ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
AVTOSERVIS KORXONALARIDA TIZIMNING MATEMATIK
MODELLARI
Abullaev Shuxrat Shapievich
"NUKUS AVTOLINER "NTM direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15705605
Annotatsiya.
Mazkur maqolada avtoservis korxonalarining samarali
faoliyat yuritishini ta'minlashda matematik modellashtirishning o‘rni yoritilgan.
Xususan, kutish tizimlari, chiziqli dasturlash, simulyatsion modellar va sun’iy
intellekt yondashuvlari asosida xizmat ko‘rsatish jarayonlarini optimallashtirish
imkoniyatlari tahlil qilingan. Regressiya tahlili va neyron tarmoqlar orqali
xizmat ko‘rsatish hajmi va mijozlar oqimini prognozlash usullari amaliy misollar
bilan asoslab berilgan. Maqola avtoservis faoliyatini ilmiy asosda boshqarish va
xizmat sifati oshirishda matematik modellar muhim vosita ekanini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Avtoservis korxonasi, matematik model, kutish tizimi, chiziqli
dasturlash, simulyatsiya, regressiya tahlili, neyron tarmoq.
Bugungi kunda avtomobillarning ko‘payishi bilan birga, avtoservis
korxonalariga bo‘lgan ehtiyoj ham keskin oshmoqda. Shunday sharoitda, bu kabi
xizmat ko‘rsatish korxonalarining samarali faoliyat yuritishi uchun ilmiy
asoslangan boshqaruv tizimlari zarurdir. Ayniqsa, matematik modellardan
foydalanish orqali resurslarni tejash, xizmat ko‘rsatish tezligini oshirish va
mijozlar qoniqishini ta’minlash mumkin bo‘ladi. Ushbu maqolada avtoservis
korxonalarining faoliyatini tahlil qilish, optimallashtirish va prognozlash uchun
qo‘llaniladigan matematik modellar haqida so‘z yuritiladi.
Avvalambor, matematik model deganda real tizimning asosiy
xususiyatlarini ifodalovchi matematik ifoda yoki tenglamalar tizimi tushuniladi.
Bunday modellar yordamida muayyan jarayonlar simulyatsiya qilinadi, ularning
natijalari oldindan taxmin qilinadi. Avtoservis korxonalarida bu usul xizmat
ko‘rsatish vaqtini optimallashtirish, ehtiyot qismlar harakati, ishchi kuchini
to‘g‘ri taqsimlash va xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Masalan, agar bir
servis markazi kuniga o‘rtacha 50 ta avtomobilga xizmat ko‘rsatsa, xizmat
ko‘rsatish davomiyligi, ishchi soni va zaxira qismlar zaxirasi asosida aniq hisob-
kitoblar olib boriladi [5, 35].
Avtoservislarda eng ko‘p uchraydigan muammo — bu mijozlarning kutish
muddatidir. Shuni hisobga olgan holda, kutish tizimlari nazariyasidan
foydalanish muhim ahamiyatga ega. Ushbu nazariya yordamida mijozlarning
kelish chastotasi (λ) va xizmat ko‘rsatish tezligi (μ) hisobga olinadi. Misol uchun,
agar avtomobillar kelish chastotasi soatiga 10 ta va bir ustaning xizmat
ko‘rsatish tezligi 5 ta bo‘lsa, bu holatda kutish navbatining uzunligi ortib ketadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
Shu sababli, Erlang formulasidan foydalanib quyidagi modelni qo‘llash
mumkin:
L = λ² / (μ(μ – λ))
Bu yerda:
L
— tizimdagi o‘rtacha avtomobillar soni,
λ
— mijozlarning kelish chastotasi,
μ
— xizmat ko‘rsatish chastotasi.
Bu model yordamida xizmat ko‘rsatish nuqtalarini ko‘paytirish zarurligi
yoki mavjud ustalarning ish yuklamasi aniqlanadi.
Avtoservis korxonalari ko‘plab resurslar (ustalar, uskunalar, ehtiyot
qismlar, vaqt) bilan ishlaydi. Ularni samarali taqsimlash uchun chiziqli
dasturlash usuli qo‘llaniladi. Misol uchun, quyidagi modelni ko‘rib chiqamiz:
Maksimum: Z = 50x + 40y
shartlar:
2x + 3y ≤ 120 (ish soati cheklovi),
x + y ≤ 50 (xizmat ko‘rsatish quvvati),
x, y ≥ 0
Bu yerda:
x
— murakkab xizmatlar soni,
y
— oddiy xizmatlar soni,
Z
— umumiy daromad.
