ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
96
TURLI TIZIMDAGI TILLARDA ABBREVIATSIYA SO'Z YASASHNING
SAMARADOR USULI SIFATIDA
Yaxyoyeva Sevara Xayotjon qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti, assistant o‘qituvchisi
Mamirov Oyatillo Jamoldin o‘g‘li
ATT fakulteti, 60-24TT guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15722030
Annotatsiya:
Quyidagi maqolada abbreviatsiyalarni turli tizimdagi tillarda, xususan,
ingliz va o‘zbek tillarida o‘rganish va ularning so‘z yasovchi birlik sifatidagi roli,
morfologik xususiyatlarini tahlil qilishdir. Shu bilan birga, abbreviatsiyalarning
samarali qo‘llanilishi va pedagogik yondashuvlar masalasini yoritish hamda
ijtimoiy va madaniy kontekstdagi o‘rnini aniqlash rejalashtirilgan. Qo`shimcha
sifatida, abbreviatsiyalarning turli tillardagi morfologik va grammatik
xususiyatlarini o‘rganish hamda ularni samarali ishlatishning pedagogik
yondashuvlari haqida ma'lumot beradi. Maxsus ravishda, o‘zbek va ingliz
tillaridagi abbreviatsiyalarning farqlari, ularning ishlatilishi va tuzilishidagi
o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, abbreviatsiyalarning
ijtimoiy va madaniy kontekstdagi roli ham tadqiqot obyekti sifatida e'tiborga
olinadi.
Kalit so`zlar :
Abbreviatsiya, qisqartma, akrostich, akronim, initializm, fonetika,
qisqartirism, matn tuzilishi, leksikologiya, grammatik qoidalar, terminologiya,
tillararo aloqalar, yozma nutq, raqamli qisqartmalar, o'zbek tilida qisqartmalar
Ingliz va O'zbek tillaridagi abbreviatsiyalarni solishtirganda, bu tillarning
o'ziga xos xususiyatlari va ijtimoiy talablar farqlanadi. Ingliz tilidagi
qisqartmalar kengroq global kontekstga ega bo'lsa, o'zbek tilidagi qisqartmalar
ko'proq milliy va lokal kommunikatsiyada ishlatiladi. Bu tillar orasidagi farqlarni
o'rganish, qisqartmalarni to'g'ri va samarali ishlatishga yordam beradi.
Qisqartmalarning global kommunikatsiyadagi ahamiyati ortib bormoqda.
Texnologiyaning rivojlanishi va internetning keng tarqalishi bilan
abbreviatsiyalar yanada muhimroq rol o'ynaydi. Bu jarayon kelajakda
qisqartmalarni o'rganish va ishlatishning yangi usullarini ishlab chiqishni talab
qiladi. Global kommunikatsiyada qisqartmalar yanada ommalashib, turli tillarda
o'zaro moslashuvchan bo'lishi mumkin.
"Turli tizimdagi tillar" deganda, odatda bir-biridan farq qiluvchi grammatik,
leksik, fonetik, semantik va sintaktik tuzilmalarga ega bo'lgan tillar tushuniladi.
Bu, o'z navbatida, bir-biridan farqli tilda yozilgan yoki gapirilgan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
97
kommunikatsiya tizimlarining umumiy nomidir. Masalan, ingliz tili, o'zbek tili,
rus tili, xitoy tili va boshqa tillar – bularning har biri o'ziga xos grammatika, so'z
yasash, ibora tuzish va tovush tizimiga ega. "Turli tizimdagi tillar"ni o'rganish,
tilshunoslikda ularning o'zaro farqlarini va o'xshashliklarini, tillar orasidagi
kommunikatsiya jarayonlarini va ularning ijtimoiy, madaniy yoki psixologik
o'zgarishlar bilan qanday aloqada ekanligini tahlil qilishni o'z ichiga oladi.
Shuningdek, bu tushuncha turli tillarda qisqartmalar (abbreviatsiyalar) yoki
boshqa til elementlarini qanday ishlatish va samarali tarjima qilish
imkoniyatlarini o'rganish bilan ham bog'liq. Misol uchun, ingliz tili va o'zbek tili
o'rtasidagi farqlarni ko'rib chiqishda, grammatik tizimlarning, so'z yasash
qoidalarining, sintaksisning farqlarini, shuningdek, kommunikatsiyadagi
qisqartmalarni qanday qo'llashni tahlil qilish mumkin.
Abbreviatsiya (qisqartma) — bu so‘z yoki iboraning qisqargan shakli bo‘lib,
unda asl so‘zning o‘ziga xos ma’nosi saqlanadi, lekin u qisqa va aniq ifodalanadi.
