадқиқот объектлари: GaAs асосида яратилган тўғри бурчакли ва ости қия квант чуқурликли сверхрешеткалар хамда CdS ва CuCl ҳажмий кристаллар.
Ишнинг мақсади: экситонли ва зоналараро резонанслар соҳасида ҳажимли кристалларда ва турли типдаги квант ўрали сверхрешеткаларда оптик-деформация ўзаро таъсир этиш назариясини яратишдир.
Тадқиқот усуллари: кетма-кет ёндашиш услуллари, уйготиш назарияси; вариация усуллари; зичлик матрицасининг стандарт усули ва ўзгарувчан сонли квазизаррачалар учун илк бор ишлаб чикилган зичликлар матрицаси усули.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: сверхрешеткаларда QW нинг қалинлигини ҳисобга олган холда ва QW кия чукурликли сверхрешеткаларда модификацияланган экситон резонансли частоталар яқинида резонанс диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластиклик коэффициентларни топишнинг умумлашган услуби яратилди. QW да экситонларнинг утириб колиши ва сверхрешеткада ПМУ экситонларининг ошишига боғлиқ равишда диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластиклик коэффициентларининг салмоқли ошиши кўрсатилди. Сверхрешеткада QWhh хосил килувчи қатламда турган ўзаро таъсирлашмайдиган электрон ва ковакларни экситонга ухшаш осциллятор деб караш мумкинлиги кўрсатилди. Илк бор экситоннинг квант чукурлигида утириб колиши экситон ва зоналараро резонанс яқинида диэлектрик сингдирувчанлик ва фотоэластик коэффициентларнинг салмоқли ошишига олиб келишлиги кўрсатилди.
Амалий ахамиятн: экситон ва зоналараро резонансларнинг частота соҳаси учун хажмий ва паст ўлчамли структураларнинг оптик-деформация хоссаларининг умумий назарияси яратилди. Тадкиқот натижалари яримўтказгич кристаллари оптик параметрларининг дефоромация уйгонишига сезгирлиги тўғрисидаги билимларни кенгайтиради. Бу натижалар асосида экситон ва зоналараро резонанс соҳасида ишловчи ва анчагина кичик бошқарув қувватга хамда ташки товуш сигналларига нисбатан катта сезгирликка эга бўлган янги типдаги акустооптик курилмалар яратилиши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар тезҳаракатга келувчи ва оптик нурланишларни уланишсиз бошқарувчи янги типдаги аспобларни ишлаб чиқишда (дефлекторларда, модуляторларда, акустооптик фильтрларда ва шунга ухшаш), ҳамда ОЎЮ нинг нанотехнология кафедраларида махсус курсларни ўқитишда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: нанотехнология, акустооптика, оптоэлектроника.

1-22 42 0

Шахсга йўналтирилган педагогикада физика (электромагнетизм бўлими)ни ўқитишнинг услубий асослари

Матлуба Эшмирзаева

Тадқиқот объектлари: олий ўқув юртлари бакалавриат босқичида физикани ўқитиш жараёни.
Ишнинг мақсади: олий ўқув юртларида шахсга йўналтирилган технология асосида физиканинг “Электромагнетизм” бўлимини самарали ўқитишнинг илмий-услубий имкоииятларини аниклаш, уни амалга оширишнинг методикасини, назарий курсни ўқитишнинг такомиллаштириш методикасини ишлаб чиқиш, лаборатория қурилмаларини модификация қилиш ва лаборатория ишларини мустақил бажариш бўйича услубий қўлланмалар яратиш ҳамда ўқув жараёнига тадбиқ этиш.
Тадқиқот методлари: мавзуга оид педагогик, дидактик, методик адабиётларни ўргаииб чиқиш ва танқидий таҳлил қилиш, олий ўқув юртлари учун физика дастури ва ўқув қўлланма ҳамда дарсликларни таҳлилий ўрганиб чиқиш, ўқиш ва ўқитиш жараёнларини кузатиш, ўқитувчилар ва талабалар билан сухбат ўтказиш, талабалар ўртасида анкета, оғзаки сўров, ёзма назорат ҳамда тест ўтказиш, мавзуга оид илғор педагогик тажрибаларни ўргаииб таҳлил килиш ва умумлаштириш, назария билан амалиётнинг бирлигига амал қилиш, олий ўқув юртларида педагогик тажриба-синов ўтказиш ҳамда ундан олинган натижаларни тахлил қилиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: олий ўқув юртларида физикадан шахсга йўналтирилган ўқитишни ташкил этиш, ўтказиш, бошқариш, такомиллаштириш омиллари аниқланди. Шу жумладан машғулотларнинг турлари, шакллари, мазмуни ва уларнинг амалга оширилиш омиллари ишлаб чиқилди.
Амалий ахамиятн: Электромагнетизм курсини қисқа вақтда такрорлашни таъминлайдиган ўқув қўлланма - “Умумий физика (электромагнетизм) бўйича мустақил иш топшириқлари” номли услубий қўлланма яратилди, чоп этилди ва ўқув жараёнига тадбиқ этилди. Шу жумладан ўқув плакатлари ва намойиш экспериментлари ишлаб чиқилди. Физиканинг электромагнетизм бўлими бўйича 10 дан ортиқ лаборатория ишлари яратилди ва модификация қилинди. Физикадаи масала ечишнинг КЕЙС методи услубий мажмуаси яратилди. Мустақил бажариладиган эксперимеитларнинг шакли, мазмуни ва уни амалга ошириш усуллари ишлаб чиқилди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижалари ўқув ва услубий қўлланма ҳамда илмий мақолалар шаклларида чоп этилиб, Республика миқёсида ўқув жараёнига тадбиқ этилди.
Қўлланиш сохаси:олий ўқув юртлари ўқув ва таълим жараёнларида.

