ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
5
“AYOLLAR HUQUQLARI VA JAMIYATDAGI O‘RNI”
Mamarasulova Diana Farhod qizi
Qashqadaryo viloyati Qarshi shahar
Qarshi Xalqaro Universiteti 4-Bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16750475
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ayollar huquqlari va jamiyatdagi o‘rni haqida keng
qamrovli tahlil berilgan. Unda tarixiy jarayonlar, huquqiy asoslar, davlat siyosati,
ijtimoiy islohotlar hamda ayollarning ta’lim, siyosat, sog‘liqni saqlash va
iqtisodiyot sohalaridagi ishtiroki yoritilgan. Shuningdek, gender tengligi yo‘lida
olib borilayotgan chora-tadbirlar, mavjud muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar
tahlil qilingan. Maqola ayollar huquqlarini kengaytirish jamiyat taraqqiyotiga
xizmat qilishi g‘oyasiga asoslangan.
Kalit so‘zlar:
ayollar huquqlari, gender tenglik, jamiyatdagi o‘rni, ayol
siyosatchi, ta’limdagi ayollar, O‘zbekiston, gender stereotiplari, huquqiy
islohotlar, gender siyosati, xotin-qizlar faolligi.
Insoniyat taraqqiyoti, demokratik jamiyat va barqaror rivojlanishning
ajralmas qismi bu — ayollar huquqlari va ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rnidir.
Har qanday zamonaviy jamiyatning taraqqiyot darajasi, avvalo, undagi ayollar
huquqlarining ta'minlanganlik darajasi bilan belgilanadi. Ayollar faqatgina ona,
xotin yoki uy bekasi emas, balki siyosat, iqtisodiyot, fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash,
madaniyat kabi barcha sohalarda faol ishtirok etuvchi kuchli ijtimoiy qatlamdir.
Shu bois bugungi kunda ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning jamiyatdagi
rolini oshirish global va milliy darajadagi dolzarb masalaga aylangan.Tarixiy
jihatdan olganda, ayollar ko‘p asrlar davomida jamiyatda erkaklardan pastroq
ijtimoiy maqomga ega bo‘lgan, ularning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari
cheklangan. 20-asrning birinchi yarmidan boshlab ayollar huquqlari uchun
kurash kuchaydi, bir qator davlatlarda ayollarga ovoz berish, ta’lim olish va
ishlash huquqlari berildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 1948-yilda qabul
qilgan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida “erkak va ayollar teng
huquqlidir” degan prinsip mustahkamlandi. Shu asosda turli davlatlarda,
jumladan O‘zbekiston Respublikasida ham ayollar huquqlarini ta’minlash
bo‘yicha qonuniy va amaliy mexanizmlar ishlab chiqilgan.
Bugungi kunda O‘zbekiston ayollar huquqlarini ta’minlash va ularning
jamiyatdagi faolligini oshirish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlarni amalga
oshirmoqda. Jumladan, “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, “Xotin-qizlarni zo‘ravonlikdan
himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi. Har bir davlat idorasi va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
6
muassasalarida ayollar masalalari bilan shug‘ullanuvchi bo‘limlar tashkil etildi.
Bundan tashqari, “Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi”, “Ayollarni qo‘llab-quvvatlash
markazlari” kabi muassasalar ayollar huquqlari, salomatligi, huquqiy
madaniyatini oshirish bilan shug‘ullanmoqda. Bu kabi tashabbuslar orqali
ayollarning nafaqat huquqlari himoya qilinmoqda, balki ularning jamiyatdagi
ijtimoiy mavqei ham mustahkamlanmoqda.Ayollar bugungi kunda ta’lim
tizimida ustun kuchga aylangan. O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida o‘qiyotgan
talabalar tarkibida ayollar soni yildan-yilga ortmoqda. Ular nafaqat talabalar,
balki ustozlar, olimlar, metodistlar sifatida ham faol ishtirok etmoqda. Fan, ta’lim
va sog‘liqni saqlash sohasida xotin-qizlarning hissasi beqiyosdir. Ayniqsa,
pandemiya davrida ayol shifokorlar, hamshiralar va ijtimoiy xodimlar old
qatorlarda xizmat qildi. Bu ularning ijtimoiy mas’uliyati va professionallik
darajasining yuksakligini yana bir bor isbotladi.Siyosiy sohada ham ayollarning
faolligi ortib bormoqda. Oliy Majlis palatalaridagi ayol deputatlar soni ortmoqda,
viloyat, tuman kengashlarida ham ularning soni ko‘paymoqda. 2023-yilgi
saylovlarda ayollar nomzodlarining faolligi ilgari kuzatilmagan darajada yuqori
bo‘ldi. Bu holat ayollarning nafaqat ovoz beruvchi, balki siyosiy qarorlar qabul
qiluvchi subyekt sifatidagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Biroq, ijobiy o‘zgarishlarga qaramay, ayrim muammolar saqlanib qolmoqda.
Xususan, ayrim hududlarda gender stereotiplari, erta nikoh, majburiy mehnat,
iqtisodiy mustaqillikning yetishmasligi kabi holatlar ayollarning to‘laqonli
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Bu esa nafaqat ayollarning, balki butun
jamiyatning taraqqiyotini sekinlashtiradi. Shu sababli davlat siyosati darajasida
gender tenglikka asoslangan yondashuv, huquqiy va madaniy islohotlarni
yanada chuqurlashtirish zarur.
Xulosa qilib aytganda, ayollar huquqlari va jamiyatdagi o‘rni masalasi — bu
inson huquqlari, barqaror taraqqiyot va ijtimoiy adolatning kalitidir. Ayol kuchli
bo‘lsa, oila barqaror, jamiyat rivojlangan, davlat esa mustahkam bo‘ladi. Shu
bois, har bir jamiyat ayollarning imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, ularni
rag‘batlantirish va teng huquqlar asosida qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb
etishga intilishi kerak. Bu nafaqat ayollarga nisbatan adolat, balki jamiyatning
kelajagiga kiritilgan eng muhim investitsiyadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948).
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Xotin-qizlarni zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil.
3.
UN Women (2023). Gender Equality and Women's Empowerment Global
Report.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
7
4.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi statistik
ma’lumotlari (2024).
5.
Karimova, D. (2022). O‘zbekistonda gender siyosati va xotin-qizlar faolligi.
Toshkent: “Adolat” nashriyoti.
6.
World Economic Forum (2023). Global Gender Gap Report.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026 yillarda gender
tenglik strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni.
8.
“Oila va jamiyat” jurnali, 2024-yil 3-son..
