Barcha maqolalar
Шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Шўрланган грунтларни автомобиль йўлларини лойиҳалаш ва куришда фойдаланиш тобора муҳим ахамият касб этмокда. Улар Тинч, Атлантика, Хинд уммонлари ва кўплаб денгизларнинг қирғоқ бўйларида таркалган. Шўрланган грунтларда иншоотларнинг асослари сифатида Австралия, Америка қўшма штатлари, Мексика, Миер, Покистон, Ҳиндистон, Хитой, Эрон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Россия, шунингдек, Европанинг бир катор давлатларида фойдаланиб келинмокда. Шу жихатдан хам шўрланган грунтларнинг хоссаларини ўрганиш, хусусан, улардан курилган йўл пойи кўтармасининг турғунлигини баҳолаш ҳозирги куннинг долзарб вазифаларидан ҳисобланади.
Жаҳонда автомобиль йўлларини лойиҳалаш, куриш ва эксплуатация қилиш жараёнларида йўл пойидаги шўрланган грунтларни мустаҳкамлик кўрсаткичларини асослаш бўйича мақсадли илмий изланишларни олиб бориш алоҳида ахамият касб этмокда. Бу борада, жумладан шўрланган грунтли йўл пойи ишчи катламининг сув-иссиклик тартиби бўйича уларнинг ҳисобий тавсифларипи асослаш учун конструктив ечим ишлаб чиқиш, мавжуд автомобиль йўллари пойидаги шўрланган грунтларнинг хоссаларини баҳолаш усулларини такомиллаштириш, бундай грунтларнинг ҳисобий тавсифларини асослаш, уларнинг хоссаларини юза-фаол моддалар билан сунъий яхшилаш усулларини такомиллаштириш, шунингдек, уларнинг йўл пойи ҳисобий кўрсаткичларига таъсирини олдиндан башоратлаш бўйича мавжуд усулларни такомиллаштириш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Республикамизда ҳозирги кунда транспорт-коммуникация тизимларини, жумладан, автомобиль йўлларини лойихалаш, қуриш ва эксплуатация килиш жараёнларида иш сифатини янада такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...йўл-транспорт, мухандислик-коммуникация ва ижтимоий инфратузилмаларни ривожлантириш ҳамда модернизация килиш бўйича мақсадли дастурларни амалга ошириш,...»1 вазифаси белгилаб берилган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш учун, жумладан, шўрланган грунтли йўл пойи ишчи катламининг сув-иссиқлик тартиби бўйича уларнинг ҳисобий тавсифларини асословчи конструктив ечим ишлаб чикиш, унта асосан кўрсаткичларни аниқлаш бўйича функционал боғликликлар ва намликни аниклаш усулларини такомиллаштириш, шўрланган грунтларнинг хоссаларини яхшилаш учун мавжуд юза-фаол моддалар асосида «Битумли эмульсия» барқарорлаштирувчи моддасини ишлаб чикиш бўйича илмий тадкиқотлар олиб бориш мухим ахамият касб этмокда. Шунингдек, йўл пойи катламларининг механик кўрсаткичларини яхшилаш асосида унинг мустахкамлигини ошириш, транспорт воситаларидан тушадиган юкламани ҳисобга олиб, янги транспорт магистралларини куриш ва уларни эксплуатация қилиш даврида қайта таъмирлаш муддатини қисқартирувчи усулларини такомиллаштириш долзарб масалалар ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 14 февралдаги ПФ-4954-сон «Йўл хўжалигини бошқариш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари, 2017 йил 14 февралдаги ПҚ-2776-сон «"Узбекистан Республикаси автомобиль йўллари давлат кўмитасини ва "Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамаси хузуридаги Республика йўл жамгармаси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги Қарори, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 31 мартдаги 166-сон «"Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамаси хузуридаги Йўл-қурилиш ишлари сифатини назорат килиш Давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий ва барқарорлаштирилган шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
шўрланган грунтлардан иборат йўл кўтармаларининг ҳисобий кўрсаткичларини аниқлаш учун мавжуд конструктив ечимлар такомиллаштирилган;
шўрланган грунтлардан курилган йўл пойи ишчи катламининг кўрсаткичларини унинг таркибидаги тузларнинг микдори ва турига нисбатан функционал боғликликлари аникланган;
шўрланган грунтларнинг намлигини аниқлаш усули йўл пойи кўтармасидаги грунтларнинг мавжуд намлигини ўрганиш орқали такомиллаштирилган;
шўрланган грунтларнинг структуравий боғлиқликлари ва хоссаларини юза-фаол модда ёрдамида яхшилаш усули мавжуд грунтларни барқарорлашти-рувчилар асосида такомиллаштирилган.
Хулоса
«Шўрланган грунтли йўл пойи кўтармасининг ҳисобий тавсифларини асослаш» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Шўрланган грунтли йўл кўтармаларининг ҳисобий кўрсаткичларини олдиндан башорат қилиш учун капилляр сувлари билан намланадиган ишчи қатламнинг ҳисобий конструктив ечим-чизмаси таклиф қилинди. Бу йўл пойини лойиҳалашга оид ишчи қатламнинг ҳисобий кўрсаткичларини белгилаш бўйича фукционал боғликликлар олиш имконини беради.
2. Мавжуд автомобиль йўл пойи ишчи катламининг ҳисобий тавсифлари аниқланди ва улар шўрланган грунтлар таркибидаги туз микдори ва тури, зичлиги ва намлиги бўйича дифференциалланди. Бу эса йўл тўшамасининг энг қулай тузилмасини яратиш имконини беради.
3. Дала шароитида зичланган грунтларнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларини аниклаш учун мавжуд бир юзали портатив ускуналар такомиллаштирилди ва амалда синаб кўрилди. Бу шўрланган грунтларнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларини тез аниклашга хизмат қилади.
4. Тадқикотлар натижасида грунтларнинг шўрланиши бўйича амалдаги меъёрий хужжатларда келтирилган қийматларига ўзгартиришлар киритилди. Бу ўзгартиришлар йўл қурилишига яроқсиз бўлган кучли шўрланган грунтларнинг 15% гача қурилишда фойдаланиш имконини берди.
5. Шўрланган грунтларнинг физик-кимёвий ва физик-механик хоссаларини яхшилаш учун «Битумли эмульсия» юза-фаол модда ишлаб чиқилди ва «Шўрланган грунт+битумли эмульсия» тизимида шўрланган грунтли йўл кўтармасининг тузилмаси таклиф қилинди. Бу йўл пойининг мустахкамлиги ва тургунлигини ортишига, баландлигининг камайишига ва хизмат муддатининг узайишига олиб келади.
6. Утказилган тадқиқотлар натижасида олинган илмий-ишланма ва назарий янгиликларга асосланиб, бир катор меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқилди ва ўқув адабиётларига киритилди. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши автомобиль йўллари қопламасининг таъмирлараро ҳизмат муддатини бир неча йилга узайтирди ёки 1 км йўлда ўртача 120 млн. сўм самара бериши аникланди. Жорий килиш доираси кенгайтирилса, самарадорлик янада ошади ва мамлакат иктисодиётининг муҳим муаммоси ҳал бўлади.
Таклиф қилинган юза-фаол «Битумли эмульсия» моддаси ёрдамида барқарорлаштирилган шўрланган грунтли йўл кўтармасининг баландлиги амалдаги меъёрларга нисбатан 20% га ёки йўл тўшамасининг қалинлиги 10% га камайтирилди бу эса 1 км йўлга 45 млн. сўм самара берди.
Шахсга йўналтирилган педагогикада физика (электромагнетизм бўлими)ни ўқитишнинг услубий асослари
Тадқиқот объектлари: олий ўқув юртлари бакалавриат босқичида физикани ўқитиш жараёни.
Ишнинг мақсади: олий ўқув юртларида шахсга йўналтирилган технология асосида физиканинг “Электромагнетизм” бўлимини самарали ўқитишнинг илмий-услубий имкоииятларини аниклаш, уни амалга оширишнинг методикасини, назарий курсни ўқитишнинг такомиллаштириш методикасини ишлаб чиқиш, лаборатория қурилмаларини модификация қилиш ва лаборатория ишларини мустақил бажариш бўйича услубий қўлланмалар яратиш ҳамда ўқув жараёнига тадбиқ этиш.
Тадқиқот методлари: мавзуга оид педагогик, дидактик, методик адабиётларни ўргаииб чиқиш ва танқидий таҳлил қилиш, олий ўқув юртлари учун физика дастури ва ўқув қўлланма ҳамда дарсликларни таҳлилий ўрганиб чиқиш, ўқиш ва ўқитиш жараёнларини кузатиш, ўқитувчилар ва талабалар билан сухбат ўтказиш, талабалар ўртасида анкета, оғзаки сўров, ёзма назорат ҳамда тест ўтказиш, мавзуга оид илғор педагогик тажрибаларни ўргаииб таҳлил килиш ва умумлаштириш, назария билан амалиётнинг бирлигига амал қилиш, олий ўқув юртларида педагогик тажриба-синов ўтказиш ҳамда ундан олинган натижаларни тахлил қилиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: олий ўқув юртларида физикадан шахсга йўналтирилган ўқитишни ташкил этиш, ўтказиш, бошқариш, такомиллаштириш омиллари аниқланди. Шу жумладан машғулотларнинг турлари, шакллари, мазмуни ва уларнинг амалга оширилиш омиллари ишлаб чиқилди.
Амалий ахамиятн: Электромагнетизм курсини қисқа вақтда такрорлашни таъминлайдиган ўқув қўлланма - “Умумий физика (электромагнетизм) бўйича мустақил иш топшириқлари” номли услубий қўлланма яратилди, чоп этилди ва ўқув жараёнига тадбиқ этилди. Шу жумладан ўқув плакатлари ва намойиш экспериментлари ишлаб чиқилди. Физиканинг электромагнетизм бўлими бўйича 10 дан ортиқ лаборатория ишлари яратилди ва модификация қилинди. Физикадаи масала ечишнинг КЕЙС методи услубий мажмуаси яратилди. Мустақил бажариладиган эксперимеитларнинг шакли, мазмуни ва уни амалга ошириш усуллари ишлаб чиқилди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижалари ўқув ва услубий қўлланма ҳамда илмий мақолалар шаклларида чоп этилиб, Республика миқёсида ўқув жараёнига тадбиқ этилди.
Қўлланиш сохаси:олий ўқув юртлари ўқув ва таълим жараёнларида.
Чўл шароитида шаҳарларнинг шаклланиши ва ривожланиш муаммолари
Объект исследования: городское расселение Бухарского вилоята.
Цель работы: анализ процесса формирования городских поселений с учётом особенностей пустынных условий Бухарского вилоята, разработка на этой основе научно-практических рекомендаций по совершествованию их развития.
Методы исследования: статистический, картографический,
исторический, сравнительно-географический, системно-структурный, а также методы полевых исследований и прогнозирования.
Полученные результаты и их новизна: в диссертации выявлены особенности природных условий пустынь с точки зрения развития и территориальной организации производства и городского расселения, рассмотрено влияние физико-географических факторов на развитие городов, дан анализ процесса формирования городских поселений и их систем. В рамках Государственной программы «Года развития и благосостояния села» изучено развитие новых городских поселков и сельских туманов Бухарского вилоята, проанализирован инвестиционный климат и систем инфраструктуры региона, рассмотрены демографическая и геоэкологическая ситуация городов, обоснованы основные проблемы и разработана научная концепция их развития на перспективу.
Практическая значимость: основные результаты и выводы исследования могут быть использованы в разработке региональной программы комплексного социально-экономического развития, в решении градостроительных проблем пустынных регионов и в управлении урбанизационных процессов, а методические подходы и статистические материалы будут востребованы в учебном процессе вузов.
Степень внедрения и экономическая эффективность: отдельние предложения и рекомендации диссертанта приняты к внедрению хокимиятами Бухарского вилоята и города Газли, учебной частью БухГУ.
Область применения: хокимият Бухарского вилоята и городов, высшие учебные заведения.
Чиқинди газларни тозалаш учун полианилин асосида композицион сорбентлар ва уларни олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Тадқиқот объектлари: терига ишлов бериш саноати чикиндиси сульфат анилин, ушбу чикиндидан олинган полианилин, поликапрамид, кучсиз поликислоталар, ишлаб чиқариш чиқиндилари ва республикамизнинг Нурота тоғ тизмаларида учрайдиган бентонитлар.
Ишнинг мақсади: полианилиннинг поликислоталар билан таъсирлашиш жараёни қонуниятларини ўрганиш, улар асосида самарали композицион полимер сорбентларнинг янги таркибини ва олиш технологиясини яратиш ҳамда физик-кимёвий ва эксплуатация хоссаларини ўрганиш.