1-70 57 0

Чизиқли, интеграл ва турли хил чегараланишли қувиш-қочиш масалалари

Бахром Саматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳондаги илмий-техник тараккиётнинг тез суратлар билан ривожланиши сабабли мураккаб системаларни бошкаришда математик усуллар мухим восита сифатида катта аҳамият касб этади. Маълумки, кўплаб иқтисодий ва техник жараёнларни бошқариш давомида қарама-қарши мақсадли турли томонлар иштирок этиши мумкин. Натижада, математиканинг янги сохаси, яъни динамик ўйинлар назарияси дунёга келган ва бу икки катта кисмдан -дискрет ва дифференциал ўйинлар назарияларидан ташкил топтан. Бугунги кундаги зиддиятли бозор иқтисодиёти шароитида бу назариялар кўплаб иқтисодий ва техник масалаланинг ҳал килишда ўзининг муҳим ўрнини эгалламокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, фан ва технологияларни ривожлантиришда чукур ислохотлар амалга оширилмокда. Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги “Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиклаштириш ва бошкаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ҳамда 2008 йил 15 июлдаги “Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чикаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорлари ва бошка норматив-хукукий хужжатларда фундаментал фанлар ва уларни турли лойихаларга жорий этилишига алохида эътибор қаратилган. Бошқарув жараёнларининг математик усуллари назариясининг бевосита ривожи бўлган дифференциал ўйинлар назарияси динамиклик, бошқарувчанлик, қарши таъсир, ахборотнинг зарурийлиги, оптималлик каби бир қатор муҳим хусусиятларни ўзида мужассам қилади ва техник, иқтисодий, харбий, сиёсий жараёнларнинг мураккаб математик моделлари сифатида катта аҳамият касб этади.
Дифференциал ўйинлар назариясининг аксарият қувиш-қочиш масалаларига оид илмий натижаларда бошқарув функциялари тайин чегара билан чекланган синфлардан танланган. Бошқарув функциясига нисбатан қўйилган бундай геометрик чегараланиш бошқарув объектининг конструктив имкониятлари чегараланганлигини ифодалайди. Математик моделларнинг амалий масалаларга мутаносиблигини янада ошириш мақсадида дифференциал ўйинлар назариясида интеграл чегараланишли бошқарув функциялар хам қаралади. Бу тоифа чекловлар, масалан, энергия манбасининг чекланганлигини, ҳаракат давомида сарфланадиган бошқа ресурсларнинг камайиб боришини ўзида ифода этади. Бу эса айникса техник жараёнларни математик моделларини тадқиқ килишда муҳим илмий-амалий ахамиятга эга.
Бошқарув системаларини умумий ҳолда ўрганиш бошқарувларга бир вақтда геометрик ва интеграл чегараланишларни ёки уларни бирлаштирувчи чизикли моделларни карашга олиб келади. Бошқарув функцияларига қўйилган чегараланишларнинг турли хил берилишларида дифференциал ўйинларнинг кувиш-кочиш назарияси асосларини яратиш, қарама-қарши мақсадли бошқарув жараёнларининг адекват математик моделларини қуриш, ҳамда улар билан боғлиқ масалаларни ечиш усулларини тадқиқ этиш ушбу диссертация тадқиқотида мухим ўрин тутади ва математик бошқарув назариясини ҳам фундаментал, ҳам амалий ривожига муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўйинчилар бошкарувига интеграл, чизиқли ва турли хил чегараланишлар қўйилган холлар учун параллел қувиш стратегиясининг аналогларини куриш ва қувиш-қочиш назарияси масалаларини ечишга тадбиқ этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгнлиги қуйидагилардан иборат:
қувиш масаласи учун ўйинчилар ҳаракати инертциясиз бўлганда бошкарувга геометрик ёки интеграл, ёки бир вақтда ҳам геометрик, ҳам интеграл чегараланишлар қўйилган турли ҳолларда параллел қувиш стратегиялари қурилган ва уларнинг муҳим хоссалари аникланган, кочувчи учун эса яқинлашишнинг қуйи чегаралари бахоланган;
кувувчининг бошқарувига геометрик ва интеграл, кочувчининг бошкарувига геометрик чегараланиш кўйилган хол учун альтернативлик теоремаси исботланган ва қувиш-қочиш масаласи ечилган;
интеграл ва геометрик чегараланишларни ўзида умумлаштирган янги кўринишдаги чегараланиш киритилган ва унинг учун мутаносиб равишда параллел қувиш стратегиялари қурилган;
кувувчининг бошкарувига геометрик ва интеграл чегараланишларни ўзида бирлаштирувчи чизикли чегараланиш, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилганда альтернативлик теоремаси исботланган ва кувиш-кочиш масаласи ечилган;
ўйинчилар ҳаракати чизикли дифференциал тенгламалар асосида берилганда Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиги” муаммоси кувувчи бошкарувга геометрик, интеграл ёки комплекс чегараланишлар қўйилган ҳоллари учун ечилган;
ечим берувчи функциялар усули ёрдамида интеграл чегараланишли гурухли кувиш масаласи ечилган ва етарлилик шартлари аникланган;
Л.С.Понтрягиннинг умумлаштирилган мисоли, хамда «/-тутиш» масаласи, бошқарувларга интеграл чегараланишлар қўйилган холларда гурухли тутиш масалалари учун ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Нуқталар ҳаракати инерциясиз бўлганда бошкарувлар интеграл, турли ва аралаш бўлган ҳоллар учун қувиш-қочиш масалалари ечилган. Ушбу ҳоллар учун оптимал якинлашишни таъминловчи параллел қувиш стратегиялари қурилганлигини таъкидлаш мумкин.
2. Дифференциал ўйинлар назарясида бошқарувларга қўйиладиган одатдаги геометрик ва интеграл чегараланишларни янада кучайтирувчи янги турдаги чизиқли чегараланиш кўрилган.
3. Кувувчининг бошкарувига чизиқли, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилган ҳолда қувиш-қочиш масаласи тўла ҳал қилинган, бунда Красовскийнинг альтернативлик теоремаси ўринлилиги исботланганлигини қайд этиш лозим.
4. Қувувчи ва кочувчининг бошқарувларига чизикли чегараланиш қўйилган ҳол учун оптимал якинлашишни кафолатловчи параллел кувиш стратегиялари курилган ва улар асосида кувиш масаласи ечилган.
5. Ўйинчилар ҳаракати маълум турдаги чизикли дифференциал тенгламалар билан берилган, бошқарувларга геометрик, интеграл ва аралаш чегараланишлар кўйилган ҳоллар учун Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиғи” масаласи ечилганлигини келтириш лозим.
6. Ечим берувчи функциялар усули бошкарувларга интеграл чегараланишлар қўйилганда гурухли кувиш масаласига тадбиқ этилган, ҳамда Л.С.Понтрягин ёндашуви бўйича ечимлар олиш учун янги зарурий шартлар топилганлиги қайд этиш лозим.
Диссертация назарий характерга эга. Дифференциал ўйинлар назрияси-нинг марказида ўйинчиларнинг оптимал стратегияларини куриш ва тадбик этиш мухим ўрин тутади. Диссертацияда олинган асосий натижалар бошкарувларга турли чегараланишлар қўйилганда шундай стратегияларнинг курилиши ва тадбик этилишидадир. Бу натижалар моҳиятига кўра бошқарув назариясининг асосларини ривожлантиришга қаратилганлиги билан алохида ўрин тутади.