Mazkur model orqali korxona maksimal foyda keltiruvchi xizmatlar sonini
aniqlaydi [3, 124-128].
Real sharoitni to‘liq aks ettirish uchun simulyatsion modellar keng
qo‘llaniladi. Bu usul orqali xizmat ko‘rsatish jarayonini kompyuterda
modellashtirib, turli holatlarda tizim qanday ishlashini oldindan sinab ko‘rish
mumkin. Ayniqsa, avtomobillar oqimi notekis bo‘lgan paytlarda (masalan,
ertalab va kechqurun) tizimning barqarorligi baholanadi. Simulyatsion model
sifatida Arena, Simul8, AnyLogic kabi dasturiy vositalar foydalaniladi. Masalan,
AnyLogic dasturida yaratilgan model yordamida avtoservisdagi navbat uzunligi,
ishchi yuklamasi va mijozlar qoniqish darajasi real vaqt rejimida baholanadi.
Avtoservislarda ko‘plab ma’lumotlar to‘planadi: mijozlar soni, xizmatlar
turi, ehtiyot qismlar iste’moli va boshqalar. Bu ma’lumotlar asosida regressiya
tahlili yordamida kelajakda qanday tendensiyalar yuzaga kelishini bashorat
qilish mumkin. Misol uchun, ko‘p yillik intellekt ma’lumotlarga asoslangan holda,
yoz oylarida mijozlar soni 20% ga oshishi aniqlanadi. Shunga ko‘ra, korxona
ishchi sonini vaqtincha ko‘paytiradi yoki navbatlarni to‘g‘ri rejalashtiradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
Shuningdek, sun’iy intellekt asosida ishlovchi neyron tarmoqlar yordamida
xizmat ko‘rsatish vaqti, mijozlarning kutish ehtimoli yoki ehtiyot qismlar
yetishmovchiligi haqida prognozlar olinadi.
Xulosa.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, avtoservis korxonalarida
matematik modellar qo‘llanilishi ularning samaradorligini oshirish, resurslarni
to‘g‘ri rejalashtirish va mijozlarga sifatli xizmat ko‘rsatish imkonini beradi.
Ayniqsa, kutish tizimlari, chiziqli dasturlash, simulyatsion modellash va sun’iy
intellekt asosidagi yondashuvlar amaliyotda juda muhim ahamiyatga ega.
Shunday ekan, har bir zamonaviy avtoservis korxonasi o‘z faoliyatida matematik
modellashtirish usullaridan foydalanishi zamon talabi bo‘lib bormoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Крещенецкий, В. Л., Цымбал, С. В., Семичаснова, Н. С., & Клименко, М.
О. (2014). РАЗРАБОТКА АЛГОРИТМА МОДЕЛИРОВАНИЯ РАБОТЫ
ПРЕДПРИЯТИЙ АВТОСЕРВИСА. Наукові нотатки, (46), 310-315.
2.
Кызылбаева, Э. Ж., & Кадыров, А. С. (2018). Анализ математических
моделей прогнозирования запасных частей. Наука и техника Казахстана,
(2), 56-62.
3.
Судак, Ф. М., & Гребенюк, О. В. (2017). МАТЕМАТИЧЕСКАЯ МОДЕЛЬ
ПРОГНОЗИРОВАНИЯ РАСХОДОВ ЗАПАСНЫХ ЧАСТЕЙ НА АВТОСЕРВИСНЫХ
ПРЕДПРИЯТИЯХ.
In
Научно-технические
аспекты
развития
автотранспортного комплекса (pp. 124-128).
4.
Суханов, С. А., Тахтамышев, Х. М., & Новиков, А. Н. (2020).
Математические модели функционирования гаражных автосервисов в
рыночных условиях. Вестник евразийской науки, 12(5), 26.
5.
Тахтамышев,
Х.
М.
(2019).
Математические
модели
функционирования автосервисных предприятий в условиях нулевой
конкуренции. Вестник евразийской науки, 11(5), 35.