Тадқиқот методлари: оптик, УБ, ИК, ЯМР, ЭПР-спектроскопия, вискозиметрия, потенциометрия, термогравиметрик усул, электрон микроскоп, электр ўтказувчанлик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- илк бор персульфат аммоний инициатори таъсирида, 5-7° С хароратда терини кайта ишлаш саноати чикиндиси - сульфат анилиндан полианилин одинди;
- биринчи марта полианилиннинг дегидрохлорланиш фаоллик энергияси (26,4 кЖ/моль) ва полианилиннинг поликислоталар билан полимер -полимер комплекслари хосил бўлиши ўрганилди;
- полианилиннинг тикилган полиакрил кислота билан полимер-полимер комплекс хосил килиш тезлиги полианилиннинг молекуляр огирлиги ва ион кучига боғлиқ эканлиги аниқланди. Полимер-полимер гидрогелини қимматбаҳо ва огир металларнинг сувли эритмаларига туширганимизда учламчи металл комплекс хосил килган холда металларни сорбциялаш хусусияти аниқланди;
- терини кайта ишлаш саноати чикиндиси - сульфат анилиндан олинган полианилин ва унинг поликислоталар билан ҳосил қилган комплексларининг структураси ва хоссалари комплекс равишда УБ, ИҚ, ЯМР, ЭПР-спектроскопия, потенциометрия, электрон - нусха кўчирувчи микроскоп тадқикот усулларида ўрганилганда полимер-полимер комплекслар полианилин занжиридаги азот атомларининг протонланиши ва водород боғлар хисобига хосил бўлиши аниқланди, улар асосида саноат корхоналари чикинди газларини тозалаш учун янги таркибдаги композицион полимер сорбента яратилди.
Амалий аҳамияти: олинган композицион полимер сорбентларни қўлланилиши учун синов курилмалари тайёрланди ва чикинди газларни тозалашда синаб кўрилди. Яратилган композицион полимер сорбентлар “Навоийазот” ОАЖ нитрат кислота ишлаб чикариш цехида чикинди газларни тозалашда қўлланилганда платина - родий катализаторининг тежалиши, уларнинг қўлланилиши натижасида чикинди газларни тозалашда юкори иқтисодий самарадорликка эришиш ва тоза экологик мухит яратиш мумкинлиги аниқланди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самародорлиги: полианилин ва полиакрил кислота асосида олинган композицион сорбентлар «Навоиазот» ОАЖ нинг кучсиз азот кислота ишлаб чикариш цехида ҳамда Навоий Электрокимё заводида синовдан ўтказилди. Биргина “Навоиазот” ОАЖ да композицион сорбентнинг кўлланилиши натижасида бир йилда кутилаётган иқтисодий самарадорлик 1215230 минг сумни ташкил этади (2007 й.).
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: «Ўзкимёсаноат» МХК ва Табиатни муҳофаза қилиш давлат кўмитаси корхоналарида атроф - муҳитни чикинди газлардан ҳамда оқава сувлардаги зарарли моддалардан тозалаш учун қўлланилади.
Чирчиқ воҳасидаги голоцен ётқизиқларнинг магнитостратиграфияси
Тадқиқот объекти: Чирчиқ воҳасидаги голоцен ётқизиқлари қирқимлари.
Ишнинг мақсади: Чирчиқ воҳаси геологик кесимларини палсомагнит усулида ўрганиш оркали голоцен ётқизикларини магнитостратиграфик схемасини яратиш ва Ер магнит майдонини голоцен даври вакт-фазовий структурасини хусусиятларини аниклаш.
Тадқиқот усули: Комплекс амалий ва лаборатория палеомагнетизм тадқиқотлари асосида бажарилган голоцен ётқизиқларини магнитостратиграфияси.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: Биринчи марта Чирчик воҳаси Континентал голоцен ётқизиклари учун магнитостратиграфик тадқиқотлар усули ёрдамида даврнинг магнит майдонини структурасини модели тузилди, ўрганилган қиркимларнинг магнитостратиграфик бўлинмалари ажратилди ва такқослаш мумкин бўлган магнитостратиграфик схемаси тузилди. Қиска муддатли огишларнинг ёши, хусусиятлари террасаларнинг ёшини аниқлашда, кенг регионал палеогеографик реконструкция ишларини амалга оширишда ҳамда палсоиқлим ва архсологик маълумотлар билан боглашда фойдаланилади.
Амалий ахамияти: Голоцен даври геомагнит майдонини қисқа муддатли аномал ўзгаришларнинг стратиграфик ҳолатларини аниқлашдан, уларни давр ётқизиқлари учун палсомагнит репер сифатида ишлатишни ҳамда уларни геологик ва стратиграфик масалаларни хал этишдан, голоцен ётқизиқларни магнитостратиграфик бўлимларга ажратишдан ва Узбекистан ҳудудини голоцен ётқизикларини регионал стратиграфик схемасини ишлаб чикишдан ва ўзаро такқослашни амалга оширишдан иборатдир.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Олинган маълумотлар Узбекистан Рсспубликаси геология ва минерал рссурслар давлат қўмитаси ва геология факультета Мирзо Улугбек номидаги Узбекистан Миллий Университета ўқув жараснига тадбиқ этилган. Олинган маьлумотлар голоцен ётқизиклари стратиграфик базаси ва коррсляциясини анча мустаҳкамлади ва натижада мухандислик геологиясидаги геологик-кидирув, гсологик-съёмка ва тадқиқот ишлари самарадорлигини оширишга ёрдам бсрди.
Қўлланиш соҳаси: тўртламчи давр геологияси, стратиграфия,палеогеография, палеомагнетизм, палеоклиматология, археология.
Чизиқли, интеграл ва турли хил чегараланишли қувиш-қочиш масалалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳондаги илмий-техник тараккиётнинг тез суратлар билан ривожланиши сабабли мураккаб системаларни бошкаришда математик усуллар мухим восита сифатида катта аҳамият касб этади. Маълумки, кўплаб иқтисодий ва техник жараёнларни бошқариш давомида қарама-қарши мақсадли турли томонлар иштирок этиши мумкин. Натижада, математиканинг янги сохаси, яъни динамик ўйинлар назарияси дунёга келган ва бу икки катта кисмдан -дискрет ва дифференциал ўйинлар назарияларидан ташкил топтан. Бугунги кундаги зиддиятли бозор иқтисодиёти шароитида бу назариялар кўплаб иқтисодий ва техник масалаланинг ҳал килишда ўзининг муҳим ўрнини эгалламокда.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, фан ва технологияларни ривожлантиришда чукур ислохотлар амалга оширилмокда. Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 7 августдаги “Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиклаштириш ва бошкаришни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ҳамда 2008 йил 15 июлдаги “Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чикаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорлари ва бошка норматив-хукукий хужжатларда фундаментал фанлар ва уларни турли лойихаларга жорий этилишига алохида эътибор қаратилган. Бошқарув жараёнларининг математик усуллари назариясининг бевосита ривожи бўлган дифференциал ўйинлар назарияси динамиклик, бошқарувчанлик, қарши таъсир, ахборотнинг зарурийлиги, оптималлик каби бир қатор муҳим хусусиятларни ўзида мужассам қилади ва техник, иқтисодий, харбий, сиёсий жараёнларнинг мураккаб математик моделлари сифатида катта аҳамият касб этади.
Дифференциал ўйинлар назариясининг аксарият қувиш-қочиш масалаларига оид илмий натижаларда бошқарув функциялари тайин чегара билан чекланган синфлардан танланган. Бошқарув функциясига нисбатан қўйилган бундай геометрик чегараланиш бошқарув объектининг конструктив имкониятлари чегараланганлигини ифодалайди. Математик моделларнинг амалий масалаларга мутаносиблигини янада ошириш мақсадида дифференциал ўйинлар назариясида интеграл чегараланишли бошқарув функциялар хам қаралади. Бу тоифа чекловлар, масалан, энергия манбасининг чекланганлигини, ҳаракат давомида сарфланадиган бошқа ресурсларнинг камайиб боришини ўзида ифода этади. Бу эса айникса техник жараёнларни математик моделларини тадқиқ килишда муҳим илмий-амалий ахамиятга эга.
Бошқарув системаларини умумий ҳолда ўрганиш бошқарувларга бир вақтда геометрик ва интеграл чегараланишларни ёки уларни бирлаштирувчи чизикли моделларни карашга олиб келади. Бошқарув функцияларига қўйилган чегараланишларнинг турли хил берилишларида дифференциал ўйинларнинг кувиш-кочиш назарияси асосларини яратиш, қарама-қарши мақсадли бошқарув жараёнларининг адекват математик моделларини қуриш, ҳамда улар билан боғлиқ масалаларни ечиш усулларини тадқиқ этиш ушбу диссертация тадқиқотида мухим ўрин тутади ва математик бошқарув назариясини ҳам фундаментал, ҳам амалий ривожига муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ўйинчилар бошкарувига интеграл, чизиқли ва турли хил чегараланишлар қўйилган холлар учун параллел қувиш стратегиясининг аналогларини куриш ва қувиш-қочиш назарияси масалаларини ечишга тадбиқ этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгнлиги қуйидагилардан иборат:
қувиш масаласи учун ўйинчилар ҳаракати инертциясиз бўлганда бошкарувга геометрик ёки интеграл, ёки бир вақтда ҳам геометрик, ҳам интеграл чегараланишлар қўйилган турли ҳолларда параллел қувиш стратегиялари қурилган ва уларнинг муҳим хоссалари аникланган, кочувчи учун эса яқинлашишнинг қуйи чегаралари бахоланган;
кувувчининг бошқарувига геометрик ва интеграл, кочувчининг бошкарувига геометрик чегараланиш кўйилган хол учун альтернативлик теоремаси исботланган ва қувиш-қочиш масаласи ечилган;
интеграл ва геометрик чегараланишларни ўзида умумлаштирган янги кўринишдаги чегараланиш киритилган ва унинг учун мутаносиб равишда параллел қувиш стратегиялари қурилган;
кувувчининг бошкарувига геометрик ва интеграл чегараланишларни ўзида бирлаштирувчи чизикли чегараланиш, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилганда альтернативлик теоремаси исботланган ва кувиш-кочиш масаласи ечилган;
ўйинчилар ҳаракати чизикли дифференциал тенгламалар асосида берилганда Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиги” муаммоси кувувчи бошкарувга геометрик, интеграл ёки комплекс чегараланишлар қўйилган ҳоллари учун ечилган;
ечим берувчи функциялар усули ёрдамида интеграл чегараланишли гурухли кувиш масаласи ечилган ва етарлилик шартлари аникланган;
Л.С.Понтрягиннинг умумлаштирилган мисоли, хамда «/-тутиш» масаласи, бошқарувларга интеграл чегараланишлар қўйилган холларда гурухли тутиш масалалари учун ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Нуқталар ҳаракати инерциясиз бўлганда бошкарувлар интеграл, турли ва аралаш бўлган ҳоллар учун қувиш-қочиш масалалари ечилган. Ушбу ҳоллар учун оптимал якинлашишни таъминловчи параллел қувиш стратегиялари қурилганлигини таъкидлаш мумкин.
2. Дифференциал ўйинлар назарясида бошқарувларга қўйиладиган одатдаги геометрик ва интеграл чегараланишларни янада кучайтирувчи янги турдаги чизиқли чегараланиш кўрилган.
3. Кувувчининг бошкарувига чизиқли, кочувчининг бошкарувига эса геометрик чегараланиш кўйилган ҳолда қувиш-қочиш масаласи тўла ҳал қилинган, бунда Красовскийнинг альтернативлик теоремаси ўринлилиги исботланганлигини қайд этиш лозим.
4. Қувувчи ва кочувчининг бошқарувларига чизикли чегараланиш қўйилган ҳол учун оптимал якинлашишни кафолатловчи параллел кувиш стратегиялари курилган ва улар асосида кувиш масаласи ечилган.
5. Ўйинчилар ҳаракати маълум турдаги чизикли дифференциал тенгламалар билан берилган, бошқарувларга геометрик, интеграл ва аралаш чегараланишлар кўйилган ҳоллар учун Айзекс-Петросяннинг “кутилиш чизиғи” масаласи ечилганлигини келтириш лозим.
6. Ечим берувчи функциялар усули бошкарувларга интеграл чегараланишлар қўйилганда гурухли кувиш масаласига тадбиқ этилган, ҳамда Л.С.Понтрягин ёндашуви бўйича ечимлар олиш учун янги зарурий шартлар топилганлиги қайд этиш лозим.
Диссертация назарий характерга эга. Дифференциал ўйинлар назрияси-нинг марказида ўйинчиларнинг оптимал стратегияларини куриш ва тадбик этиш мухим ўрин тутади. Диссертацияда олинган асосий натижалар бошкарувларга турли чегараланишлар қўйилганда шундай стратегияларнинг курилиши ва тадбик этилишидадир. Бу натижалар моҳиятига кўра бошқарув назариясининг асосларини ривожлантиришга қаратилганлиги билан алохида ўрин тутади.
Чизиқли бўлмаган -силлиқ суст аддитив функционаллар фазосининг топологик ва категорик хоссалари
Тадқиқот объекти: сг-силлиқ суст аддитив, тартиб сақловчи, нормаланган функционаллар, бу функционаллар фазоси ва функтори.
