ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
107
TARBIYA MASALASINING O’ZBEK ADABIYOTIDAGI TALQINI
HAQIDA.
Xolmurodova Gulruh Xolmamatovna
Qarshi davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Atamurodova Feruza Tashmurotovna
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti Xorijiy tillar
kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.15722248
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotida tarbiya talqinining
nazariy va amaliy jihatlari ilmiy-nazariy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Tarbiya
tushunchasi inson shaxsining ma’naviy va axloqiy kamolotini ta’minlovchi
muhim omil sifatida ko‘riladi. Muallif adabiy jarayonda tarbiya masalasining
tutgan o‘rni, uning pedagogik va falsafiy asoslari hamda badiiy ifodalanishini
o‘zbek adabiyoti namunalari asosida yoritadi. Shuningdek, didaktik
adabiyotlarning tarixiy ildizlari va ularning bugungi kundagi dolzarbligi asoslab
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Tarbiya, o‘zbek adabiyoti, ma’naviyat, didaktik adabiyot,
axloq, qadriyat, pedagogika, badiiy tahlil.
Tarbiya masalasi o‘zbek adabiyotining yetakchi mavzularidan biri bo‘lib,
shaxsning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotda tarbiya masalasi pedagogika, ijtimoiy psixologiya, falsafa kabi
sohalar bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Ushbu maqola o‘zbek
adabiyotida tarbiya talqinining ifodalanish shakllari, badiiy vositalar orqali
yetkazilish usullari va ularning dolzarbligini ilmiy asosda tahlil qilishga
bag‘ishlangan. Tarbiya talqini tufayli oʻzbek adabiyoti, insonni yuqori
ma'naviyatga erishish yoʻlini koʻrsatadi va uning shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishiga boy beradi.
O‘zbek adabiyotida tarbiya tushunchasi ko‘plab asarlarda asosiy mavzu
sifatida yoritilgan bo‘lib, ijtimoiy hayot, insonparvarlik, axloqiy me’yorlar va
milliy qadriyatlarni targ‘ib etishda muhim rol o‘ynaydi. Tarbiya masalasining
adabiyotdagi ifodasi insonni komil shaxs etib shakllantirish jarayonining
ajralmas qismi sifatida qaraladi. Tarbiya talqini oʻzbek adabiyotida eng
muhim mavzulardan biri boʻlib, u insonning insoniyatini rivojlantirish, uning
ma'naviyat va axloqiyligini oshirish, unga adabiyot va ilm-fan bilimini
oʻrgatishga, uning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga yordam berishga
asoslangan maxsus usullarga bagʻishlangan. Tarbiya talqini oʻzbek adabiyotida
aholi tarbiyasi, ma'naviyatni oshirish, madaniyat va axloqiyligini rivojlantirish,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
108
ma'naviy qadriyatlar va boshqalar kabi muhim mavzular bilan birgalikda
oʻrgatiladi.
Asosiy qism.
Oʻzbek adabiyotida tarbiya talqini, ma'naviyatning asosiy qismlari, milliy
huquq va erkinlik, insoniyat, ijtimoiy adolat va hamjamiyatning qadriyatlari kabi
muhim mavzular bilan bogʻliqdir. Bu mavzularni tarqatish uchun oʻzbek adabiyoti
yaratuvchilari, oʻz izohlarida tarbiya talqinining roli va ahamiyatini
koʻrsatishadi. Ular, adabiyot orqali oʻrgatiladigan maʼlumotlarni, fikrlarni va maʼnaviy
qiymatlarni yetakchi asos sifatida koʻrib chiqarishni oʻzbek adabiyoti borasida
ommaviy vazifalardan biri qilib koʻrsatishadi
Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romanida jamiyatda ma’naviy
tanazzul holatlari orqali tarbiyaning zaruriyati aks ettiriladi. Asarda bosh
qahramonlar timsolida ma’naviy qadriyatlarni yo‘qotgan, tarbiyaviy
mezonlardan chetga chiqqan muhit tasvirlanadi.
Abdulhamid Cho‘lponning “Binafsha” asarida esa bolalarning tarbiyasi, oila
va maktabdagi ijtimoiy muhitning shaxs kamolotiga ta’siri badiiy ifoda topgan.
Yosh avlodning komilligi tarbiya vositasida yuksalishi asosiy g‘oya qilib olinadi.
Didaktik adabiyot – badiiy ifodalangan pand-nasihat tarzidagi adabiyot.