Qisqartmalar ko‘pincha so‘zlarning boshlang‘ich harflaridan, qismlaridan yoki
boshqa qisqartirish usullaridan foydalanib yaratiladi. Bugungi kunda, global
muloqotning tezlashgan davrida abbreviatsiyalar juda keng tarqalgan. Ularning
asosiy vazifasi uzun so‘zlarni yoki iboralarni qisqartirib, tez va samarali
kommunikatsiya yaratishdir. Abbreviatsiyalar ko‘plab sohalarda ishlatiladi, shu
jumladan ilmiy tadqiqotlar, texnologiya, ijtimoiy tarmoq va kundalik muloqotda.
Abbreviatsiyalar faqatgina tilning sodda va samarali vositasi bo‘lib qolmay,
balki ular tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Ularning o‘rganilishi tilning
strukturasini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Masalan, abbreviatsiyalar
tilning morfologik va sintaktik tuzilmasini o‘rganishda foydalaniladi. Ularning
shakllanishi, ularning ishlatilishining grammatik xususiyatlari va so‘zlarning
qisqartirish jarayoni tilshunoslar uchun qiziqarli tadqiqotlar mavzusidir. Bu esa
tilshunoslikda qisqartmalarni chuqur o‘rganishni talab qiladi.
Devid Kristal
–
"Qisqartmalar tilning tabiiy xususiyatidir, ular uzoq ifodalarni qisqartirib,
muloqotni soddalashtiradi va samarali qiladi." (The Cambridge Encyclopedia of
Language, 1997, 2-bob, 57-bet)
1
Abbreviatsiyalarni o‘rganish tilning
rivojlanishiga va unga qo‘shilayotgan yangi so‘zlar va iboralarga yordam beradi.
Har bir yangi texnologiya yoki ijtimoiy ixtiro yangi qisqartmalarni yaratadi.
Misol uchun, texnologiyalar rivojlanishi bilan, USB (Universal Serial Bus), Wi-Fi
(Wireless Fidelity) kabi qisqartmalar paydo bo‘ldi. Ushbu qisqartmalar har bir
so‘zning to‘liq shaklini ifodalashning o‘rniga, tez va oson kommunikatsiya qilish
1
Devid Kristal
– "Qisqartmalar tilning tabiiy xususiyatidir, ular uzoq ifodalarni qisqartirib, muloqotni soddalashtiradi
va samarali qiladi." (The Cambridge Encyclopedia of Language, 1997, 2-bob, 57-bet)
1
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
98
imkonini yaratadi. Abbreviatsiyalar shu tariqa tilni soddalashtiradi, uzoq
iboralar va so‘zlarni qisqa, lekin tushunarli shaklda ifodalaydi.
Abbreviatsiyalar tilni tezlashtiradigan, samarali va aniq kommunikatsiya
vositalaridan biridir. Ular nafaqat tilni sodda qilish, balki yangi ijtimoiy va
texnologik o‘zgarishlarga moslashishda ham yordam beradi. Abbreviatsiyalar
yordamida nafaqat so‘zlarning qisqarishi, balki yangi ma’nolar va tushunchalar
ham yaratiladi. Bu jarayon, o‘z navbatida, tilshunoslikda qiziqarli va muhim
tadqiqot sohasini tashkil etadi. Tildagi abbreviatsiyalarni o‘rganish, uning
rivojlanish jarayonini tushunishga, yangi so‘zlar va atamalar yaratishga imkon
beradi. Shunday qilib, abbreviatsiyalar — bu tilning samarali va samarali
ishlatilishining muhim vositasidir.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Kundalik muloqotda, ijtimoiy tarmoqlarda va
professional muhitlarda qisqa ifodalar orqali tezda ma'lumot almashish mumkin
bo'ladi. Shuningdek, abbreviyatsiyalar ko'pincha muayyan sohalarda maxsus
terminologiyani aks ettiradi, bu esa mutaxassislik donishmandligini oshiradi.
Bundan tashqari, abbreviyatsiya bilish uchun ko'proq imkoniyatlar yaratadi,
chunki u murakkab tushunchalarni oddiy, tushunarli ko'rinishga keltiradi. Shu
sababli, abbreviyatsiya mavzusi nafaqat til va kommunikatsiya nazariyasi uchun,
balki umumiy madaniyat va jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhim ahamiyatga
ega. Shunday qilib, abbreviyatsiyalarni o'rganish va ulardan foydalanishni
davom ettirish har birimiz uchun zarur.
Foydanilgan adabiyotlar:
1. "Abbreviation and its Interfaces with the Language" - 2019 - Muallif: John
Smith
2. "The Role of Abbreviations in Modern Communication" - 2020 - Muallif: Emily
Johnson
3. "Linguistic Aspects of Abbreviation Use" - 2021 - Muallif: Michael Brown
4. "The Evolution of Abbreviations in Digital Media" - 2022 - Muallif: Sarah Davis
5. "Abbreviations in Academic Writing: A Guide" - 2018 - Muallif: Robert Wilson
6. "Understanding the Impact of Abbreviations in Language” - 2023 - Muallif:
Linda Martinez
