ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
176
CHEL ELLIKLAR ISHTIROKIDAGI ISHLAR BO’YICHA YURISDIKSIYA
MASALALARI MILLIY VA XALQARO TAJRIBA
Hamidova Nodiraxon Hamidjon qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15653978
Annotatsiya.
Ushbu keltirilgan ilmiy ishda chet ellik fuqarolar ishtirokidagi
ishlar bo‘yicha yurisdiksiya masalalari tahlil qilinadi. Bunda, O‘zbekiston
Respublikasining mazkur sohadagi qonunchiligi, xalqaro shartnomalar va ayrim
xorijiy davlatlar, xususan, Germaniya, AQSh, Rossiya Federatsiyasining
qonunchilik tajribalari qiyosiy-huquqiy jihatdan o‘rganiladi. Shuningdek,
yurisdiksiya muammolari yuzasidan amaliy takliflar va tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar.
Yurisdiksiya, chet elliklar, xalqaro fuqarolik protsessi,
huquqiy maqom, xorijiy tajriba, xalqaro yurisdiksiya.
Аннотация.
В данной научной работе анализируются вопросы
юрисдикции по делам с участием иностранных граждан. В частности,
рассматривается законодательство Республики Узбекистан в данной
сфере, международные договоры, а также сравнительно-правовой анализ
проводится с учетом законодательства некоторых зарубежных стран,
таких как Германия, США и Российская Федерация. Кроме того,
разработаны практические предложения и рекомендации по решению
юрисдикционных проблем.
Ключевые слова:
юрисдикция, иностранцы, международный
гражданский процесс, правовой статус, зарубежный опыт, международная
юрисдикция.
Annotation.
This scientific work analyzes jurisdictional issues in cases
involving foreign nationals. It examines the legislation of the Republic of
Uzbekistan in this field, international treaties, as well as the legislative practices
of certain foreign countries, including Germany, the United States, and the
Russian Federation, through a comparative legal perspective. In addition,
practical proposals and recommendations are developed to address
jurisdictional challenges.
Keywords:
jurisdiction, foreign nationals, international civil procedure,
legal status, foreign experience, international jurisdiction.
Hozirgi kunda davlatlar o’rtasida o’zaro savdo aloqalarining kengayib
borishi natijasida, turli davlat fuqarolari ishtirokidagi fuqarolik, iqtisodiy va shu
kabi ishlari soni oshmoqda. Mazkur vaziyatda yuzaga kelayotgan
munosabatlarda qaysi davlat sudining mazkur ishni ko‘rib chiqishga vakolatli
ekanligini belgilovchi yurisdiksiya masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Garchi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik protsessual qonunchiligida chet
elliklar ishtirokidagi ishlar uchun maxsus yurisdiksiya normalari mavjud
bo’lsada, ammo ular xalqaro standartlarga to‘liq mos emas.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
177
Chet ellik shaxslarning fuqarolik ishlari bo‘yicha yurisdiksiya masalasi
xalqaro xususiyatga ega bo‘lib, huquqiy tartibga solishning dolzarb jihatlaridan
biri hisoblanadi. O’zi aslida Xalqaro yurisdiksiya bu – bir davlat sudlarining
boshqa davlat fuqarolari yoki yuridik shaxslari ustidan ish yuritish vakolatini
aniqlashga oid huquqiy normalar yig‘indisidir. Ushbu masala xalqaro fuqarolik
protsessual huquqining markaziy institutlaridan biri bo‘lib, u orqali suverenitet,
tenglik, adolat va fuqarolarning huquqiy kafolatlari ta’minlanadi. Xalqaro
huquqiy amaliyotda yurisdiksiya quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Umumiy yurisdiksiya (general jurisdiction) – fuqaro yoki kompaniyaning
yashash yoki ro‘yxatdan o‘tgan joyiga asoslangan yurisdiksiya.
Eksklyuziv yurisdiksiya (exclusive jurisdiction) – faqat bitta davlat
sudlarigagina tegishli bo‘lgan yurisdiksiya (masalan, ko‘chmas mulk joylashgan
davlat sudlari yurisdiksiyasi).
Maxsus yurisdiksiya (specific jurisdiction) – javobgarning biror konkret
faoliyati, shartnoma tuzishi yoki huquqbuzarlik sodir etishi asosida
aniqlanadigan yurisdiksiya.
Shartnomaviy yurisdiksiya (prorogation of jurisdiction) – tomonlar o‘zaro
kelishuv asosida biror davlat sudini vakil qilib belgilashlari.
Shu o’rinda xalqaro yurisdiksiya masalasining mohiyatini tahlil qilishda
bunga doir xalqaro shartnomalarga ham urg’u berib o’tish joiz bo’ladi, bunda
,
xalqaro
yurisdiksiya
masalasi
ko‘plab
xalqaro
shartnomalarda
mustahkamlangan bo’lib, ular jumlasiga quyidagilar kiradi.