Bunda axloqiy-ta’limiy, ilmiy-falsafiy, diniy bilimlar va g’oyalar badiiy talqin
qilinadi. Didaktik adabiyot ildizi xalq og’zaki ijodiga borib taqaladi (masalan,
“Qobusnoma”). G’arb va Sharq xalqlari, jumladan, turkiy xalqlar adabiyotida
Didaktik adabiyot uzoq tarixga ega. Didaktik adabiyotga doir ilk namunalar
Mahmud Koshg’ariyning “Devonu lug’otit turk” asarida uchraydi. O’zbek
mumtoz adabiyotidagi Didaktik adabiyotning dastlabki yirik namunalari
Yusuf xos Hojibning “Qutadg’u bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyik”
dostonlaridir. Bu asarlarda xalqning adolat, ma’rifat, axloq, odob haqidagi
qarashlari, pand-nasihatlari she’riy shaklda bayon etilgan.
Abdulla Avloniy ijodi, xususan, “Turkiy Guliston yoxud axloq” asari o‘zbek
didaktik adabiyotining yetuk namunasi bo‘lib, unda axloq, ma’rifat, odob,
vatanparvarlik, mehnatsevarlik kabi tushunchalar tahliliy yondashuv asosida
yoritilgan. Asarda shaxsiy va ijtimoiy tarbiyaning uyg‘unligi g‘oyasi ilgari
suriladi. "Turkiy Guliston yoxud axloq" asari adabiyotshunoslik va axloqiyat
sohalaridagi ilmiy tadqiqotlar, asosiy qadriyatlar va falsafiy g'oyalarga
asoslangan tahliliy asardir. Avloniy, bu asarda o'zbek milliy adabiyoti va
axloqiyatining o'zaro bog'liqligini, tarbiya talqinining ahamiyatini va
insoniyatni rivojlantirishning yo'llarini ko'rsatadi. Asar, tarbiya masalasiga
katta e'tibor beradi va o'zbek xalqining ma'naviyat va axloqiyligini oshirish,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
109
adabiyot va ilm-fan bilimini o'rgatish, shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishga yordam
berishga oid maxsus usullarga e'tibor qaratadi. Avloniy, insonning o'zini
tarbiyalash va o'ziga ma'naviy qo'ng'iroq berishning ahamiyatini ta'kidlaydi
va tarbiya talqinini adabiyot orqali o'rgatishning ommaviy vazifalardan biri
ekanligini ifoda qiladi.
“Turkiy guliston yoxud axloq “asari ma’rifatparvarlik
g’oyalarini targ’ib qiladi. Adib kitobda ilm haqida shunday deydi: “ Ilm
dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir. Ilm inson uchun g’oyat oliy,
muqaddas bir fazilatdir. Zeroki, ilm bizga o’z ahvolimizni, harakatimizni oyina
kabi ko’rsatur” ,-deydi.
Xulosa
O‘zbek adabiyotidagi tarbiya talqini shaxs va jamiyat ma’naviyatini
shakllantirishga xizmat qiluvchi kuchli vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Adabiy asarlar orqali yetkazilgan axloqiy va tarbiyaviy g‘oyalar o‘quvchi
tafakkurini boyitadi, yosh avlodni barkamol inson etib tarbiyalashga xizmat
qiladi. Qodiriy, Cho‘lpon va Avloniy ijodi esa ushbu jarayonning badiiy
namoyonidir. Tarbiya masalasi, didaktik adabiyotlar orqali, adabiyotshunoslik
va pedagogika fanlari uchun ham muhim tadqiqot yo‘nalishi hisoblanadi.
Xulosa
qilib aytganda, Avloniy ijodiy merosi ma’naviy-ma’rifiy tarbiya g’oyasining
targ’ibotchisidir. Uning asarlarida ilgari surilgan ta’lim-tarbiyaga oid fikrlar
milliy ma’naviyatimiz rivojlanishida qimmatli bir manba bo’lib xizmat qiladi. Bu
ulug’ adib ijodi, amaliy faoliyati bugungi kun yoshlarimiz uchun ibrat maktabi,
desak adashmaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdulla Avloniyning "Turkiy Guliston yoxud axloq". 1998, 54-62- bet.
2.
Mahmudxon, Sulton. "Devon". 2005, 50-80 bet.
3.
Qodiriy, Abdulla. "Mehrobdan Chayon". 2010, 30-40 bet.
4.
Choʻlpon, Abdulhamid. "Binafsha". 2015, 80-100 bet.
5.
Tashmurotovna A. F. REASONS FOR THE EMERGENCE OF DYSTOPIA AS A
GENRE //Oriental Journal of Academic and Multidisciplinary Research. – 2023. –
Т. 1. – №. 2. – С. 4-8.
6.
Tashmurotovna A. F. Utopian Views in different eras and its evolution
//International Journal of Formal Education. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 100-
104.