Ишнинг мақсади: сг-силлик суст аддитив функционаллар фазосининг топологик ва категории хоссаларини ўрганиш.
Тадқиқот усули: умумий топология, ковариант функторлар назарияси ва функционал анализнинг усулларидан фойдаланилди.
Олинган илмий натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертацияда олинган барча натижалар янги бўлиб, улар куйидагилардан иборат: О„ конструкцияси Тихонов фазолари ва уларнинг узлуксиз акслантиришлари категориясида ковариант функтор бўлиши исботланди. Суст аддитив, тартиб сақловчи функционалларнинг сг-силлик бўлиш критерияси келтирилди. Оа функтори монада ҳосил килиши кўрсатилди. Ихтиёрий X Тихонов фазоси учун сг-силлик суст аддитив функционалларнинг О^Х) фазоси ҳақикий тўла бўлиши исботланди. сг-силлик суст аддитив функционаллар фазоси ёрдамида Тихонов фазоларининг ҳакиқий тўлдирмалари тавсифи берилди. т -силлиқ суст аддитив ва сг-силлик суст аддитив функционаллар фазоларининг устма-уст тушиш етарли шарти келтирилди. Оп функтори z-жойлаштиришни жойлаштиришга ўтказиши кўрсатилди. Ихтиёрий X Тихонов фазоси учун сг-силлик суст аддитив, тартиб сақловчи, нормаланган функционалларнинг Оа(Х} фазосининг салмоги унинг ҳакиқий тўлдирмаси салмоги ва берилган Тихонов фазосининг z -салмоги орасида бўлиши исботланди.
Амалий ахамиятн: диссертация натижалари назарий аҳамиятга эга.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ишда келтирилган натижалар ва методлар умумий топология, функционал анализ ва ковариант функторлар назарияларидан махсус курслар ўқишда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш соҳаси: диссертация натижалари умумий топологияда, ковариант функторлар назариясида ва функционал анализда қўлланилиши мумкин.
Чекли ўлчамли комплекс лейбниц алгебраларининг структуравий назарияси ва нилпотент лейбниц супералгебраларининг таснифи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Алгебраик воситалар квант назариясининг элементар зарралар, қаттиқ ва кристал моддаларнинг хусусиятлари, популяцион биология масалалари, иктисодий масалаларнинг моделларини тахдил қилишда муҳим ҳисобланади. Муайян айният (яъни аксиома) билан аниқланган ассоциатив алгебралар синфининг квадрат матрицаларни кўпайтиришга нисбатан ёпиклиги маълум бўлгач, алтернатив, Ли ва Иордан алгебралари назарияси вужудга келди ва ривожлана бошлади. Бунда алгебраларнинг бу омилларини математиканинг турли сохалари билан хилма-хил алоқалари муўим омил бўлди. Лейбниц алгебралари Ли алгебраларининг умумлашмаси хисобланиб, Ли алгебраларида ўринли бўладиган бир канча хоссаларни Лейбниц алгебралари учун ҳам давом эттириш мумкин. Ли алгебралари назариясидан маълум бўлган теоремаларни Лейбниц алгебралари учун исботлаш билан бирга Ли бўлмаган Лейбниц алгебраларининг хоссаларини топиш билан боғлиқ тадкиқотлар ҳозирги кунда ноассоциатив алгебралар назариясининг устивор йўналишларидан бири бўлиб келмокда.
Ли алгебраларининг классик назариясидан маълумки, чекли ўлчамли Ли алгебралари устида олиб бориладиган тадқиқотлар ечилувчан Ли алгебраларини таснифлашга олиб келинади. Ўз навбатида Лейбниц алгебралари хам ярим содда Ли алгебраси ва ечилувчан радикалнинг тўғри йиғиндиси шаклида ифодаланади. Нилрадикали махсус типга эга бўлган ечилувчан алгебралар турли хил физик моделлар билан богликдир. Шунинг учун Ли алгебралари назариясида бўлгани каби, нилрадикали берилган чекли ўлчамли ечилувчан Лейбниц алгебраларни тасниф килиш хам долзарб муаммолардан хисобланади.
Нилпотент алгебралар ечилувчан алгебраларнинг қисм синфи хисобланиб, барча нилпотент алгебраларни тасниф қилиш масаласи ўта мураккабдир. Шунинг учун, нилпотент алгебраларни кўшимча шартлар асосида тасниф қилинади. Ҳусусан, уларни таснифлашда нилиндекси аниқ бўлган алгебралар синфини ажратиб олиш асосий омиллардан бири бўлиб, бундай синфларнинг дастлабкиси филиформ Лейбниц алгебраларидир. Филиформ Лейбниц алгебралари нисбатан содда шартларга эга бўлишига қарамасдан, етарлича мураккаб тузилишга эга ва уларни таснифлашда градуировка шартини қўллаш кулай ҳисобланади. Максимал градуировканинг самарадорлиги шундаки, у алгебранинг кўпайтириш жадвалидаги структуравий ўзгармаслар ҳақида аник маълумот беради.
Сиқиш, бузилиш ва деформация тушунчалари алгебрага физикадан кириб келган бўлиб, ҳусусан Ли алгебрасини сиқиш, физик нуктаи назардан, бирор физик модел бошқасини инвариантлар группаси таъсирининг лимити ёрдамида ҳосил килинганлигини англатади. Ўз навбатида, деформация берилган типдаги объектлар кўпҳиллигининг кичик атрофидаги локал тузилишини характерлайди. Шунинг учун, Лейбниц алгебраларининг деформациялари, геометрик хоссалари, структуравий назариялари ва когомологиясини ўрганиш жуда мухимдир. Берилган алгебраик кўпҳиллик чекли сондаги келтирилмас компоненталарнинг бирлашмасидан иборат бўлаганлиги, қаттик алгебралар орбиталарининг ёпилмаси эса келтирилмас компонентани берганлиги сабабли, чекли ўлчамли алгебраларнинг геометрик хоссаларини аниклашда каттик алгебраларни топиш алоҳида аҳамиятга эга. Лейбниц алгебралари ва уларнинг когомологик хоссаларининг, Йордан алгебралари, Ли алгебралари, хамда уларнинг умумлашмалари билан ўзаро алокадорлиги диссертация мавзуси билан боғлиқ тадқиқотларнинг заруратини ифодалайди.
Ли алгебраларининг яна бир умумлашмаси ҳисобланган Ли супералгебралари математик физиканинг суперсимметрия хоссалари ёрдамида аникланган. Лейбниц супералгебралари нафакат Лейбниц алгебраларининг, балки Ли супералгебраларининг хам умумлашмаси хисобланиб, уларнинг хоссаларини аниклашда табиий равишда Лейбниц алгебралари ва Ли супералгебралари кўпҳиллигидаги усуллардан фойдаланилади. Лейбниц алгебрасидаги каби максимал нилиндексли ёки нилиндекси ўлчамига тенг бўлган нилпотент Лейбниц супералгебраларини таснифлаш чекли ўлчамли Лейбниц супералгебралари назариясининг муҳим масалаларидан бири хисобланади.
Тадқиқотнинг мақсади чекли ўлчамли комплекс Лейбниц алгебралари ва уларнинг дифференциаллашларини тавсиф килиш, ноассоциатив алгебраларнинг деформация ва бузилиш назарияларини ривожлантириш, ҳамда нилпотент Лейбниц супералгебраларини таснифлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
хосмас Лейбниц дифференциаллашлар ёрдамида чекли ўлчамли нилпотент Лейбниц алгебраларининг хусусиятлари аникланган; характеристик нилпотент бўлмаган филиформ Лейбниц алгебралар, хамда узунлиги п-1 га тенг бўлган п-ўлчамли комплекс филиформ Лейбниц алгебралари таснифланган;
яримсодда Ли алгебраларини содда идеалларнинг тўғри йигиндиси шаклида ифодалаш мумкинлиги Лейбниц алгебралари учун ўринли бўлмаслиги кўрсатилган;
тўрт ўлчамли комплекс Лейбниц алгебралари ва нилрадикали уч ўлчамли бўлган беш ўлчамли Лейбниц алгебралари таснифланган;
нилрадикали нол-филиформ Лейбниц алгебраларининг тўғри йигиндисидан иборат бўлган ечилувчан Лейбниц алгебралари таснифланган;
биринчи сатхдаги барча алгебралар, хамда ассоциатив, Йордан и Ли алгебралари кўпҳиллигида иккинчи сатхда жойлашган алгебралар аниқланган;
нол-филиформ Лейбниц алгебраларининг когомологик иккинчи группалари тавсифланган ва табиий усулда градуирланган филиформ Лейбниц алгебраларининг инфинитезимал деформациялари топилган;
нилиндекси n+m га тенг бўлган барча Лейбниц супералгебралари тавсифланиб, нол-филиформ ва филиформ Лейбниц супералгебраларидан, хамда характеристик кетма-кетлиги (n|m-l,l) га тенг бўлган супералгебралардан бошка барча нилпотент Лейбниц супералгебраларининг нилиндекси n+m дан кичик эканлиги исботланган.
Чармни пардозлаш учун коллаген-полимер импрегнантларнинг кимёвий технологиясини яратиш
Тадқиқот объекти: Коллаген, коллагенли чиқиндилар, коллагенполимер, коллаген хосилалари, минерал ва органик кислоталар, пенетратор, импрегнирлаш.
Ишнинг мақсади: Юқори молекулали табиий бирикмани тўйинмаган синтатик винил мономерлари билан модификациялаб янги технологик ва истеъмол хусусиятларига эга бўлган коллаген-полимер системалар олиш.
Тадқиқот усули: Станадарт физик-кимёвий усуллар, TG DSC, ИҚ-спектроскопия, микроскопия ва бошка физик-кимёвий, вискозиметрия, статистик тахдиллардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Коллаген олишнинг янги услуби ишлаб чиқилди. Таркибида пенетратор, тўлдирувчи, пластификаторлар, юмшоқ ва қаттиқ оқсиллар бўлган коллаген-полимер системалар олинди.
Дисперциялар билан бошқа пленка ҳосил қилувчилар асосидаги коллаген ҳосилаларини олиш ва қўллаш жараёнлари технологияси ишлаб чиқилди Коллаген асосида олинган оқсил полимер чармга шимилувчи импрегнант, ҳосил қилган плёнкаси юқори механик хоссаларга эгалиги ва эластиклиги билан характерланади.
Коллаген-полимер шимилувчи импрегнантлар чармга қўлланилганда чармнинг физик-механик хоссалари яхшиланади.
Амалий ахамияти: Модификацияланган коллаген-полимер системалар асосида табиий чармни импрегнирлаш технологиясини ишлаб чиқилди
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Коллаген-полимер импренантларнинг қўлланилиш иқтисодий самарадорлиги «Шохайдаров Х.Ш.» хсусий корхонаси шароитида 124027,2 сўмни ташкил этди ва йиллик 1488326,4 сўм атрофида кутилади.
Қўлланиш сохаси: Чарм ишлаб чикариш саноати, ўкув жараёни
Чармни пардозлаш учун коллаген-полимер импрегнантларнинг кимёвий технологиясини яратиш
Тадқиқот объекти: Коллаген, коллаген ҳосилалари, табиий чарм чиқиндилари, минерал ва органик кислоталар, винил мономерлари, пенстратор, эритувчилар.
Ишнинг мақсади: Табиий юқори молекулали бирикмани винил қатори тўйинмаган синтетик мономерлари билан модификациялаб, янги коллаген-полимср системалар олиш.
Тадқиқот усуллари: Станадарт физик-кимёвий усуллар, вискозиметрия, тортма таҳлил, ИҚ-спсктроскопия, микроскопия, DSC, ТО(тсрмик) тахдил, маълумотларнинг математик-статистик таҳлили.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнгн: Коллаген олишнинг янги услуби ишлаб чиқилди. Коллагсн-полимср композициянинг юмшоқ, қаттиқ оқсилли ва мономсрли пленка хосил қилувчилар, пластификаторлар, тўлдирувчилар, пснтраторлар ва х.з. бўлган оптимал таркиби яратилди.
Коллаген махсулотларининг асосий боғловчи ва пленка ҳосил қилувчилар сифатида, бошқа полимер пленка хосил қилувчиларнинг дисперсиялари билан солиштирилиб, шимилувчи агент сифатида қўлланилиши ва олиниши технологияси ишлаб чикилди.
Коллаген асосида олинган, чармга шимилувчи оқсил-полимср импрсгнант старлича юкори механик хусусиятга ва эластикликка эга яхлит пленка хосил қилиши билан характсрланади.
Амалий ахамняти: Коллаген-полимср системаларни олиш ва уларни чармни импрсгнирлашда қўллаш технологияси яратилди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлигн: «Шохайдаров Х.Ш.» хусусий корхонасида коллагсн-полимср импрснантлар қўлланилиб, 20 минг. дм2 махсулотнинг тажриба намуналари ишлаб чиқарилди. Ҳақиқий иктисодий самарадорлик импорт алмаштириш хисобига 124027,2 сўмни ташкил қилди (октябр 2009 й.). Ииллик кутилаётган иқтисодий самарадорлик 1488326,4 сўмни ташкил қилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: лак-бўёқ, чарм ишлаб чикариш саноати, ўқув жараёни.