1-14 41 0

Ўта юқори частотали электромагнит майдоннинг P-N-ўтиш рекомбинация токларига таъсири

Муҳаммаджон Дадамирзаев

Ишнинг до.парб.тги: Ҳозирги замон микроэлектроникасининг ривожланиши натижасида яримўтказгич асбобларнинг ўлчамлари микроннинг улушларн даражасигача қнсқариб бормоқда. Одатдаги иш шароитида бундай асбобларда кучлн электр майдонлари юзага келади. Бунда электронларнинг қизиши ва бу қизишни фононларга узатилишн натижасида ишлаб турган яримўтказгич асбобини мувозанат ҳолатидан кучли четлашишига олиб келади. Бундан ташкари, намунанинг чекли эканлигини хисобга олсак, хар кандай анизотропия чекли намунада уюрмали токларни юзага келтиради. Бир жинсли бўлмаган яримўтказгичда ички электр майдонларининг мавжудлиги уюрмали токларнинг юзага келишига сабаб бўлади. Уюрмали токларнинг р-п-ўтиш характеристикаларига таъсири хозирги пайтгача батафсил ўрганилмаган. Уюрмали токларни хисобга олиш кучли электромагнит майдонларда ишлайдиган р-п-ўтишларнинг мукаммал назариясини яратиш имкониятини юзага келтиради.
Чекли намуналарда электрон ва ковакларнинг кизишини хисобга олиш кўп холларда р-п-ўтишнинг кучли электромагнит майдондаги хоссаларини тушунтириш имконини беради. Бир жинсли бўлмаган чекли намуналардаги токларга кучли майдонларнинг таъсирини ўрганиш сиртнинг таъсирини хам хисобга олишни тақозо этади. Кейинги йилларда бажарилган изланишлар кучли ўта юқори частота (ЎЮЧ)ли электромагнит майдондаги намуна сиртида содир бўладиган рекомбинация жараёнлари яримўтказгич сиртининг холатига кучли боғлиқлигини кўрсатди. Бирок сирт холатларининг ЎЮЧли электромагнит майдондаги р-п-ўтишга таъсири назарий ва амалий томондан ханузгача батафсил ўрганилмаган. Шундай килиб, кучли ЎЮЧли электромагнит майдонда жойлашган p-n-ўтишни ўрганиш долзарб масала бўлиб, катта илмий ва амалий ахамиятга эгадир.

1-36 106 0

Ўрта мактаб физика таълимининг даврийлик технологияси

Сиддиқ Қаҳҳоров

Тадқиқот объекти: Физика таълими жараёни.
Тадқиқот мақсади: физика таълими даврийлиги қонунияти ва шу қонуниятга мувофик физика таълими даврларини асослаш.
Тадқиқот методлари: Тадқикот мавзуси билан боғлиқ адабиётларни ўрганиш; ўкув жараёнини кузатиш, ўқитувчи ва ўқувчи билан суҳбат; мактабдаги илғор ўқитувчилар тажрибасини умумлаштириш; сўровнома ўтказиш; педагогик тажрибани ташкил қилиш, ўтказиш ва тажриба натижаларини статистик қайта ишлаш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги: Таълимнинг даврийлиги қонуниятини алоҳида тадкикот предмета сифатида ажратиб, физика таълими даврлари методик жиҳатдан тавсифланди, физика таълими даврларини ўзаро фарк килиш ўлчовлари таҳлил килинди, физика таълимини даврий ташкил этиш амалиёти ёритилди, ўрта мактабда физика таълимини даврий бошқариш, физикадан ўқув материалини тўлик ўзлаштириш технологиясига асос солинди.
Тадқиқотнинг амалий аҳамияти: Тадқиқот натижасида ишлаб чиқилган физика таълимининг даврийлик технологиясидан ўрта мактаб физика таълимида; дарслик ва ўқув адабиётларини яратишда, мустақил ва масофавий таълимнинг янги шаклларини ишлаб чиқиш ва ўқитувчилар малакасини ошириш тизимида фойдаланилади. Физика таълимида даврийлик технологияси ғояларини умумий ўрта мактабдаги бошқа ўқув предметларини ўқитишда ва таълимнинг бошка босқичларида ҳам қўллаш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва самарадорлиги: Диссертация юзасидан монография, рисолалар, 30 дан ортик мақолалар эълон қилинган. Тадқикот натижалари Халқаро ва республика миқёсидаги катор анжуманлар (Бухоро, 2000, 2001, 2002, 2003; Қарши, 2003, 2004; Гулистон, 2002, 2005; Самарканд, 2003, 2004; Тошкент, 2003, 2005; Термиз, 2003, 2004; Наманган, 2005; Фарғона, 2002, 2004), Бухоро давлат университета профессор-
ўқитувчиларининг анжуманларида муҳокама этилди. Умумий таълим мактабларида физика таълими даврийлик конуниятлари асосида ташкил этилганда самарадорлик ўртача 20,8 % га етади.
Қўлланиш даражаси: Тадқиқот натижалари ўрта мактабда физика ўқитиш жараёнида, ўқитувчилар малакасини ошириш тизимида, дарслик ва қўлланмалар ёзишда ҳамда ушбу муаммо билан боғлик тадкиқотларни олиб боришда қўлланилиши мумкин.