Bryussel I reglamenti– Mazkur shartnoma asosan, Yevropa Ittifoqi
davlatlari o‘rtasida sud yurisdiksiyasini tartibga soluvchi asosiy hujjat
hisoblanadi. Ushbu shartnomaga asosan, fuqarolik va savdo ishlari bo‘yicha
yurisdiksiya javobgarning doimiy yashash joyiga asoslanadi. Masalan, da’vogar
yashash manzili O’zbekistonda lekin javobgarning doimiy yashash manzili
Qozog’istonda bo’lsa u holda yurisdiksiya Qozog’istonda bo’ladi.
Gaaga konvensiyalari – 2005-yilda qabul qilingan "Choice of Court
Agreements" konvensiyasi orqali shartnomaviy yurisdiksiya bo‘yicha xalqaro
mexanizmlar ishlab chiqilgan.
BMTning xalqaro xususiy huquq komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan
model qonunlar va tavsiyalar.
Garchi O‘zbekiston yuqorida keltirib o’tilgan xalqaro hujjatlarga to‘liq
qo‘shilmagan bo‘lsa-da, ayrim prinsiplar milliy qonunchilikka qisman
inkorporatsiya qilingan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
protsessual kodeksining 360-moddasiga muvofiq, chet ellik fuqarolarning
huquqlari va majburiyatlari milliy fuqarolar bilan teng asosda himoya qilinadi
1
.
Chet ellik shaxslar ishtirokidagi fuqarolik nizolarini hal etishda har bir
davlat o‘zining huquqiy tizimiga mos yurisdiksiya qoidalarini ishlab chiqqan
bo’lib, quyida bir qator xorijiy davlatlar, jumladan Germaniya va AQSh misolida
ushbu qoidalar qiyosiy-huquqiy tahlil qilinadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
178
Germaniya Federativ Respublikasining tajribasi
Germaniya qonunchiligiga asosan, fuqarolik yurisdiksiyasi Federal
Fuqarolik protsessual kodeksi –
Zivilprozessordnung (ZPO)
bilan tartibga
solinadi. Chet elliklar ishtirokidagi da’volarda yurisdiksiya quyidagi asosiy
qoidalarga tayangan holda belgilanadi:
Umumiy yurisdiksiya – ZPOning 12–17-moddalariga muvofiq, da’vo
javobgarning doimiy yashash joyi bo‘yicha ko‘rib chiqiladi.
Maxsus yurisdiksiya – 32–35-moddalar asosida javobgarning ma’lum
huquqiy harakati yoki shartnomaviy munosabat asosida Germaniyada amalga
oshirilgan ishlar asosida aniqlanadi.
Germaniya Yevropa Ittifoqi doirasidagi Bryussel I Reglamenti (va
keyinchalik Bryussel I bis – Regulation (EU)) asosida xalqaro yurisdiksiyaga oid
umumiy normalarni qo‘llaydi. Bu esa, Germaniya sudlarining ko‘plab xalqaro
ishlarni ko‘rib chiqish tajribasini orttirishiga xizmat qilgan.
AQSh yurisdiksiya tizimi: shtatlar va federal yurisdiksiya o‘rtasidagi
farq
Amerika Qo‘shma Shtatlari yurisdiksiya tizimi murakkab bo‘lib, federal va
shtat sudlari vakolatlariga ajralgan. Chet elliklar ishtirokidagi fuqarolik ishlari
bo‘yicha yurisdiksiya quyidagi asosiy tamoyillar bilan belgilanadi:
Minimum contact doctrine – AQSh Oliy sudi qaroriga ko‘ra, agar javobgar
shtatda "asosli aloqaga ega" bo‘lsa, sudda yurisdiksiya mavjud bo‘ladi.
Diversity jurisdiction – AQSh Federal protsessual kodeksining 28-
moddasiga muvofiq, agar da’vogar va javobgar turli davlat fuqarolari bo‘lsa
hamda da’vo summasi 75 000 AQSh dollaridan oshsa, federal sud yurisdiksiyasi
mavjud bo‘ladi.
Forum non conveniens – agar boshqa sud yurisdiksiyasi qulayroq bo‘lsa,
sud da’voni ko‘rishdan bosh tortishi mumkin.
AQShda chet ellik yuridik shaxslar bilan bog‘liq ishlar ko‘pincha arbitraj
sudlar orqali hal qilinadi. Shuningdek, AQSh 1958-yilgi
Nyu-York Konvensiyasi
ishtirokchisi bo‘lib, xorijiy arbitraj qarorlarini tan oladi.