Хусусий ҳосилали аралаш-тузилмали турдаги тенгламаларга қўйилган нокоррект масалаларни тадқиқ этиш ва тақрибий ечиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон миқёсида олиб борилаётган кўплаб илмий-амалий тадқиқотлар аксарият холларда хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учуй нокоррект чегаравий масалаларни тадқиқ қилишга келтирилади. Тескари ва нокоррект масалаларнинг асоссий объекта геофизик кузатувлар, газ динамикаси, акустик тўлқинлар тарқалиши каби амалий тадқиқотларнинг моделларидир. Аралаш-тузилмали турдаги дифференциал тенгламаларга қўйилган нокоррект чегаравий масалаларни шартли корректликка текшириш ва тақрибий ечимларини қуриш етарли даражада шаклланмаганлиги сабабли, ушбу нокоррект масалаларга оид тадқиқотларни ривожлантириш мухим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда фундаментах фанларнинг амалий татбиқига эга бўлган дифференциал тенгламаларнинг долзарб йўналишларига, жумладан аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун турли чегаравий масалаларни тадқиқ қилишга алохида эътибор каратилди. Бунинг натижасида хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун тескари ва нокоррект чегаравий масалаларни тадқиқ қилиш хамда уларнинг тақрибий ечимларини куришга дойр салмоқли натижаларга эришилди. “Математика, физика, амалий математика фанларининг устивор йўналишлари бўйича халқаро стандартлар даражасида илмий тадқиқотлар олиб бориш асосий вазифалар ва фаолият йўналишлари” этиб белгиланди1. Қарор ижросини таъминлашда хусусий хосилали дифференциал тенгламалар назарияси, тескари ва нокоррект масалалар назарияси ва карорларни кабул килиш назарияларини ривожлантириш мухим ахамиятга эга.
Ҳозирги кунда жахонда юқори тартибли аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали тенгламаларга қўйилган нокоррект чегаравий масалаларнинг ечимини шартли корректликкка текшириш, такрибий ечимларини куриш, аник ечими ва такрибий ечими орасидаги фарқни баҳолаш билан боғлиқ муаммоларни тадқиқ қилиш ва амалиётга татбик этиш мухим ахамият касб этмокда. Бу борада: масаланинг ечими априор бахосини аниқлаш; корректлик тўпламини топиш; ягоналик ва шартли тургунлик теоремаларини исботлаш; регулярлаштириш ва квазитескари усуллари билан такрибий ечим куриш, аник ва такрибий ечим орасидаги фарк нормасига мос функционал фазода бахо топиш; регулярлаштириш параметрни хисоблаш формула келтириб чиқариш; бошлангич берилганларга мос аник ва такрибий ечимларни хисоблаш алгоритмини тузиш ва дастурини яратиш мақсадли илмий тадқиқотлар хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацией лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 8 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-хукукии хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг вазифалари:
юқори тартибли тузилмали ва аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламаларга қўйилган нокоррект чегаравий масалаларни тадқиқ қилиш;
юқори тартибли аралаш турдаги хусусий хосилали тенгламаларга кўйилган нокоррект чегаравий масалаларни тадқиқ қилиш;
регулярлаштирилган тақрибий ечимларни топиш, мос функционал фазоларда аниқ ва такрибий ечим орасидаги фарқ нормаси учун бахо аниклаш;
регулярлаштириш параметрини ҳисоблаш формуласини топиш, сонли ечимни ва график натижаларни чиқариш дастурини тузиш.
Тадқиқотнинг илмнй янгилиги қуйидагилардан иборат:
юқори тартибли аралаш, тузилмали ва аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун нокоррект чегаравий масалаларнинг ечимлари априор баҳоси олинган;
юқори тартибли аралаш, тузилмали ва аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун нокоррект чегаравий масалаларнинг корректлик тўплами аниқланган хамда ягоналик, шартли тургунлик теоремалари исботланган;
регулярлаштириш усули билан такрибий ечим топилиб, мос фазода аник ечим билан такрибий ечим орасидаги фарқ нормаси учун бахо аникланган,регулярлаштириш параметрини хисоблаш учун формула келтирилиб чикарилган;
хисоблаш алгоритмлар асосида аник ва такрибий ечимнинг сонли, график натижаларини чикариш дастури Visual C# мухитида тузилган.
Хулоса
Диссертация иши тузилмали, аралаш хамда аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламаларга қўйилган нокоррект чегаравий масалаларни шартли корректликка текшириш, такрибий ечимини қуриш, аник ва такрибий ечим орасидаги яқинлигини кўрсатувчи фаркнинг мос функционал фазодаги нормасини аниқлашга багишланган.
Тадқиқотнинг асосий натижалари куйидагилардан иборат:
1. Тузилмали, аралаш, аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун чегаравий масалалар корректликга текширилган ва ечимларининг априор бахолари аникланган.
2. Тузилмали, аралаш, аралаш-тузилмали турдаги хусусий хосилали дифференциал тенгламалар учун нокоррект чегаравий масалалар ечимларининг ягоналик ва шартли тургунлик теоремалари исботланган.
3. Аралаш турдаги тенгламага мос келувчи спектрал масала ўрганилиб, хос функциялар ва хос сонларни хисоблаш формуллари топилган.
4. Тузилмали ва аралаш турдаги хусусий хосилалаи дифференциал тенгламалар учун нокоррект чегаравий масалаларнинг такрибий ечимлари кетма-кетлик кўринишда курилиб, аник ечим ва такрибий ечим орасидаги яқинликни билдирувчи фарк нормаси аникланган.
5. Нокоррект чегаравий масалаларга шартли коррект тўплами топилган.
6. Такрибий ечимларни куриш учун регулярлаштириш параметрини хисоблаш формуласи аникланган.
7. Аникланган хисоблаш алгоритмлари асосида бошлангич берилганларга мос масалаларнинг аник ва такрибий ечимларини сонли, график кўринишда чикариш дастури тузилган.
Хлоратлар, роданидлар ва фосфат этаноламинлар асосида дефолиантлар олишнинг физик-кимёвий асослари ва технологияси
Тадқиқот объектлари: натрий ва аммоний роданидлари, натрий, магний ва кальций хлоратлари, фосфат моно-, ди- ва триэтаноламмоний тузлари.
Ишнинг мақсади: натрий, кальций хлоратлари, магний хлорат-хлориди, аммоний, натрий роданидлари ва фосфат моно-, ди- ва триэтаноламмоний асосида самарали ва юмшок таъсир этувчи янги дсфолиантлар олишни физик-кимёвий асослаш ва принципиал технологик схемасини яратишнинг оптимал шарт-шароитларини аниқлаш.
Тадқиқот усули: визуал-политермик усул, кимёвий тахлил, рснтгено-графия, ИК- спектроскопия, тсрмогравимстрия.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: биринчи марта таркибида сув, натрий, кальций, магний хлорид- хлоратлари, аммоний ва натрий роданидлари, моно-, ди- ва триэтаноламмоний фосфатларидан иборат 11 та системалардаги эрувчанлик ва гетероген фазали мувозанатлар тўғрисида маълумотлар олинди. Системадаги компонентлар орасида алмашиниш раскциясида суюқ фазада моно-, ди- ва триэаноламмоний хлоратлари, натрий, аммоний тузлари, қаттик фазада эрувчан ва кам эрувчан кальций, магний фосфатлари ҳосил бўлиши аникланди. Самарали суюк дсфолиантлар ишлаб чиқаришнинг оптимал технологик параметрлари топилди.
Амалий ахамияти: пахтага юмшок таъсир этувчи самарали янги дсфолиантлар олиш технологияси яратилди. Самарадор суюк дефолиант олишнинг принципиал технологик схемалари тавсия этилди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқгисодий самарадорлиги : дсфолиантларни тажриба партиялари олинди. Тавсия этилган технологиялар лаборатория ва тажриба қурилмаларида синаб кўрилди. Дала ишлаб чикариш тажрибалари уларнинг ўсимликка юмшок таъсир этишини, юқори самарадорлигини кўрсатди. 1 га пахта майдонга ишлов бсриш нархи, суюк магний хлората дсфолиантига нисбатан 2508 сўм арзон тушиши кўрсатилди.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: «Узкимёсаноат» Давлат акциядорлик компанияси корхоналари, қишлоқ хўжалиги.
Хлоратлар ва физиологик фаол моддалар асосида комплекс таъсир этувчи дефолиант олиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда хар йили 30 млн гектар майдонларга экиладиган экинлардан 20 млн тоннадан ортиқрок пахта толаси олинади1. Қишлок хўжалик экинларидан юқори ва сифатли ҳосил етиштиришда кимёвий препаратлар : минерал ўғитлар, стимулятор, пестицид, шунингдек дефолиант ва десикантлар алоҳида ўрин тутади. Пахта хосилини далалардан қисқа муддатларда йигиб олиш учун дефолиация тадбирлари ўтказилади Ўтказилган дефолиация таъсирида баргларнинг самарали тўкилиши, ёш кўсакларнинг етилиши ва очилиши тезлашади. Бу ўринда бир вақтнинг ўзида комплекс «юмшок» таъсир этувчи, физиологик фаолликка эга бўлган кам захарли, иктисодий жихатдан арзон дефолиантларни ишлаб чиқаришга катта эътибор берилмокда.
Бугунги кунда жахонда комплекс таъсирга эга бўлган дефолиация-ловчи, стимуляторлик ва физиологик фаолликка эга бўлган дефолиантларни синтез килиш ва улардан самарали фойдаланиш долзарб вазифалар хисобланади. Ғўзанинг физиологик жараёнларини тезлаштирувчи, баргларнинг самарали тўликилишини, кўсакларнинг пишиб етилиб очилишини тезлаштирувчи дефолиантларни ишлаб чиқариш бўйича тадқиқотларни амалга оширишда хлоратлар, карбамид, 2-хлорэтилфосфон ва сирка кислоталарининг моноэтаноламинли бирикмалари, этанол хамда этилацетат тутган хлоратли дефолиантларни синтез килиш, синтез килинган дефолиантларни реологик хоссалари ва хусусиятларини замонавий физик-кимёвий усулларда аниқлаш, дефолиантларнинг олиш технологиясини ишлаб чиқиш, эколого-токсикологик хоссаларини тадкик этиш ва уларни ғўзада дефолиацияловчи фаоллигини аниклаш долзарб масалалардан ҳисобланади.
Мустақилликка эришгандан кеиин мамлакатимизда кимё саноатини модернизация қилиш, ишлаб чиқариш корхоналарининг хом ашё базасини маҳаллийлаштириш ва улар асосида импорт ўрнини босадиган янги турдаги дефолиантлар олиш бўйича назарий ва амалий натижаларга эришилди. Хусусан, ғўза баргини сунъий баргсизлантиришда қўлланилаётган (Ўздеф, Полидеф, Супер ХМД ва ҳ.к.) дефолиантларни махаллий хом ашёлар асосидаги турларини кенгайтириш алоҳида таъкидлаш лозим. Аммо, республикамизда хом ашё ресурслари етарли бўлишига қарамай, кам захарли дефолиантлар олиш бугунги кун талабларига жавоб бермайди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантиришга каратилган Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «Саноатни юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хом ашё ресурсларини чуқур қайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш» га каратилган муҳим вазифалар белгиланган. Бу борада, жумладан пахтачиликда кенг қўлланиладиган кам захарли, юкори самарали ғўза баргларини тўкилишини кўсакларнинг пишиб етилиши ва очилишини тезлаштирувчи дефолиантларини махаллий хом ашёлар асосида ишлаб чиқариш муҳум аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 7 февралидаги 4947-сон «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устивор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» фармони ва 2017 йил 23 августдаги ПҚ-3236-сон «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлан-тириш дастури тўғрисида»ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади «Навбахор» кони доломитидан кальций-магний хлората препаратини ва у асосида комплекс таъсир этувчи карбамид ва этиленпродуцентларни кўшиш йўли билан янги дефолиант олиш технологиясини яратиш.
Диссертация тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
импорт бишофит ўрнига махаллий «Навбахор» доломитини хлорид кислотаси ёрдамида парчалаб олинган махсулот асосида янги кальций-магний хлоратли препарат олиш имкониятлари аниқланган ва приниципиал технологии тизими ишлаб чикилган;
кальций-магний хлоратлари ва хлоридлари, карбамид, этанол, 2-хлор-этилфосфон ва сирка кислоталарининг моноэтаноламинли бирикмалари иштирокидаги мураккаб сувли системалардаги гетероген фазавий мувозанат аниқланиб, уларнинг политермик эрувчанлик диаграммалари курилган ва учта янги бирикма ҳосил бўлиши кимёвий, физик-кимёвий усуллар ёрдамида исботланган;
кальций-магний хлоратли препарата, карбамид, этанол, этилацетат, ацетат моноэтаноламин асосида янги комплекс таъсир этувчи дефолиант олишда компонентларнинг макбул нисбатлари асосида технологик схемаси ишлаб чикилган;
олинган “Фандеф-аъло” дефолиантининг таркиби кимёвий ва физик-кимёвий усулларда тахлил қилинган, унга кўра таркибида 34,0-36,0%Ca(CI03)2+Mg(C'l03)2, 8,O-IO,O%C()(NH2)2, 4,0-8,0% С2Н5ОН ва 0,2-0,4% С4Н8О2 (ёки CH3COOH NH2C2H4OH) сақлаши аникланган.