1-54 97 0

Ўзбек бадиий нутқининг фонопоэтик тадқиқи (шеърий асарлар мисолида)

Одинахон Турсунова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон тилшунослигида бадиий нутқнинг фонопоэтик хусусиятларини ўрганиш тилшуносларнинг диккат марказидадир. Тил кишилик жамиятида алоқа воситасигина бўлиб колмай, кишиларнинг атроф-олам хакидаги билими ва уларнинг келажак авлодга етказувчи, тингловчида эмоционал-эстетик хис уйғотувчи қудратли восита хамдир. Инсон нутк жараёнида кишиларга турлича таъсир кўрсатиши мумкин. Нутқ оркали ифодаланган ғоя, фикр, ҳис-туйғу эса товушларнинг муайян йиғиндиси асосида шаклланади. Товушларнинг бадиий-эстетик жихатдан фонопоэтик хусусиятларини монографик ёритиш ўз тадқикини кутмокда. Бадиий нуткда лексик-семантик, грамматик воситалар билан бир каторда товушларнинг жилоланиши, урғу, оханг, тўхтам каби фонетик бирликларнинг таҳлили ва тадкиқи бугунги кундаги муҳим масал адир.
Дунё тилшунослари томонидан лингвопоэтиканинг умумий масалалари - лексик поэтика, матн поэтикаси хамда фонетик стилистика, фоносемантикага бағишланган бир қатор асарларда ўз аксини топган. Тилшуносларнинг товушлар символизми, аллитерация, геминация, кофия илмига багишланган бир катор илмий карашларида ифодаланган. Шунга қарамай лингвопоэтика соҳасида, хусусан, фонопоэтикада ҳар бир тилнинг ментал ва акустик-артикуляцион томонлари бир-биридан тубдан фарк қилади. Бунга араб, хитой, немис, инглиз ва бошқа тиллардаги фонетик структура, ургу, нутк темпи, овоз тони, тембр кабиларнинг дифференциал белгилари мавжудлигини асос қилиб олишимиз мумкин.
Сўнгги йилларда ўзбек тилининг ички структур бирликларини коммуникатив нуқтаи назардан ўрганиш билан бирга уларнинг эмоционал-экспрессив функцияларини, коннотатив, прагматик маъноларини ўрганиш ҳам бу тилнинг серкирра томонини ёритишда катта аҳамият касб этди. Лисоний бирликларнинг эмоционал-экспрессив вазифалари бадиий асарлар тили орқали воқеланади. Бадиий асар тилининг эмоционал-экспрессив вазифаларини ўрганувчи филологик фан сифатида лингвопоэтика шаклланди. Лекин ўзбек тилидаги фонетик бирликларнинг поэтик имкониятлари етарлича тадкиқ этилгани йўқ. Шунингдек, миллий маданиятимиз, маънавиятимизнинг бир қисми бўлган ўзбек шеъриятининг фонопоэтик таҳлили ўрганилаётган мавзунинг бугунги ўзбек тилшунослиги учун муҳимлини кўрсатади. «Яна бир муҳим янгилик-Тошкент шаҳридаги Миллий боғ ҳудудида муҳташам Адиблар хиёбони, Ёзувчилар уюшмасининг янги биноси, Қорақалпоғистонда ва бир катор вилоятларимизда улуғ адибларимизнинг номлари билан аталган ижод мактаблари барпо этилди».1 Узбекистан Республикаси таракқиётининг ҳар томонлама ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида ижтимоий соҳалардан илм-фан, адабиёт,санъат соҳаларини ривожлантириш ҳақидаги кўрсатмаларда хам мазкур вазифалар белгиланган.2
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонлари, 2006 йил 25 августдаги ПҚ-451-сон «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисида»ги, 2017 йил 13 сентябрдаги ПҚ-3271-сон «Китоб маҳсулотларини нашр этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш хамда тарғиб қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Қарорлари, 2017 йил 20 апрелдаги «Олий ўкув тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-2909-сон қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади ўзбек тилининг фонопоэтик воситаларини таснифлаш, поэтик матн таҳлили орқали фонопоэтик воситаларнинг назарий асосларини белгилаш, бу воситаларнинг эстетик, эмоционал функциясини кўрсатишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ўзбек шеърий нуткининг геминация, ономатопея, анаграмма, фонетик такрор каби фонопоэтик воситаларининг аҳамияти асосланган;
поэтик нутқни тушуниш ва тушунтиришда герменевтиканинг методологик роли белгиланди ҳамда поэтик матн курилишида унли ва ундош товушларнинг эмоционал-экспрессив вазифалари асосланган;
бадиий нуткда товушларнинг поэтик, прагматик ва семантик функциялари, уларнинг коннотативликни оширишдаги аҳамияти аниқланган;
ўзбек шеър тизимида фонетик бирлик воситасида поэтик ифодани юзага чиқаришнинг фонопоэтик омиллари далилланган;
ҳижо ва рукннинг шеърнинг бадиий кувватини оширишдаги аҳамияти, ритм ва қофиянинг шеър мусикийлигини таъминлашдаги роли товушдошлик билан белгиланиши исботланган.
Хулоса
1 .Структур тилшуносликда лисоний фаолиятни тил-нутқ муносабатидан ташкил топтан бутунлик сифатида тушуниш, тадқикотчиларнинг асосий диқкат-эътибори тил системасига карашлилигини нутқий жараённинг рангбаранг кирраларини ёритишга маълум даражада монелик қилди. Шунинг учун хам структур тилшунослик бағридан когнитив тилшунослик ўсиб чикдики, у кўпроқ структур тилшунослик назаридан четда колган дискурсив томонга тадқиқотчилар эътиборини жалб қилди. Дарҳақикат, тилнинг «жони» дискурс саналади. Унда тилнинг ижтимоий функцияси хам, кумулятив функцияси хам, эмоционал-экспрессив, аксионал функциялари хам намоён бўлади.
2. Бадиий нутқнинг эмоционал-экспрессив функцияси кўпрок фонетик воситалар, оҳанг ёрдамида ифодаланади. Фонетик воситалар бадиий дискурснинг асосий релевант белгиси, нуткий гўзалликни яратувчи унсури саналади. Шундай экан, муайян тилнинг эмоционал-эстетик вазифасини ўрганувчи лингвопоэтиканинг шу кунгача кўпроқ мутахассислар эътиборини тортган лексик поэтика қисмигина эмас, балки фонопоэтика, морфопоэтика ва синтактик поэтика қисмлари ҳам жиддий тадқиқотлар объектига айланмоги лозим.
3. Эмоционал-экспрессивликни таъминловчи махсус экспрессемалар мавжуд бўлиб, у тонема, силлабема, интонема сингари воситаларни ўз ичига олади.
4. Бу воситалар нутк таркибида турли вазифаларни бажаради. Хусусан:
а) сўзловчининг эмоционал ҳолатлари (кувонч, каҳр-ғазаб, дўқ-пўписа ва бошқалар)ни билдиради; б) гапнинг ифода мақсадига кўра турини фарқлаш учун хизмат килади (Келди. Келди? Келди!); в) нарса-ҳодиса, белги-хусусият, харакат-холатларнинг мазмуний градациясини (катта-ка:тта, узун-узу:н, кетди-ке:тди каби) ифодаланади; г) бадиий-эстетик вазифа бажаради (қофия, ритм ва ҳоказо).
5. Фонопоэтик воситалар бошқа поэтик воситалар каби хар бир тилнинг ўзига хос хусусиятини намоён қилувчи, нутк жозибадорлигини таъминловчи мухим унсурлардан саналади.
6. Поэтик нутқнинг тушунилиши ва талқини шарҳловчининг филологик тайёрлиги билан белгиланади. Матнни ўрганишда герменевтика фонетик бирликларнинг функцияларини ёритиш учун ҳам хизмат қилади:
1) дистинктив (маъно фарклаш) функцияси; 2) экспрессив функция: гўзаллик ифодалаш ва гўзаллик яратиш. Бундай матн (поэтик нутк)нинг талқини, шарҳи тилшуносликнинг фалсафий тахдили, герменевтик назарияга асосланганлиги, герменевтиканинг тилшуносликдаги аҳамиятини кўрсатади. Бу орқали психология (яъни инсоннинг онгдаги билим захираси ва унинг ишлатилиши), фалсафа (фикрлаш орқали шарх ва таҳлил килиш) хамда тилшуносликнинг бир-бирини тўлдирувчи, бойитувчи томонлари аниқланади. Герменевтиканинг аҳамияти, ўрни, муҳимлиги кўрсатилади.
7. Поэтик нутқ бошқа нутқ турларидан кучли экспрессивлик даражаси билан ажралиб туради. Лингвопоэтикани кенг планда сатхдарга ажратиб ўрганиш талаб этилади. Зеро, тилнинг барча сатҳлари ўзига хос бадиий ифода имкониятларига эга. Диссертацияда фонетик бирликларнинг поэтик хусусиятлари ва экспрессив вазифаларини ёритилди: 1) товушлар экспрессивликнинг ошишида муҳим ўринга эга; 2) шахснинг (адресантнинг) муносабатини тингловчига (адресатга) кай усулда етказиш биринчидан охангга боғлиқ ва оҳанг оркали шодлик, ачиниш, ғазаб (ва бошка) субъектив муносабат тингловчига етказилади; 3) муносабатнинг аниқлашишда тўхтам, урғу ва товушлар иккиланиши, алоҳида таъкидланиши қайтарилиши кучли ёки кучсиз позицияда ифодаланиши муҳим; 4) товуш хам поэтик вазиятда, матн куршовида ёки мулоқот жараёнида сўзни, фикрни ва бутун бир ғояни тушунтира олади.
8. Аруз тизими тўла товушлар оҳангдошлиги, мослиги, бўғинларнинг очиқ-ёпиқлиги (унинг ҳижога таъсири) кабилар асосига қурилгани сабабли, аруз фонопоэтиканинг энг муҳим тадкиқ манбаи саналади.
9. Тиргак товуш қофия таркибида энг зарур, етакчи элемент хисобланади. Қофия тил, унинг фонетик қонуниятлари, талаффуз хусусиятлари билан боғлиқ ҳодиса, бу қонуниятлар доимий харакатда, шу холат қофия имкониятларининг янада кенгайиши, сифат жихатдан янгиланиши, монотонликдан чикишига олиб келади.