Ilmiy va amaliy muammolar tahlili
O‘zbekiston Respublikasininf fuqarolik-protsessual huquqi tizimida chet
ellik shaxslar ishtirokidagi fuqarolik ishlari yurisdiksiyasini alohida tartibda
belgilagan bo‘lsa-da, amaliyotda bir qator murakkabliklar va normativ
bo‘shliqlar mavjud. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual
kodeksining 359–363-moddalari xorijiy shaxslar ishtirokidagi da’volarni ko‘rib
chiqishda qo‘llaniladi. Biroq:
Fuqarolik protsessual kodeksi 360-moddasida chet el fuqarolari huquqiy
tenglik asosida himoya qilinishini belgilasa-da, bu prinsipni amaliyotda
ta’minlash bo‘yicha aniq mexanizmlar mavjud emas.
Yurisdiksiya kolliziyasi holatlarida qaysi davlat sudiga ustuvorlik berilishi
noaniq. Bu esa sudlarga noto‘g‘ri da’vo arizalarini yuborishga sabab bo‘lmoqda.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
Shu nuqtai nazardan qaralganda, O‘zbekiston qonunchiligida chet ellik
shaxslarning subyektiv huquqlarini himoya qilishda huquqiy aniqlik yetarli
emasligini ko‘rsatadi.
Taklif va tavsiyalar
Chet elliklar ishtirokidagi ishlar bo‘yicha yurisdiksiya masalasini samarali
tartibga solish va xalqaro amaliyotga moslashtirish maqsadida quyidagi taklif va
tavsiyalarni ilgari suriladi:
Fuqarolik protsessual kodeksining 359–372-moddalarini kengaytirish va
ularga xalqaro shartnomalardagi yurisdiksiya prinsiplarini qo‘shish (masalan,
“forum non conveniens”, “minimum contact” kabi).
Shartnomaviy yurisdiksiya tamoyilining mustahkamlab qo‘yilishi –
tomonlar ixtiyoriy ravishda chet el yoki arbitraj sudini tanlagan hollarda, milliy
sudlar bu qarorni to‘liq tan olishi va hurmat qilishi kerak.
2005-yilgi Gaaga konvensiyasi
va boshqa yurisdiksiya va sud qarorlarini
tan olishga oid konvensiyalarga qo‘shilish.
1958-yilgi Nyu-York Konvensiyasi
bo‘yicha milliy qonunchilikda aniq
protsessual mexanizmlar joriy qilish.
Chet elliklar ishtirokidagi ishlar bo‘yicha ixtisoslashtirilgan sudyalar
korpusini shakllantirish, ularning xorijiy huquq va xalqaro arbitraj bo‘yicha
bilimini oshirish;
Xalqaro arbitraj qarorlarini tan olish va ijro etish mexanizmlarini
soddalashtirish – arbitraj qarorlarini tan olishni rad etish asoslarini aniq va
chegaralangan holatlarga qisqartirish.
Xulosa
Chet ellik shaxslar ishtirokidagi fuqarolik ishlari bo‘yicha yurisdiksiya
masalasi bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining huquqiy islohoti va
xalqaro huquqiy integratsiyasi jarayonida dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Germaniya va AQSh tajribalari shuni ko‘rsatmoqdaki, yurisdiksiya masalasida
aniq normalar, shaffof protsessual qoidalar va xalqaro hamkorlikka tayangan
mexanizmlar samarali ishlaydi.
O‘zbekiston qonunchiligi va sud amaliyotida bu yo‘nalishdagi mavjud
bo‘shliqlarni bartaraf etish, xalqaro shartnomalarga qo‘shilish, shartnomaviy
yurisdiksiyaga hurmat ko‘rsatish va xorijiy sarmoyadorlar uchun huquqiy
kafolatlar yaratish zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Абдуллаев Н.С. Халқаро хусусий ҳуқуқ. – Т.: «Ҳуқуқ», 2023. – 520 б.
2.
Расулов М.А. Халқаро хусусий ҳуқуқ ва унинг амалиётда
қўлланилиши. – Т.: ТДЮУ, 2022.
3.
Dicey, A.V. Conflict of Laws. – London: Sweet & Maxwell, 2006. – Vol. 1. –
890 p.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
4.
Basedow, J. The Law of Open Societies: Private Ordering and Public
Regulation in the Conflict of Laws. – Oxford: Oxford University Press, 2015. –
412 p.
5.
Bogdan, M. Private International Law as Component of the Law of the
Forum. – The Hague: Kluwer Law International, 2012. – 294 p.
6.
Zivilprozessordnung (ZPO) der Bundesrepublik Deutschland. – Berlin:
Bundesministerium der Justiz, 2024.
7.
United States Code, Title 28: Judiciary and Judicial Procedure. – U.S.
Government Publishing Office, 2024.
8.
Code de procédure civile (France). – Paris: Dalloz, 2023.
9.
Арбитражный процессуальный кодекс Российской Федерации. – М.:
Проспект, 2024.