Хулоса
Диссертация иши бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида олинган асосий илмий ва амалий натижалар:
1. «Навбахор» кони доломитининг кимёвий таркиби аниқланди. Доломитни хлорид кислотасида парчалаш жараёни кислота концентрация-сига, хароратга ва жараён давомийлигига боғлиқлиги ўрганилди. Кислотанинг концентрацияси ортиши билан кўпик карралилиги ортиши аниқланди. Жараён хароратининг ортиши кўпик баркарорлиги пасайишига олиб келади. Бунда кўпик карралилиги 13,34-4 8,05 га тенг.
Доломитни кўпикланишини бартараф этиш учун парчалаш жараёни П-босқичда, вақт ва 31,0%ли кислотани бериш тезлигига, 30-40 С ҳароратда ўрганилди, яъни I-босқичда кислотанинг 35-40% меъёрида, П-боскичда кислотанинг колган 60-65% меъёрида доломитни хлорид кислотада II-босқичли парчалашда кўпикланиш даражаси бартараф этиши аникланган. II- босқичли жараённинг мақбул технологик параметрлари куйидагича:
Хлорид кислотанинг концентрацияси 31,0%, кислотани бериш тезлиги 7-5-10 г/мин, харорат 30-40°С. Кальций ва магний хлоридлари эритмасини олишнинг принципиал технологик схемаси ишлаб чикилган ва «Farg’onaazot» АЖ ва «Электрокимёзаводи» ҚК-АЖда тажриба қурилмаларида синалган.
2. Кальций ва магний хлорид эритмасини натрий хлорати билан конверсия жараёнини харорат (50-90°С) ва жараён давомийлигига боглаб ўрганилди, жараённинг макбул параметрлари аникланди: кальций ва магний хлоридларини натрий хлоратига нисбати 1:2, харорат 90 С, вакт 120 минут, кальций ва магний хлорати препаратини олиш технологик схемаси ишлаб чиқилди, у УзРФА УНКИ катталаштирилган лаборатория курилмасида препаратнинг тажриба партияларини чиқариш билан синалди.
3. Комплекс таъсир этувчи хлорат тутган дефолиантни технологиясини асосларини яратиш максадида кальций, магний хлоратлари ва хлоридлари, карбамид, этанол, 2-хлорэтилфосфонат ва ацетат моноэтаноламинлардан иборат бўлган учламчи ва мураккаб сувли системалардаги гетероген фазалар мувозанати хақидаги маълумотлар олинди. Уларнинг политермик эрувчанлик диаграммалари курилди, мувозанатдаги қаттиқ фазалар ҳамда кимёвий, физик-кимёвий тахлил усуллари билан идентификацияланган 3 та янги бирикманинг концентрация ва харорат чегаралари аниқланди.
4. Кальций-магний хлорати препарата, карбамид ва этилен ҳосил қилувчи бирикмалар асосида янги дефолиант олиш жараёнини физик-кимёвий асослаш ва тавсия килиш учун ушбу компонентлардан иборат бўлган бешта системаларнинг “таркиб-хоссалари” ўрганилди.
Олиган натижалар ва турли таркибларнинг агрокимёвий синовлари асосида компонентларнинг макбул нисбатлари танлаб олинди. Мураккаб сувли системалардаги эрувчанлик диаграммалари ва эритмаларининг физик-кимёвий хоссаларини таркибга боғлиқлигини ўрганиш натижасида шартли равишда “Фандеф-аъло” деб номланган, куйидаги: 34,(Н36,0%£хлорат кальций ва магний; 8-Н 0%карбамид, 4^8% этанол, 0,2-4),4% этилацетат (ёки ацетат моноэтаноламин) таркибли дефолиант тавсия этилди. Янги дефолиант олишнинг принципиал технологик схемаси таклиф этилди, “Farg’onaazot” АЖда тажриба курилмасида синалди.
5. ЎзРССВ санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий тадкикот института ходимлари билан хамкорликда “Фандеф-аъло” дефолиантининг эколого-таксикологик бахоланиши бўйича олиб борилган изланишларга кура, дефолиант VI-хавфсизлик синфига мансублиги аниқланди. “Фандеф-аъло” дефолиантини қишлоқ хўжалигида дефолиант сифатида қўллашда атроф-муҳит муҳофазаси ва аҳоли соғлиғини сақлаш бўйича методик тавсияномаси тасдиқланган (№012-3/0292 ракамли маълумотнома). Узбекистан Республикаси Давлат кимё коммисияси томонидан “Фандеф-аъло” дефолиантига №1А1253 Гувохнома берилган.
6. “Фандеф-аъло дефолиантининг агрокимёвий синовлари кальций-магний хлоратли препарат таркибига карбамид, этанол, этилацетат (ёки ацетат моноэтаноламиннинг) кўшилиши дефолиантнинг “қаттиқ” таъсирини камайтиришни, ғўза кўсакларини пишиб етилишини ва очилишини тезлаштиришини кўрсатди. Синов натижаларига кўра, “Фандеф-аъло препарата 90%-дан ортик баргларнинг тўкилишига олиб келади, бунда кўсакларнинг очилиши ўртача 90,87-92,30% ни ташкил этади.
7. Иқтисодий самарадорлик бўйича ҳисоблар шуни кўрсатдики, агар “Фандеф-аъло” дефолиантини «Навбахор» доломита асосида ишлаб чиқариш йўлга қўйилса, 1 тонна препарат 3000074 сўм бўлади, импорт бишофит асосида олинаётган 1 тонна суюк магний хлорат дефолианта 6096599 сўм бўлса, иқтисодий самара 3096525 сўм/т ташкил этади.
Хлорат тутувчи самарали дефолиантлар синтези ва олиниш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда қишлоқ хўжалиги экинларидан юқори ва сифатли ҳосил етиштиришда минерал ўғитлар, стимуляторлар, пестицидлар алоҳида ўрин тутади. Хусусан, пахта хосилини сифатли ва кисқа муддатда йиғиб олиш учун дефолиация тадбири ўтказилади. Дефолиантлар таъсирида барглар тўкилиб, ғўза қатор ораларида хаво айланиши яхшиланади, ёш кўсакларга қуёш нури тўғридан-тўғри тушади. Бу ўринда кам захарли, самарали дефолиантларни ишлаб чикаришга катта эътибор берилмоқда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен мамлакатимизда мавжуд бўлган хомашёлар асосида ғўза дефолиантларини яратишни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва қишлоқ хўжалигини сифатли дефолиантлар билан таъминлаш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада ғўза баргини суний баргсизлантиришда қўлланилаётган дефолиантларни махаллий хомашёлар, хлоратлар ва физиологик фаол моддалар асосида ишлаб чикарилган препаратларни (Морел, Сихат, Садаф, Супер ХМД, ПолиДЕФ ва ҳ.к.) алохида таъкидлаш мумкин. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясидан келиб чиққан ҳолда саноатни ривожлантиришда, махаллий хом ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида, юкори қўшимча кийматли тайёр махсулот ишлаб чикаришга эътибор каратиш зарурлиги, ноорганик моддалар технологияси равнаки бу борада алохида аҳамият касб этиши шубхасиз. Ҳозирги кунда саноатимизда магний, натрий хлоратлари, пахта тозалаш заводи чиқиндиси ва этилен ҳосил қилувчи бирикмалар асосида комплекс таъсир этувчи дефолиантларни синтез килиш ва олиниш технологиясини ишлаб чикиш назарий ва амалий тадқиқотларни такозо қилади.
Бугунги кунда жаҳонда комплекс таъсирга эга бўлган дефолиацияловчи, стимуляторлик ва физиологик фаоликка эга бўлган дефолиантларни, кам захарли моддалар асосида синтез килиш ва улардан самарали фойдаланиш долзарб вазифалардан хисобланади. Ғўзанинг физиологик жараёнларини тезлаштирувчи, барглар тўкилиши ва кўсаклар пишиб етилиб очилишини таъминловчи дефолиантларни ишлаб чиқариш бўйича тадкикотларни амалга оширишда пахта тозалаш заводи чиқиндисининг азот кислотали экстрактларини моноэтаноламин ёки аммиак билан нейтраллаб олинган физиологик фаол моддаларни тутган хлоратли дефолиантларни синтез килиш, синтез килинган дефолиантларни тузилиши, реологик хоссалари ва хусусиятларини замонавий физик-кимёвий усулларда аниқлаш, дефолиантларнинг олиниш технологиясини ишлаб чиқиш, экологик-токсикологик хоссаларини тадқиқ этиш ва уларни ғўзада дефолиацияловчи фаоллигини аниқлаш кабилар долзарб масалалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 2 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади натрий хлоратнинг учкарбамиди, магний хлората ва уксус, нитрат, лимон кислоталарининг моноэтаноламинли тузлари, хамда этилен ҳосил килувчи моддалар асосида комплекс таъсир этувчи ғўза дефолиантларини олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сув, магний, натрий хлоратлари, карбамид, лимон кислотанинг димоноэтоноламинли, лимон кислотанинг аммонийли тузлари, нитрат моноэтаноламин, ацетат моноэтаноламин ва этилен ҳосил қилувчи моддалар иштирокидаги системаларнинг эрувчанлиги, «таркиб-хосса» ва политермик эрувчанлик диаграммалари яратилган;
диаграммаларда қаттиқ фазалар концентрация ва ҳароратга боглик ҳолда кристалланиш майдонлари чегараланди, тўртта янги бирикма ажратиб олиниб, кимёвий ва физик-кимёвий усулларда таҳлил қилинган ва мавжудлиги исботланган;
пахта тозалаш заводи чиқиндисини азот кислотаси ёрдамида экстракция килиш жараёнининг мақбул технологик кўрсаткичлари аниқланган, унга кўра азот кислотасининг концентрацияси 20%, чиқиндини кислотага нисбати 1:10, жараёндаги ҳарорат 50 °C, лимон кислотасининг эритмага ўтиш даражаси 4,25% лиги исботланган;
магний хлората, натрий хлоратининг учкарбамиди ва физиологик фаол моддалар асосида комплекс таъсир этувчи дефолиантлар олиш технологияси ишлаб чиқилган;
олинган «УзДЕФ» дефолиантининг таркиби кимёвий ва физик-кимёвий усулларда таҳлил қилинган, унга кўра «ЎзДЕФ» дефолианти таркибида 32% Mg(C103)2, 10% CO(NH2)2, 1,5% NH4NO3Ba 0,3% АМЭА сақлаши аниқланган.
Хулоса
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалари қуйидагилар хисобланади:
1. Натрий, магний хлоратлари, карбамид, лимон кислотасининг димоноэтаноламинли тузи, лимон кислотасининг аммонийли тузи, нитрат моноэтаноламин, ацетат моноэтаноламин ва этилен хосил қилувчи бирикмалардан иборат 15 та системаларда компонентларни ўзаро эрувчанлиги ва қаттик фазаларни хусусиятлари тўғрисида янги маълумотлар олинди. 4 та янги бирикмаларни ҳосил бўлиш майдонлари концентрация ва ҳарорат оралиғида аниқланди, кимёвий, физик-кимёвий усулларда тахдил қилиниб, мавжудлиги тасдиқланди. Ушбу системаларни ўрганишдан олинган натижалар хлорат тутган ғўза дефолиантларини олиниш технологиясини яратишга, илмий асос бўлиб хизмат қилади.
2. Пахта тозалаш заводи чиқиндисини (ПТЗЧ) азот кислотаси билан экстракция килиш жараёни ўрганилди, олинган нордон экстрактни моноэтаноламин ёки аммиак билан нейтраллаш жараёнининг мақбул шароитлари ўрнатилди. Таклиф этилаётган физиологик фаол моддаларнинг (КАзКЭОХОЗмэа ёки КАзКЭОХОЗДмм) кимёвий, физик-кимёвий хоссалари ўрганилди ва олинган физиологик фаол моддалар хлоратли дефолиантларга қўшиб биргаликда қўллаш тавсия этилди.