1-24 46 0

Тўғри ва тескари уланган икки тўсиқли бир асосли арсенидгаллийли структураларда фотоэлектрик ҳодисалар

Жамолиддин Назаров

Тадқиқот объектлари: pGaAs-nGaAs-Ag ва nGaAs-pGaAs-Ag-структуралар.
Ишнинг мақсади: ҳажмий заряд соҳаси кснгайишини ва икки тўсиқли гомоўтишли арсснидгаллийли структуранинг асос кисми оптик парамстрларини электрик майдон оркали бошкариш, ҳамда градиент майдон ҳосил қилишнинг физикавий ўзига хосликларини тадкиқ қилиш.
Тадқиқот усули: вольт-ампер, вольт-сиғим ва спектрал характсристикалар олишнинг экспрсмснтал усуллари. Олинган натижаларни ҳисоблашлар билан таққослаш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: арсенидгаллий асосидаги икки ўтишли п-р-т-структурани суюқ эпитаксия усулида олишда диффузион майдон хосил қилиш ва ёруғлик нурини n-p-ўтиш чсгарасига тўғридан-тўғри етиб бориши асосидаги фотогальваник ва фотодиод рсжимларини таъминловчи физика-тсхникавий мсзонлар илк марта амалга оширилди; икки ўтишли n-p-m-структурада ток ўтказиш механизми мсталл-яримўтказгич ўтишда термоэлектрон эмиссия ва бир вақтнинг ўзида уланиш усулига боғлиқ ҳолда n-p-ўтиш ҳажмий заряд соҳасидаги генсрацион жараснлар билан бориши аниқланди; ишчи кучланиш қутбини алмаштиришда кўзатиладиган ички кучайтиришли фототокнинг фототранзистор эффекта билан ўзаро боғлиқлиги илк марта экспрсментал кўрсатилди; p-m тескари ўтиш рсжимида электр майдони таъсирида асос кисми такикланган сохасининг сикилиши билан кечадиган аномал ходиса спсктрал фотосезгирлик тажриба йўли билан кузатилди.
Амалий ахамияти: таклиф этилган тескари уланган икки ўтишли nGaAs-pGaAs-Ag-структура турлича оптоэлсктрон курилмаларда сруглик сигналларини кабул килувчи ва кучайтирувчи сруглик модулятори сифатида ишлатилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: дисссртацияда такдим этилган асосий илмий натижа ва услублар УзРФА илмий-тскшириш бирлашмалари ва бошка асбобсозлик корхоналарида сруғлик сигналларини қабул қилувчи ва узатувчи курилмаларни қайта ишлашнинг асоси ҳисобланади.
Қўлланиш сохаси: оптоэлсктрон ва телекоммуникацией тизимлар.

1-24 82 0

Турли табиатли материаллар сиртидан чиккан ОЖЕ-электронларнинг ориентациясига богликлигини ион ва электрон ОЖЕ-спектроскопия усуллари ёрдамида урганиш

Акбаржон Абдуваитов

Тадкикот объекти: монокристаллар Мо(ЮО), W(100), А1( 100), Si(100) сиртидан чиққан Оже-электронларнинг ориентацияга ва бурчакка боғликдигини ион ва электрон Оже-спектроскопия усуллари ёрдамида ўрганиш.
Ишнинг максади: монокристаллар Mo(lOO), W(100), Al(100), Si(100) сиртидаги киришмали атомлар таркибини ўрганиш, уларнинг кристалл панжарадаги жойлашувини аниқлаш, электрон ва ион Оже-спектрларни таққослаб ўрганиш ва ионлар билан бомбардимон қилиш жараёнида Оже-чўққилар шакли ва интенсивлиги ўзгаришига олиб келувчи асосий сабабларни аниклаш.
Тадкикот усули: электрон Оже-спектроскопия, ион Оже-спектроскопия.
Олинган иатижалар ва уларнинг янгилиги: молибден монокристали хар-хил бурчак остида тушган электронлар билан бомбардимон килинганда олинган Оже-спектрлардаги киришмали элементлар атомлари Оже-чўққиларининг ўзгариши, W ва Мо монокристалларини хар-хил азимутал бурчакларда электронлар билан бомбардимон қилганда олинган Оже-спектрларидаги киришмали элемент атомлари Оже- чўққиларининг ўзгариши. W, Si, Al монокристалларини электронлар ва ионлар билан бомбардимон килганда олинган Оже-спектрлар таққослаб ўрганилган. Олинган натижалардаги Оже- чўққиларнинг энергиялари, назарий йўл билан хисобланган энергияларга якин эканлиги аниқланди.
Амалий ахамияти: тадкикот ишидаги илмий хулосалардан фойдаланиш республикамиздаги металлургия камбинатларида, кабель заводларида ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларни сифатини оширишга ёрдам беради. Шу жумладан электрон ва радиотехника технологиясида материал танлашда ишлатилади.
Татбик этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги:.Ишнинг илмий натижалари Республикамиздаги металлургия комбинатларида, кабель заводларида ва аралашмалар таркибини текширишда қўлланилмоқда.
Қўлланиш сохаси: Республикамиздаги металлургия комбинатлари, кабель заводлари, илмий текшириш инситутлари ва олий ўкув юртлари.

1-83 65 0

Титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар олишнинг физик-кимёвий хусусиятлари