3. Физиологик фаол модда тутган, комплекс таъсир этувчи дефолиантлар олиш жараёнини асослаш учун таркиби куйидагича бўлган [70%NaClO3-3CO(NH2)2+30%H2O]-KA3K3OXO3M3A, [70%NaClO3-3CO(NH2)2 +30%Н2О]-КАзКЭОХОЗамм, {45%[79%Mg(C103)2+21 %MgCl2]+55%H2O}-КАзКЭОХОЗмэа ва {45%[79%Mg(ClO3)2+21%MgCl2]+55%H2O}-КАзКЭОХОЗамм системаларнинг «таркиб-хосса»лари ўрганилди. Олинган маълумотлар ва агрокимёвий синов натижалари асосида куйидаги дефолиант таркиблари ишлаб чиқилди:
[70%NaClO3-3CO(NH2)2+30%H2O]:KA3K3OXO3M3A= 1:0,0041;
[70%NaC103 3CO(NH2)2+30%H2O]:KA3K9OXO3Amm = 1:0,0034;
45%[79%Mg(ClO3)2+21%MgCl2]+55%H2O:KA3K3OXO3M3A = 1:0,0036; 45%[79%Mg(ClO3)2+21%MgCl2]+55%H2O:KA3K9OXO3AMM = 1:0,0030. Комплекс таъсир этувчи суюк дефолиантлар олиш технологиясини таклиф этиш учун, натрий хлорат учкарбамиди, магний хлорати, нитрат моноэтаноламин, лимон кислотанинг димоноэтаноламинли тузидан иборат системалар, шунингдек КАзКЭОХОЗмэа ва КАзКЭОХОЗАмм иборат системаларнинг «таркиб-хосса»ларини ўрганишдан олинган натижалари асос бўлди ва янги дефолиантларни олиниш технологик меъёрлари ишлаб чиқилди. 1 тонна тайёр маҳсулот олишнинг хом-ашёлар баланси ва таннархи хисобланди. Таклиф этилган дефолиантларнинг тажриба намуналари ишлаб чиқарилди ва ғўза дефолианта сифатида қўллаш мумкинлиги кўрсатилди.
4. Таркиби магний хлорат, карбамид, аммоний нитрат ва ацетат
моноэтаноламинлардан ташкил топтан мураккаб системаларда эритмаларнинг физик-кимёвий хоссалари, компонентларнинг ўзаро таъсири ва эрувчанлиги ўрганилди, натижада янги «ЎзДЕФ» дефолиантининг мақбул таркиби [31,85%Mg(C103)2+l 0%CO(NH2)2+1,5%NH4NO3+
0,025%NH2C2H4OH СН3СООН+56,63%Н2О] ишлаб чиқилди.
5. [31,85%Mg(ClO3)2+l0%CO(NH2)2+1,5%NH4NO3+0,025%NH2C2H4OH-CH3COOH+56,625%H,O]-[80%C2HsOH+20%H,O] ва [31,85%Mg(C103)2+ 10%CO(NH2)2+l,5%NH4NO3+0,025%NH2C2H4OH-CH3COOH+56,625%H2O]-[80,0%Эф.ал.фр.+20,0%Н20] системалар эритмаларида компонентларнинг физик-кимёвий хоссаларининг ўзгаришига боғлиқлиги ўрганилди. Комплекс таъсир этувчи, ҳосилни пишиб етилиши ва ғўза кўсакларини очилишини тезлаштирувчи «УзДЕФ-К» дефолиантини олиш учун, «ЎзДЕФ» препарата эритмаси ва 80%-ли этанол (ёки эфиралдигид фракцияси) эритмасини 1,0 : 0.07^-0,14 масса нисбатда эритиш лозимлиги аниқланди. Олиб борилган изланишлар натижасида яхши физик-кимёвий хоссага эга «ЎзДЕФ-К» дефолианти таклиф этилди.
6. «УзДЕФ» дефолиантини олиниш технологияси, технологик меъёрлари ишлаб чиқилди, 1 т дефолиант олишнинг моддий баланси ва таннархи ҳисобланди. Ушбу технология «Farg'onaazot» АЖнинг тажриба-саноат қурилмасида синаб кўрилди ва хар Йили «ЎзДЕФ» дефолиантини саноат намунаси ишлаб чиқарилмокда.
«УзДЕФ» дефолиантини тажриба-саноат намунасини ишлаб чиқиш учун технологик регламент ва Ts 00203855-43:2014 рақамли техник стандартлари тасдикланди. 2009 йилдан 2016 йилгача 30,1 миллиард сўмлик, 10481,365 тонна дефолиант ишлаб чиқилиб кишлок хўжалигига берилди.
7. «ЎзДЕФ» ва «ЎзДЕФ-К» дефолиантларининг экологик-токсикологик тадқиқотлари Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш вазирлиги қошидаги «Санитария, гигена ва касб касалликлари илмий тадқиқот института» билан ҳамкорликда ўтказилди, «ЎзДЕФ» ва «ЎзДЕФ-К» дефолиантлари кам захарли препаратлар, хавфлилиги бўйича IV синфга кириши аникланди.
«ЎзДЕФ» ва «ЎзДЕФ-К» дефолиантлари хар томонлама Давлат кимё синовларидан ўтказилди ва Ўзбекистон Республикаси Давлат кимё комиссияси томонидан қишлоқ хўжалигида ғўза дефолиантлари сифатида кенг қўллашга тавсия этилди.
8. Таклиф этилган дефолиантлар агрокимёвий синовлардан ўтказилганда суюқ ХМДга нисбатан ғўзага «юмшоқ» таъсир этиб, самарали дефолиацияловчи фаолликни намоён килди. Дефолиациянинг 12 кунида баргларнинг тўкилиши 89,7% дан кўпрокни ва кўсаклар очилиши эса 89,6-92,3% ни ташкил этди. Синов натижаларига кўра, ушбу дефолиантлар етиштирилган пахта ҳосилини саклаган ҳолда, ҳосилдорликни суюк ХМДга нисбаттан 1,8-2,2 ц/га ошириши тасдикланди.
9. Янги «ЎзДЕФ» ва «ЎзДЕФ-К» дефолиантларини ишлаб чиқаришни иқтисодий самарадорлиги аникланди, 1 тонна «ЎзДЕФ» ва «ЎзДЕФ-К» дефолиантларининг хом-ашёлар таннархи мос равишда: 5479275,6 ва 5562311,82 сумга тенг бўлиб, бу кўрсаткич 1 тонна суюк ХМДга нисбатан 617324,4 ва 534288,18 сўмга арзон.
Хитозан полимерининг реакцияга мойиллигини конденсацияланган муҳитлардаги молекуляр механизмлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ўзига хос сорбцион, бактерияларга ва замбуруғларга карши фаоллиги, биопарчаланувчан, биологик жиҳатдан мослашувчанлик сингари хоссаларни намоён қилувчи хитозан ва унинг ҳосилалари саноат миқёсида кенг ишлаб чикарилмокда ва халк хўжалигининг турли тармоқларида кўлланилмокда. Шундан келиб чиқиб, табиий полимерлар асосида янги, махаллий, экологик хавфсиз препаратларни яратиш ва уларнинг таъсир механизмларини аниқлаш фундаментал-амалий жихатдан муҳим аҳамият касб этади.
Жахонда объектнинг нотекис юзасини ўзига хос табиати билан ва турли конформациядаги макромолекулаларнинг ион-ион, ион-дипол, дипол-дипол ўзаро таъсирлашув турини ўзгариши билан аниқланадиган реакцион кобилияти бўйича, объектнинг геометрик конфигурацияси билан электрон тузилишларини ўзаро боғлиқлиги бўйича назарий изланишлар олиб борилмокда. Бундай ҳолатлар турли ўлчамдаги объектларга хитозан макромолекуласининг адсорбция назарияси, квант-кимёвий хисоблар, молекуляр динамика усуллари ёрдамида назарий моделларни қуриш йўли билан кўп функционал полимерларнинг реакцион кобилиятини ягона шаклини тузишда назарий физиканинг турли усулларидан фойдаланиш заруратини кўрсатади. Натижада хитозаннинг ўзига хос хусусиятини кучайтириш ва унинг қўлланилиш соҳасини кенгайтириш имконини беради.
Республикамиз мустақилликка эришгач табиий полимерлар асосида янги, маҳаллий, экологик хавфсиз препаратларни яратиш бўйича экспериментал ва назарий илмий тадқиқотлар фаол ривожланди. Бу борада электрон ва тузилиш хоссалари орасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланган, топологик усул QSPR ёрдамида полимер тизимларнинг хоссаларини юкори аникликда башорат қилиш усули ишлаб чиқилган, биополимерларда илмокларни ҳосил бўлиши асосланган. Таъкидлаш жоизки, хитозан қўлланилишнинг самарадорлигини ошириш ҳамда мақбул шароитларни аниқлаш учун умумэътироф этилган ёндашувлар ва назарий моделлар етарли эмас. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «принципиал жиҳатдан янги махсулот ва технология турларини ўзлаштириш, шу асосида ички ва ташки бозорларда миллий товарларнинг ракобатбардошлигини таъминлаш» вазифалари белгилаб берилган. Бу борада молекуляр механизмларни аниклашга, назарий моделларни тузишга ва улардан амалиётда фойдаланишга йўналтирилган илмий ва амалий тадкиқотлар муҳим ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ 1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантириш устувор йўналишлари тўғрисида»ги, 2016 йил 26 декабрдаги ПҚ-2698-сон «2017-2019 йилларда тайёр махсулот турлари, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришнинг истикболли лойиҳаларини амалга оширишни давом эттириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда "Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади хитозаннинг реакцион кобилиятини адсорбент юзасининг табиатига ва ўзаро таъсирлашув турининг ўзгаришига боғлиқ ҳолда молекуляр механизмларини аниқлашдан иборат.
Дисертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
хитозаннинг реакцион кобилияти механизмлари асосида ётувчи оддий физикавий ва кимёвий жараёнлар аниқланган;
сувли эритмада хитозан билан углеродли нанотрубкани ўзаро таъсирлашув энергиясини хароратга боғлик ҳолда маълумотлар бўйича макромолекуланинг углеродли нанотрубка сиртига адсорбциясини энтропиявий тавсифи аниқланган;
илк бор хитозан говагига полимерли клубокни, улар орасидаги ион-дипол ўзаро таъсирлашувни ҳисобга олиб, термоадсорбцион модел яратилган ва сорбция ва десорбция жараёнларини хароратга аналитик боғлиқлиги исботланган;
Хиназолин-2,4-дионларни ациллаш ва хлорсульфониллаш
Тадқиқот объектлари: хиназолин-2,4-дионлар.
Ишнинг мақсади: хиназолин-2,4-дионлар қаторида ациллаш, хлорсульфониллаш реакцияларини систематик тадкиқ этиш. Ациллаш ва хлорсульфониллаш реакцияларининг йўналиши ва боришига таъсир этувчи омилларни топиш. Хиназолин-2,4-дион ҳосилаларини синтез қилишнинг қулай ва самарали усулларини ишлаб чиқиш, улар орасида биологик фаол моддалар излаш.
Тадқиқот методлари: нозик органик синтез, ИҚ-, ЯМР 'Н спектроскопия усуллари, масс-спектрометрия, ЮҚХ, РТТ.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: хиназолин-2,4-дионларни ароматик кислота хлорангидридлари билан Льюис кислоталарининг 1-10’2 моль иштирокидаги ациллаш реакциялари систематик равишда илк бор ўрганилиб, уларнинг бориши ва йўналишига таъсир этувчи омиллар аниқланган.
Хиназолин-2,4-дионларни каталитик ациллаш реакцияларида катализаторлар ва 4-алмашинган бензоилхлоридларнинг нисбий фаоллик қатори топилган.
Хиназолин-2,4-дионларни хлорсульфон кислота билан реакцияларида хлорсульфонил гуруҳ хиназолин-2,4-дионларнинг 6-ҳолатига, 6-бромхиназолин-2,4-дионларнинг эса 8-ҳолатига бориши аниқланган. Бу 6- ёки 8-хлорсульфонилхиназолин-2,4-дионларни синтез килиш имкониятини беради.
Амалий ахамияти: тадқикотлар натижасида 6-ацилхиназолин-2,4-дионлар, 6-хлорсульфонилхиназолин-2,4-дионлар, 6-бром-8-хлорсульфонилхиназолин-2,4-дион, 6-меркапто- ва 6-бром-8-
меркаптохиназолин-2,4-дионлар, 2,4-диоксохиназолин-6- ва 6-бром-2,4-диоксохиназолин-8-сульфокислоталар, уларнинг амидлари ва эфирларини синтез қилиш имкониятлари кўрсатилган. 6-Хлорсульфонилхиназолин-2,4-дионларни синтез қилишнинг препаратив усуллари ишлаб чиқилган. Синтез қилинган моддалар орасида биологик фаол моддалар борлиги аникланган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: синтез қилинган моддалар орасида ўстирувчилик ва гербицидлик фаолликка эга бўлган моддалар топилган. Улар келажакда қишлоқ хўжалигида қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: органик кимё, кишлок хўжалиги.
Химический, минералогический и гранулометрические составы кварц - полевошпатовых песков кызылтуйского месторождения
Основным носителем оксидов железа в производстве стекла являются кварцевые пески. Согласно ГОСТ 22551-77 стекольные кварцевые пески классифицируют на 15 марок, различающихся содержанием основного вещества и примесей, прежде всего оксидов железа[1].