Олим Рўзимурадов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда саноатни жадал ривожлантиришда, экологик муаммоларни хал этишда, рақобатбардош ва экологик тоза махсулотларни ишлаб чиқаришда замонавий технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланиб бормокда. Кейинги ўн йил давомида нанотехнологиялар оркали инновацион ёндашув асосида иқтисодий ривожланиш муҳим ҳисобланиб, ушбу технологиялар асосида саноатда зарур бўлган махсулотлар ишлаб чиқариш йилиги 35 фоизни ташкил этади. Бундай жараёнларда нанотехнологияларни кўллаш оркали наноўлчамли материалларни яратиш, уларнинг физик-кимёвий хоссаларини янада яхшилаш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади. Нанотузилишли материалларни олишда золь-гель жараёни қўллаш эса юқори тозалик даражасига эга бўлган, гомоген шароитларда, паст хароратларда турли кимёвий жараёнлар ўтказишни хамда катор ўзгарувчан валентли металл оксидларини реакцион системага киритишни таъминлайди. Ғовакли материалларни олиш ва уларни қўллаш атроф-муҳит муҳофазаси билан боғлиқ бўлган турли муаммоларни ҳал этишда яхшиланган хоссага эга бўлган янги турдаги материалларни яратиш имкониятларини очади. Бу, айниқса, саноат миқёсида оқава сувларни замонавий усулларда, жумладан, говакли нанотузилишли материалларни қўллаган ҳолда тозалашда яккол намоён бўлмокда.
Мамлакатимизда саноатнинг турли сохаларига замонавий технологияларни киритиш, модернизация килиш ва улар асосида янги турдаги маҳсулотларни ишлаб чиқаришга асосланган саноат корхоналари ишга туширилмокда. Бундай корхоналарга сувни тайёрлашда ва оқава сувларини тозалашда турли шаклдаги адсорбцион материаллар кенг қўлланилади.
Сўнгги йилларда нанотехнологиялардан фойдаланган холда жаҳонда титан диоксиди асосида наноўлчамли ғовакли кукунсимон ва монолит материаллар олишга катта эътибор берилмокда. Титан диоксиди заррачалари ўлчамининг кичрайиши ҳисобига солиштирма юзасининг ортиши сирт юзасида рўй берадиган реакциялар сонининг ошишига олиб келади. Бундан ташкари, улар ўлчамининг қисқа ораликда тақсимланиши титан диоксиди сирт юзасининг реакциялари соҳасигача бўлган масофани қисқартириб, фотогенерацияланган заряд ташувчилар кўчишининг самарали ажралишига сабаб бўлади. Кейинги ўн йилларда синтез қилинган наноўлчамли заррачалар ва кластерларнинг кўп киррали хоссалари уларни органик бирикмаларнинг фотооксидланиш жараёнида қўлланилиш имкониятини беради. Бирок, бу каби системалардан оқилона фойдаланиш фақатгина уларни тизимли тадқиқотлари ёрдамида амалга оширилиши мумкин. Бу ўз ичига нанозаррачаларнинг ҳосил бўлиши, морфологияси, тузилиши ва холатини, субстратлар сорбцияси ва нанозаррачалар юзасида кетадиган реакциялар маҳсулотларининг хусусиятларини, реакция механизмлари ва кинетикасини ўрганишни қамраб олади. Нанотузилишли системаларнинг физик-кимёвий тадқиқоти ва таҳлили ёрдамида уларни мақсадли синтез қилиш жараёнининг олдиндан белгилаб олинган хусусиятлари ўрганилади. Нанотехнология соҳасида золь-гель жараёни орқали берилган функционалликка эга бўлган адсорбент-фотокаталик материалларни тайёрлаш учун фойдаланиш янги авлод ғовакли материалларини синтез қилиш усулларини ривожлантириш учун кенг имкониятларни яратади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 11-мартдаги ПҚ-1071-сон «Кимё саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури», Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27-майдаги 142-сонли «2013-2017 йилларда Узбекистан Республикасида атроф-муҳит муҳофазаси бўйича ҳаракатлар дастури тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар ҳосил бўлиши ва хоссаларининг физик-кимёвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
золь-гель технологияси оркали ғовакли титан диоксиди, углерод ва силикагель асосида нанотузилишли материаллар олиш усули ишлаб чиқилган;
илк бор ишкорий-ер металл ионларини ғовакли TiO2 га импрегнациялаб монолит перовскитларнинг мақсадли синтези амалга оширилган ва азот билан допирлаш орқали олинган оксинитридлар ёрдамида кўринувчан соҳада органик зарарли моддалар фотодеградацияси асосланган;
бир босқичли золь-гель технологияси ёрдамида олинган титан диоксиди, углерод хамда силикагель асосидаги адсорбентлар билан фенол ва унинг хосилаларини ўзаро таъсирлашиш механизми исботланган;
адсорбцион-фотокаталик реакцияларнинг механизмига, жараённинг термодинамикаси ва кинетикаси, органик зарарли моддаларнинг фотодекомпозициясидаги адсорбент/фотокатализаторлар табиати хамда говаклилик эффекта таъсири аниқланган.
ХУЛОСА
«Титан диоксиди асосида нанотузилишли ғовакли материаллар олишнинг физик-кимёвий хусусиятлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Титан алкоксидларининг золь-гель реакциялари ёрдамида хона ҳароратида мезоговакли титан диоксиди ва унинг асосидаги характеристик ғовакликни ва бикристаллик тузилишни сақлаган ҳолда азот билан модификацияланган ғовакли TiO2 монолит материалларни эритма муҳитини назорат килган холда олишда полиэтиленгликол темплатини говак хосил қилувчи сифатида кўллаш тавсия этилади.
2. Фаолланган кўмир сиртига TiO2 қоплаш орқали самарадор ва яхшиланган текстура хусусиятли TiO2/C композитларини олиш максадга мувофикдир. TiO2/C композитларининг адсорбцион сиғими аниқланган ва феноллар адсорбциясида углеродли асослар солиштирма юзаларни камайиши ва уларни синтез килиш усуллари намуналар фаоллашган сиртини таъминлаши кўрсатилади. TiO2/C композитларининг юза катламлар калинлиги углеродли адсорбентлар адсорбцион хоссаларига таъсири ва TiO2 нинг углеродли асослардаги адгезияси эканлиги кўрсатилади.
3. Ғовак ҳосил қилувчи сифатида полиэтиленгликолни қўллаш орқали тетраэтилортосиликат ва титан тетра-л-бутоксидининг гидролитик конденсациясида наноғовакли TiO2-SiO2 композитлари олиш усуллари ишлаб чиқилади. Мезо-макроғовакли титан диоксиди-силикагель монолитлари морфологияси ўрганилади ва макроғоваклар ҳосил бўлишида турли титан прекурсорлари таъсири хамда типик иерархик бимодал ғовакли тузилишни тавсифловчи фазалар ажралиши имкониятлари тадкик килинади.
4. Илк бора иерархик тузилишли, юқори ғовакли ва Ipm атрофида ғовакларнинг тор тақсимланиши билан тавсифланувчи, ишкорий ер металлари тутган ЛТЮ3 перовскит монолита ишлаб чикилади. Катта ўлчамли макроғовакларнинг мавжудлиги олинган материаллар оркали суюқлик ва газларнинг оқимини сезиларли даражада яхшилаши кўрсатилади. Макроғовакли TiO2-SrTiO3 ва азот билан модификацияланган TiO2 - SrTiO3 гетеротузилишли монолитлар стронций ионлари бўлган сувли эритмалар билан ғовакли TiO2 монолитини импрегнациялаб аммиак газининг секин окими остида нитридлаш орқали олинади. TiO2 - SrTiO3 гетеротузилиш 15 -20нм ўлчамли нанокристаллардан ва ўртача ~1.7цм ўлчамдаги макроғоваклар тақсимланишидан иборат эканлиги аниқланади.
5. Азот билан модификацияланган гетеротузилишли TiO2-SrTiO3 асосан анатаз фазали TiO2 ва перовскит кристалл фазали SrTiO3 дан ташкил топганлиги ва яхши шаклланган 8 - 10нм ўлчамли нанокристаллардан хамда ўртача ўлчами ~1.3цм тор ораликдаги макроғоваклар тақсимланишидан иборатлиги аниқланади. Азот билан модификацияланган намуна абсорбция чегарасининг 450нм га силжиши унинг энергетик сохасининг оптимал энергияси 2.76эВ гача камайиши туфайли рўй беради. TiO2-SrTiO3 фотокаталитик фаоллиги Родамин Б органик бўёғининг сувли эритмаларини 120 мин давомида кўринувчан нурлар таъсирида самарали парчаланиши аниқланади
6. Нонилфенолэтоксилат (NP5EO) адсорбциясида фенол адсорбциясига нисбатан pH таъсири камлиги кўрсатилди. Унинг молекулалари фенолга Караганда анча кам кислоталикни намоён килганлиги учун этоксилат занжиридаги тугалланган гидроксил гурухларнинг депротонланиши нисбатан паст даражада содир бўлади. Адсорбент юзаси ва NP5EO молекулалари орасидаги ўзаро боғланишларнинг ҳосил бўлиши итарилиш эффектларини камайтиради. Фенол адсорбцияси биринчи тартибли реакцияга мансуб бўлиб, NP5EO адсорбциясига нисбатан юкори тезликда боради.
7. Синтез қилинган ТЮ2/С композитлари ТЮ2 катализаторига нисбатан pH нинг барча ўрганилган кийматларида фенолнинг фотолитик парчаланишида юкори самарадорлик намоён қилади. TiO2 ва TiO2/C композитларининг фенол парчаланишидаги каталитик фаоллиги ишқорий муҳитда (рН=9,0) юкори бўлади. Ишкорий муҳитда фенолят-анионлари билан титан диоксидининг манфий зарядланган юзаси орасидаги электростатик итарилиш ҳисобига кислотали ва нейтрал муҳитларга Караганда фенол молекуласининг самарали фотолитик парчаланиши рўй беради. TiO2 ва TiO2/C системалари NP5EO молекулалари фотодеградациясида бир хил селективликни намоён килиб, этоксилат занжири канчалик узун бўлса шунча осон парчаланишга учраши кузатилади. Алкилфенолэтоксилатлар фотокаталитик парчаланишидан ҳосил бўладиган бир қатор маҳсулотлар фотокатализатор/адсорбент композитининг юзасига адсорбирланиши хроматографик тадқикотлар оркали кўрсатилади.
8. Золь-гель жараёни оркали ғовакли металлоксид наноматериаллар олиш ва улар ёрдамида токсик моддаларнинг сувли эритмаларини зарарсизлантириш бўйича ишлаб чиқилган усуллар Вена университетининг (Физикавий кимё кафедраси; Австрия) «Кимёвий сенсорлар учун композит материаллар» ва Киото университетининг (Кимё факультета; Япония) «Металл/қотишма системасида нанозаррачаларнинг in-situ шаклланиши ва монолит гидрирланган силикагель асосидаги каталитик реакцияларда қўлланилиши» мавзули халқаро илмий лойиҳаларида кўлланилган.