Функцияларни аналитик давом эттириш ва сингуляр чегарали соҳаларда махсус интегралларнинг тадқиқи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон микёсида олиб борилаётган кўплаб илмий-амалий тадкикотлар кўп ўлчамли комплекс фазода функцияни аналитик давом эттириш ва сингуляр интеграл оператор-ларни тадқик килиниши долзарб эканлигини кўрсатмокда. Дастлаб Германия ва Италия олимлари кўп комплекс ўзгарувчили голоморф функциялар учун Бохнер-Мартинелли интеграл ифодасини топишган. Франциялик олимлар томонидан топилган етарли даражада умумий бўлган Коши-Фонтаппье интеграл ифодаси эса Бохнер-Мартинеллининг ифодасидан осонгина келиб чиқади. Кўп ўлчамли комплекс анализда интеграл ифодалаш худди бир комплекс ўзгарувчили функциялар назариясидаги Кошининг хар хил ва мухим татбикларига эга булган интеграл ифодаси каби кучли конструктив қурол ҳисобланади. Шунинг учун хам кўп ўлчамли комплекс анализда интеграл ифодалаш ва уларнинг татбиқига оид тадқиқотларни ривожлантириш мухим вазифаларидан бири бўлиб колмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда амалий татбиқка эга бўлган долзарб йўналишларга эътибор кучайтирилди, хусусан, кўп ўлчамли комплекс фазода функцияларни аналитик давом эттиришда махсус интеграллардан фойдаланиш мақсадида уларнинг чегаравий хоссаларини ўрганишга алоҳида эътибор каратилди. Силлиқ чегарали сохалар учун Бохнер-Мартинелли типидаги интегралнинг чегаравий хусусиятига оид сезиларли натижаларга эришилди.
Ҳозирги кунда жаҳонда сингуляр чегарали соҳаларда функциями аналитик давом эттириш масалаларида Бохнер-Мартинелли, Хенкин-Рамирез, Коши-Сеге каби махсус интегралларнинг чегаравий хусусиятларини ўрганиш ва уларни татбик этиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий тадкикотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: кўп ўлчамли комплекс фазода берилган сингуляр чегарали соҳалар учун функцияни аналитик давом эттириш; соха чегарасида берилган функциянинг аналитик давом этиши шартига эга бўлиши; сингуляр интеграл операторларнинг чегаравий хоссаларини тадкик этиш; катъий псевдоқавариқ соҳаларда ўрин алмаштириш ва композиция формулаларини ҳосил килиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбик этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ҳамда 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа норматив-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бўлакли-силлиқ чегарали соҳаларда ва сингуляр чегарали соҳаларда Бохнер-Мартинелли интегралининг чегарадаги ҳолатини тадқик этиш ҳамда олинган натижаларни фукцияларни голоморф давом эттириш масалаларига қўллашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
бўлакли-силлик чегарали ва чегараси коник қирраларни ўз ичига олувчи чегараланган соҳаларда Бохнер-Мартинелли типидаги интеграл чегаравий хусусияти билан боғлиқ масалалар ечилган;
шундай соҳаларда Бохнер-Мартинелли типидаги интеграл сакраши ҳақидаги теоремалар исботланган;
Хенкин-Рамирез такрорий интегралининг ўрин алмашиши ҳакидаги теоремалари исботланган;
чегараси коник қирраларни ўз ичига олувчи чегараланган соҳаларда функцияларни голоморф давом эттириш ҳақидаги теоремалар хамда Гартогс-Бохнернинг голоморф давом эттириш хақидаги теоремасининг аналоглари исботланган;
Айзенберг-Кытмановнинг теоремаларини кучайтирувчи коник қирраларни ўз ичига олувчи чегарали соҳаларда Бохнер-Мартинелли интеграли оркали ифодаланувчи функциялар голоморфлиги хакидаги теоремалар исботланган;
қатъий псевдокаварик соҳаларда Хенкин-Рамирез махсус интеграл оператори учун ўрин алмаштириш формуласи ва композиция формуласи хосил килинган;
чегараланган ва коник қирраларни ўз ичига олувчи чегарали соҳаларда Привалов теоремаси аналоги ва Соходский-Племел формуласи топилган;
сингуляр чегарали соҳаларда Бохнер-Мартинелли махсус интеграл операторидан ҳосил бўлган операторлар алгебраси тадқиқ килинган хамда унинг конормал символи топилган;
Хулоса
Диссертация иши кўп ўлчамли комплекс фазода функцияларни аналитик давом эттириш ва махсус интегралларни тадқиқ этишга бағишланган.
1. Чегараси бўлакли-силлиқ чегараланган соҳаларда Бохнер-Мартинелли типидаги интеграл тадкик килинган.
2. Бохнер-Мартинелли типидаги интеграл нинг сакраши ҳақидаги теоремалар исботланган, бундай интеграл оркали ифодаланувчи функцияларнинг голоморфлиги кўрсатилган.
3. Хенкин-Рамирез такрорий интегралининг ўрин алмашиши ҳақидаги теоремалар исботланган.
4. Бохнер-Мартинелли типидаги интегралнинг сакраши хакидаги теоремалар функцияларнинг голоморф давом этиши ҳақидаги масалаларга татбиқ этилган.
5. Қатъий псевдоқаварик соҳаларда Хенкин-Рамирез махсус такрорий интегралининг Коши ва Керзман-Стейн бош кийматлари учун ўрин алмаштириш формулалари топилган.
6. Чегараси коник кирраларга эга бўлган чегараланган соҳада Бохнер-Мартинелли типидаги интегралларнинг чегаравий ҳолатлари тўла тадкик этилган.
7. Чегараси коник кирраларга эга бўлган чегараланган сохаларда функцияларни голоморф давом эттириш хакидаги теоремалар хамда Гартогс-Бохнернинг голоморф давом эттириш хакидаги теоремасининг аналоглари исботланган.
8. Чегараланган ва коник кирраларни ўз ичига олувчи чегарали сохаларда Привалов теоремаси аналоги ва Сохоцский-Племел формуласи топилган.
9. Гартогс-Бохнер ва Айзенберг-Кытмановнинг бўлакли-силлиқ чегарали ва коник қирраларни ўз ичига олувчи чегарали сохаларда Бохнер-Мартинелли типидаги интеграл оркали ифодаланувчи функциялар голоморфлиги кўрсатилган.
10. Сингуляр қиррали сохаларда Бохнер-Мартинелли махсус интегралидан ҳосил бўлган операторлар алгебрасида Бохнер-Мартинелли операторининг конормал символи ҳисобланганлигини ва унинг асимптотик ёйилмаси курилган.
Тадкиқод жараёнида олинган натижаларни кўп ўлчовли комплекс анализда интеграл ифодалар назарияси масалаларини тадкик килишда, хусусан, Бохнер-Мартинелли интеграли билан ифодаланувчи функцияларни голоморф давом эттириш хакидаги теоремаларни умумлаштиришда, суюклик билан тўлдирилган говак ярим фазода дилатансия соҳаларини куришда, коник қиррали гиперсиртларда сингуляр интеграл операторлар алгебраларини таснифлашда, математик физиканинг чегаравий масалаларини ечишда кўллаш тавсия этилади.
Фторланган b-дикетонлар ҳосилалари асосида Ni(II) ва Cu(II) комплекс бирикмаларининг синтези, тузилиши ва хоссалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда табиий ва синтетик лигандлар асосида металл ионларининг комплекс бирикма-ларини олиш ва уларнинг хоссаларини аниқлаш амалий хамда назарий жихатдан мухим ахамият касб этади. Бугунги кунда бундай комплекс бирикмаларни синтез қилиш ва улардан кимё саноатида, қишлок хўжалигида, фармацевтакада фойдаланиш жадал суръатлар билан ривожланмокда.
Жахонда кимё саноатида фторланган Р-дикетонлар хосилалари асосида комплекс бирикмаларнинг максадли синтезини амалга ошириш мухим бўлиб, бу борада катализаторлар, ўсимликларни ўстирувчи моддалар, турли микро-организмларга карши бактерицид ва фунгицид препаратларни олишда юкори самара берадиган механизмларни ишлаб чикиш, турли шароитларда реакция селективлигини ошириш масаларига алохида эътибор каратилмокда. Шу муносабат билан оралик металларнинг комплекс бирикмаларини олиш учун кенг кўламдаги турли терминал ўринбосарлар сақлаган кўпфункционал полидентат фтортутган лигандларни синтез килишнинг самарали усулларини яратиш долзарб ҳисобланади. Лигандлар молекуласи таркибига фтор атомини киритиш уларни комплекс ҳосил қилиш фаоллигини хамда таъсир этиш спектрини ўзгаришига катта таъсир кўрсатади. Шунинг учун фторланган бирикмалар асосида комплекс бирикмаларининг олиниши, тузилиши ва хоссаларини аниқлаш аҳамиятли ҳисобланади.
Бугунги кунда Республикамизда кимё саноати махсулотларини ишлаб чикариш ва уларни иқтисодиётнинг турли тармокларига жорий этишга катта эътибор каратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, айниқса қишлоқ хўжалиги экинларини ҳимоялаш ва ўсишини тезлаштирувчи янги препаратларни яратишнинг илмий асосларини яратишга эришилди. Таъкидлаш жоизки, Республикамизда кишлок хўжалиги экинларини ҳимоялаш ва ўсишини тезлаштирувчи препаратларни ишлаб чикариш етарли даражада эмас. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегиясида «юкори технологияли кайта ишлаш тармокларини, энг аввало, махаллий хом ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида юкори кўшимча қийматли тайёр махсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантиришга каратилган сифат жихатидан янги боскичга ўтказиш орқали саноатни янада модернизация ва диверсификация килиш», «принципиал жихатдан янги махсулот ва технология турларини ўзлаштириш» ва «мамлакат озиқ-овкат ҳавфсизлигини янада мустахкамлаш, экологик тоза махсулотлар ишлаб чикаришни кенгайтириш»га каратилган мухим вазифалар белгилаб берилган. Бу борада миллий иқтисодиётнинг етакчи тармокларини, жумладан, кимё саноатини ривожлантиришда, йўналтирилган органик синтез асосида янги лигандлар олиш ва уларнинг d-металлар билан комплекс бирикмаларини қўллаш долзарб вазифалардан бўлиб, мухим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 31 августдаги №116-П «Қишлок хўжалик экинларини зараркунанда, касаллик ва бегона ўтлардан химоя қилиш тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқот ишининг мақсади фтортутган полидентат лигандлар хамда уларнинг Ni(II) ва Cu(II) ионлари билан комплекс бирикмаларини синтез килиш, тузилиши ва хоссаларини аниклашдан иборат.
Тадкиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор 27 та янги органик лигандлар ва улар асосидаги 44 та ички комплекс бирикмалар синтез қилинган;
6 та лиганд ва 4 та комплекс бирикмаларнинг монокристаллари ўстирилган ҳамда уларнинг молекуляр ва кристалл тузилиши аникланган;
илк бор фторланган Р-дикетонларни LiH ёрдамида синтез қилинган;
фторланган 1,3-дикетонларнинг ацилгидразинлар билан реакциялари-нинг йўналиши тўғрисидаги систематик маълумотлар ва алохида регио-изомерларни олишга ёрдам берадиган омиллар аникланган;
Зб-металларнинг хелат комплекс бирикмаларида марказий ион ва икки карра депрото план ган лиганднинг беш- ва олти аъзоли металл хал калар хосил килиши аникланган;
комплекс таркибидаги никель ва мис атомининг d-электронлари билан монодентат лиганд - пиридиннинг л-орбитали орасида d-я-датив бог ҳосил бўлиши исботланган.
Хулосалар
1. Фторланган 0-дикетонлар, 27 та янги полидентат органик лигандлар ва улар асосида Ni(Il) ва Cu(II) ионларининг 44 та комплекс бирикмалари синтез қилиннб, элемент анализ, ИҚ-, ЯМР спектроскопия ва РСА усуллари ёрдамида индивидуал тридентат лигандларнинг кристалл холатда ва эритмада таркиби ва тузилиши аникланди.
2. Хелат ҳосил килувчи тридентат лиганд -2-трифторацетилпентанон бензоилгидразони қаттиқ холатда ва эритмада чизиқли енгидразин тузилишга эга, ҳалкадаги (CH2)n занжирнинг хатто бир С атомига ортиши, бу лигандлар каттик холатда ва кутбсиз эритувчиларнинг эритмаларида халкали 5-гидроксипиразолин шаклда бўлишини белгилайди.
3. Комплекс ҳосил бўлишида, лигандларнинг даслабки тузилишидан катьий назар, халка-занжирли таутомерияга учрайди, электрон зичликнинг тақсимланиши ўзгаради; лигандларнинг икки карра депротонланган қолдик-лари, псевдоароматик табиатли туташ беш- ва олти аъзоли металл хал кал ар билан марказий ион атрофида тридентат координацион сфера ҳосил килади. ИҚ-, ПМР-, ЭПР спектроскопия ва РСА усуллари ёрдамида Ni(II) ва Cu(II) комплекс бирикмаларининг металлҳалкалари wpa//c-[N2,O2] донор атомлар билан текис-квадрат тузилишга эга эканлиги курсатилди.