1-22 55 0

Темир йўл транспорти электр таъминот қурилмаларини бошқариш тизимлари учун кўп чегарали ток трансформаторлари

Бахтиёр Хушбоков

Тадқиқот объекти: Кўп чегарали ток трансформаторлари (ТТ).
Ишнинг максади: темир йўл транспорта қурилмаларини бошкариш тизими учун функционал имкониятлари кенгайтирилган ва динамик хоссалари яхшиланган кўп чегарали ТТ ларни яратиш ва тадқиқ этиш.
Тадқиқот усули: электр ва магнит занжирлари ва электромагнит майдон, хатоликлар назариялари; датчикларни излаб конструкциялашнинг энергоинформацион усули ва компьютер ёрдамида қўлланиладиган параметрик структура схема(ПСС) аппарата ҳамда экспериментал усуллар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: УзР патентлари билан ҳимояланган, кенгайтирилган функционал имкониятли ва яхшиланган динамик хоссали кўп чегарали ТТ янги конструкциялари ва уларнинг математик модели; ўткинчи жараёнларда кўп чегарали ТТ ишлаганда хатоликни камайтириш усули яратилди.
Амалий ахамияти: яратилган кўп чегарали ТТ сезгирлиги кенг функционал имконият ва ўткинчи жараёнда ишлаганда нисбатан юкори аниқликга эга. Ишлаб чикилган математик моделлар кўп чегарали ТТ конструкцияларини лойихалаш погонасида уларни статик ва динамик режимлар учун тадкик этиш имконини беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: ишлаб чикилган Кўп чегарали ТТ “Ховост” электр таъминот дистанциясига карашли “Транспорт” тортувчи нистанциясида жорий этилди. Иктисодий самарадорлик бир йилда 5,3 млн. сўмни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси: тадқиқотлар натижасидан темир йўл транспорта ва халқ хўжалигининг бошқа тармоқларидаги электр таъминот курилмаларини бошкариш тизимиларида кўлланиши мумкин бўлган кўп чегарали ТТнинг янги конструкцияларини яратишда кенг фойдаланиш мумкин.

1-30 83 0

Ташқи кучларнинг тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалари билан шаклланган металл- А 3В 5 контактлари хоссаларига таъсирини тадқиқ қилиш

Амангелди Камалов

Тадқиқот объектлари: <>иСо гамма-радиация, ЎЮЧ-нурланиш ва тезкор термик ишлов таъсирида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган металл-А3В5 контакт параметрлари ўзгариши жараёни. Тадкикот предмета сифатида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган Шоттка говили GaAs, (GaP, InP) асосидаги курилма тузилмалари олинди.
Ишнинг мақсади: Диссертация ишининг максади ташки кучларнинг тоза металлар ва киритиш фазалари билан шаклланган Шотка говили асенидгаллий, фосфидгаллий, ва фосфидиндий қурилма тузилмаларига таъсирини ўрганиш.
Тадқиқот услублари: Тажрибавий тадқикотлар қатор стандартлашган, автоматлашган услублардан А3В' асосидаги Шоттка говили яримўтказгич курилмаларнинг электрофизик ва тузилиш хоссаларни ўрганишда фойдаланган ҳолда олиб борилди. Фазалараро таъсирларни ўрганишда Оже электрон спектроскопия, рентгенструктуравий тахдил, атом кучли микроскопия (АКМ) усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: AJB5 контакт тузилмалари ва плёнкаларда технологик омилларнинг контакт тузилмаларида механик кучланишларга таъсири конуниятларини очиб беришга имкон берувчи механик кучланишларнингшаклланиши механизми тахлили олиб борилди. Фаза хосил килиш ва бўлиниш чегараси параметрларига таъсир орқали контактларнинг параметрларини назорат қилишга имкон берувчи тезкор харорат ишлови бериш асосида А3В5 контактлари шаклланиши физик-технологик асослари ишлаб чиқилди. -n'-InP ғовакли тўшамаларида суюк фазали эпитаксия усули билан етилтириладиган n-туридаги InP эпитаксиал плёнкаларини ҳамда TiBx киритиш аморф фазасини қўллаган ҳолда улар учун омик ва говли контактлар тайёрлашга янги технологик ёндашув ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларининг ташки таъсирларга барқарорлигини ўрганиш бўйича олинган натижалар А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларини яратишда кўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадкикот натижалари илмий-тадқиқот ишларида ва тажриба конструкторлик амалиётларида “ОРИОН” илмий-тадқиқот институтида Шоттка говили УЮЧ диодлар ишлаб чикишда ва тайёрлашда қўлланилган.
Қўлланиш сохаси: Қаттиқ жинсли ЎЮЧ электроника, яримўтказгич курилмалар тайёрлаш, микротўлкинли яримўтказгич курилмалар тиехнологияси.