4. Фторланган 0-дикетонлар асосида олинган мис ва никелтутган препаратлардан фойдаланиш Бухоро вилоятининг кам шўрланган ва вилтли майдонларида вертициллез ва фузариозли вилт билан касалланиш даражасини пасайтиради. Ҳосилнинг пишиб етишиш муддатини кисқартиради, ғузанинг ўсиши ва ривожланишини яхшилайди, махсулдорликни ва пахта толасининг сифатини оширишга хизмат килади.
5. Гемгалогенли хосилаларнинг диенлар билан бирикиш реакцияларида Cu(II) комплекс бирикмалари юкори каталитик фаоллиги аникланди. Cu(II) аммиакли комплекслари пиридинли ва пиперидинлига нисбатан анча юкори каталитик фаолликни намоён қилиши курсатилди.
6. 6 та янги лигандлар, 4 та комплекс бирикмалар монокристаллари ўстирилди ва уларнинг тузилиши РСА усулида тасдикланди. 10 та монокристаллардан 7 тасининг структуралари тугрисидаги маълумотлар Кембриж структуралар банкига депонирланди.
Фосфорит кукунларидан фаоллаштирилган ўғитлар олишда кальций нитрат концентрацияларининг таъсири
Паст сифатли, юқори карбонатга эга бўлган Марказий Қизилқум (МҚ) фосфоритлари мамлакатимизнинг асосий фосфат хом ашёси ҳисобланади ва улардан турли даражада фосфор тутган оддий ва комплекс ўғитлар ишлаб чиқарилади. Ушбу фосфоритлар асосий компонент (Р2О5) бўйича жуда камбағал. Мазкур фосфат хом ашёси (ФХА) захираларининг катталигига қарамай, ундаги Р2О5 нинг миқдори ўртача 16,2% га тенг. Ҳозирги кунда фосфоритлардан фойдаланишнинг турли усуллари мавжуд: термик бойитиш, тўғридан-тўғри кислотали ва турли реагентлар билан қайта ишлаш ва бошқалар. Бугунги кунда кенг қўлланилаётган усуллардан бири бу фосфоритларни сульфат кислотали қайта ишлашдир.
Философия математики и история математики в глобальном информационном обществе
Это великое событие в истории человечества произошло примерно десять тысяч лет тому назад, когда ледяной покров в Европе и Азии начал таять и уступать место лесам и пустыням. Постепенно прекращались кочевые странствия в поисках пищи. Рыболовы и охотники больше вытеснялись первобытными земледельцами. Такие земледельцы, оставаясь на одном месте, пока почва сохраняла плодородие, строили жилища, рассчитанные на более долгие сроки. Стали возникать деревни для защиты от непогоды от врагов-хищников. Немало таких неолитических поселений раскопано. По их остаткам видно, как постепенно развивались такие простейшие ремесла, как гончарное, ткацкое и плотничье. Существовали житницы, так что население могло, производя излишки, запасать продукты на зиму и на случай неурожая.
Физик ва геометрик ночизиқликларни ҳисобга олган ҳолда конструкциялар деформациясининг математик моделлари ва алгоритмлари
Тадқиқот объектлари: пластиналар кучланишлик-деформацион ҳолатининг шаклланиш жараёнлари.
Ишнинг мақсадн: биргаликда физик ва геометрик ночизикликни ҳисобга олган ҳолда пластиналар эгиклигининг статик масаласини ечиш учун математик модель ва алгоритмларни ишлаб чикишдан иборат бўлиб, улар масалани ечиш жараёнини автоматлаштириш ва кўп вариантли экспериментал тадқиқотлар ўтказиш имконини беради.
Тадқиқот методлари: ишда масалани ечиш учун қуйидаги тақрибий методлардан фойдаланилди: Ритцнинг вариацион методи; А.А.Ильюшиннинг эластик ечимлар методи; кетма-кет яқинлашишлар методи.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: пластиналар эгилишининг физик ва геометрик ночизиқлик масаласини ечишнинг математик модели яратилди, унинг асосида Ритц методи, А.А.Ильюшиннинг эластик ечимлар методи ва кетма-кет якинлашишлар методидан фойдаланиб, пластиналар кучланишлик-деформацион ҳолатини ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди. Таклиф этилаётган тадкикотнинг янгилиги куйидагиларда намоён бўлади: Ритц методи асосида ночизик масалани ечишнинг математик модели яратилди; юқорида келтирилганлар асосида масалани ечиш алгоритми ишлаб чиқилди ҳамда масалани ечиш жараёнини автоматлаштириш имконини берадиган дастурий воситалар комплекси яратилди
Амалнй аҳамияти: ишлаб чиқилган математик модель, алгоритм ва дастурий таъминот илмий-тадкиқот ва лойиҳа институтларида фойдаланиш учун тавсия этилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот натижалари саноатнинг пластина кўринишидаги конструкциялар қўлланадиган турли соҳаларида қўлланиши мумкин. Яратилган алгоритм ва дастурий таъминотнинг қўлланиши лойиҳа-конструкторлик ишланмалар муддатларининг ва меҳнат сарфининг қисқариши ҳисобига катта иқтисодий самара келтириши мумкин.
Қўлланиш сохаси: машинасозлик, кемасозлик, учиш аппаратлари, энергетика, қурилиш.
Физик ва геометрик ночизиқликларни ҳисобга олган ҳолда конструкциялар деформациясининг математик моделлари ва алгоритмлари
Тадқиқот объектлари: пластиналар кучланишлик-деформацион ҳолатининг шаклланиш жараёнлари.
Тадқиқот методлари: ишда масалани ечиш учун қуйидаги тақрибий методлардан фойдаланилди: Ритцнинг вариацион методи; А.А.Ильюшиннинг эластик ечимлар методи; кетма-кет яқинлашишлар методи.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: пластиналар эгилишининг физик ва геометрик ночизиқлик масаласини ечишнинг математик модели яратилди, унинг асосида Ритц методи, А.А.Ильюшиннинг эластик ечимлар методи ва кетма-кет якинлашишлар методидан фойдаланиб, пластиналар кучланишлик-деформацион ҳолатини ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди. Таклиф этилаётган тадкикотнинг янгилиги куйидагиларда намоён бўлади: Ритц методи асосида ночизик масалани ечишнинг математик модели яратилди; юқорида келтирилганлар асосида масалани ечиш алгоритми ишлаб чиқилди ҳамда масалани ечиш жараёнини автоматлаштириш имконини берадиган дастурий воситалар комплекси яратилди
Диссертациянинг амалий ахамияти: ишлаб чиқилган математик модель, алгоритм ва дастурий таъминот илмий-тадқиқот ва лойиҳа институтларида фойдаланиш учун тавсия этилиши, математик моделни куриш, алгоритм ва дастурий таъминотни ишлаб чиқиш методикаси эса лойиҳа ташкилотларида қўлланиши ҳамда Узбекистан Республикаси олий ўқув муассасаларининг ихтисослаштирилган факультетларида махсус курс сифатида ўқитилиши мумкин.
Жорий этилганлик даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадкикот натижалари саноатнинг пластина кўринишидаги конструкциялар қўлланадиган турли соҳаларида қўлланиши мумкин. Яратилган алгоритм ва дастурий таъминотнинг қўлланиши лойиҳа-конструкторлик ишланмалар муддатларининг ва меҳнат сарфининг қисқариши ҳисобига катта иктисодий самара келтириши мумкин.
Фойдаланиш сохаси: машинасозлик, кемасозлик, учиш аппаратлари, энергетика, курилиш.
Ферроценкарбон кислотанинг айрим ҳосилалари синтези ва уларни синфлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига бўлган талаб ортиб бормокда. Иқлим ўзгариши натижасида экинларни етиштириш борасида бир катор кийинчиликлар юзага келмокда. Қишлок ҳўжалигида ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишига ижобий таъсир этувчи биостимуляторлардан самарали фойдаланиш ушбу муаммоларни ҳал этиш имкониятини яратади. Бугунги кун талабларига жавоб бера оладиган янги биологик фаол моддаларни синтез қилиш, уларни амалиётга тадбик этиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Дунё мамлакатларида қишлоқ хўжалиги экинларининг ўсиши ва ривожланишига ижобий таъсир этадиган кимёвий бирикмаларни синтез килиш, уларнинг таъсир доираларини оширишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу эса мавжуд хом ашёлардан унумли фойдаланган ҳолда бирикмалар синтезини амалга ошириш лозим эканлигини кўрсатади. Айниқса, таркибида кобальт, марганец, темир, мис, рух каби микроэлементлар тутган бирикмалар асосида биостимуляторларнинг янги турларини синтез килиш, уларнинг биологик фаоллигини кимёвий ва биологик жиҳатдан ўрганиш муҳим ахамиятга эга. Шунга кўра, ферроценкарбон кислота асосида кишлоқ хўжалиги экинлари учун янги биологик фаол бирикмалар синтез қилиш ва амалиётга жорий этиш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Республикамизда қишлоқ хўжалигида қўлланиладиган кимёвий препаратлар синтези бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилиб, экинлар ҳосилдорлигини оширувчи ва зараркунандаларга қарши курашишда фойдаланиладиган препаратлар яратишга алоҳида эътибор каратилмокда.
Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «таркибий ўзгартиришларни чуқурлаштириш ва кишлоқ хўжалиги ишлаб чикаришини изчил ривожлантириш, мамлакат озик-овқат хавфсизлигини янада мустаҳкамлаш, экологии тоза маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш, аграр секторнинг экспорт салохиятини сезиларли даражада ошириш»1 вазифалари белгилаб берилган. Ушбу вазифалардан келиб чикқан ҳолда, ферроценкарбон кислота асосида биостимуляторларнинг янги авлодини синтез қилиш, уларнинг ташқи иқтисодий фаолият товарлар номенклатураси бўйича тегишли код рақамларини ишлаб чиқишга каратилган илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 12 апрелдаги ПҚ-2884-сон «Ўзкимёсаноат» АЖ бошқарув тузилмасини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ацетилферроцен ва ферроценкарбон кислотани олиш усулларини такомиллаштириш, ферроценкарбон кислотанинг айрим биологик фаол ҳосилалари синтези ва уларнинг кимёвий таркиби асосида синфлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: ацетилферроценни олиш усули такомиллаштирилган; ферроценкарбон кислота олишнинг янги усули ишлаб чикилган;
илк бор ферроценкарбон кислотани диазотирлаш реакцияси асосида Г-(я-оксифенил)ферроценкарбон кислота ҳосил бўлиши аниқланган;
ферроценкарбон кислота ва ферроценнинг сувда эрувчан ароматик кислоталари асосида янги биологик фаол бирикмалар синтез қилиниб, ғўза чигитининг унувчанлиги ва униш энергиясига ижобий таъсири исботланган.
Хулосалар
“Ферроценкарбон кислотанинг айрим ҳосилалари синтези ва уларни синфлаш” мавзусидаги диссертация бўйича амалга оширилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Ацетилферроценни олиниш усули такомиллаштирилиб, температурани 4-5°С, вақтни 5 минут ва катализатор микдорини 1,5 баробарга ошириш натижасида реакция унумини ўртача 5% га оширишга эришилади.
2. Ферроценкарбон кислота синтез килишнинг янги усули ишлаб чиқилди, натижада маҳсулот унумини 1,5 баробар оширишга эришилади.
3. Ферроценкарбон кислотани и-аминофенол билан диазотирлаш рсакцияси орқали Г-(/?-оксифснил)фсрроцснкарбон кислота синтез килинди ва унинг тузилиши физик-кимёвий усуллар ёрдамида исботланди.
4. Ферроценкарбон кислота асосида 8 та янги модда синтез килинди. Олинган моддаларнинг таркиби ва тузилиши тахдил килинди, моддаларнинг физик-кимёвий хоссалари препаратив анализ усуллари ёрдамида тавсиф этилди.
5. “МАКСИТ-1” биостимулятори ишлаб чиқилди. Ушбу биостимуляторни кўллаш технологияси 2013-2016 йиллар давомида Андижон вилоятида амалиётда жами 160 гектардан ортик ғўза майдонларида дала синовларидан ўтказилиб ҳосилдорликни ўртача 4-5,5 ц оширишга эришилди. Бу технологияларни оммалаштириш тавсия этилди.
6. МАКСИТ-1 биостимуляторини амалиётда қўллаб, хар гектар майдондан 612500 сўм, жами 98 000 000 сўм фойда олинади.
7. Синтез қилинган ферроценкарбон кислотанинг ҳосилаларини кимёвий таркиби асосида синфлаб, уларга ТИФ TH бўйича ферроценкарбон кислотани сувда эрувчан хосилалари учун 3808939001 код раками, ферроценнинг сувда эрувчан ароматик хосилалари учун 3808939002 код рақамлари тавсия этилди.