ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
190
QASHQAR RUBOB CHOLG'USINING SHAKLLANISH TARIXI VA
ZAMONAVIY TA'LIMDAGI O'RNI
Abduraxmonov Xusan Botirovich
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16810103
Annotatsiya
. Ushbu maqolada qashqar rubob cholg'usining tarixiy
shakllanish jarayoni va zamonaviy ta'lim tizimidagi o'rni tahlil qilingan.
Tadqiqot adabiyotlar tahlili metodiga asoslanib olib borilgan bo'lib, cholg'uning
O'rta Osiyo madaniyatida rivojlanishi, professional ijrochilik maktablarining
vujudga kelishi va hozirgi kunda musiqa ta'limidagi ahamiyati ko'rib chiqilgan.
Natijalar shuni ko'rsatadiki, qashqar rubobi nafaqat milliy madaniy merosning
muhim qismi, balki zamonaviy ta'lim jarayonida o'quvchilarni manaviy-axloqiy
tarbiyalashning samarali vositasi hisoblanadi.
Kalit so'zlar:
qashqar rubobi, milliy cholg'u asboblari, musiqa ta'limi,
madaniy meros, O'zbek musiqasi
Аннотация.
В данной статье анализируется процесс исторического
формирования кашгарского рубаба и его роль в современной системе
образования. Исследование проведено на основе метода анализа
литературы, рассмотрено развитие инструмента в культуре Центральной
Азии, формирование профессиональных исполнительских школ и его
значение в современном музыкальном образовании. Результаты
показывают, что кашгарский рубаб является не только важной частью
национального культурного наследия, но и эффективным средством
духовно-нравственного
воспитания
учащихся
в
современном
образовательном процессе.
Ключевые слова.
кашгарский рубаб, национальные музыкальные
инструменты, музыкальное образование, культурное наследие, узбекская
музыка
Abstract.
This article analyzes the historical formation process of the
Kashgar rubab instrument and its role in the modern education system. The
research is based on literature analysis methodology, examining the
development of the instrument in Central Asian culture, the formation of
professional performance schools, and its significance in contemporary music
education. The results show that the Kashgar rubab is not only an important
part of national cultural heritage but also an effective tool for spiritual and moral
education of students in the modern educational process.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
191
Key words.
Kashgar rubab, national musical instruments, music education,
cultural heritage, Uzbek music
Qashqar rubobi O'zbek xalqining boy madaniy merosida alohida o'rin
tutuvchi milliy cholg'u asboblaridan biri hisoblanadi. Uning tarixi ming yilliklar
chuqurligiga borib taqaladi va O'rta Osiyoning musiqiy an'analarida muhim rol
o'ynaydi [1]. Zamonaviy sharoitlarda esa bu cholg'u nafaqat professional
ijrochilik sohasida, balki ta'lim tizimida ham katta ahamiyat kasb etmoqda [2].
Mustaqillik yillarida O'zbekistonda milliy qadriyatlarni tiklash va
rivojlantirish jarayonida qashqar rubobiga bo'lgan qiziqish yanada ortdi. Bu esa
cholg'uning tarixiy ildizlari, shakllanish jarayoni va zamonaviy ta'limdagi o'rnini
chuqur o'rganishni taqazo etadi [3]. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki,
globallashuv sharoitida milliy madaniy qadriyatlarni saqlash va kelgusi
avlodlarga etkazish masalasi juda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Maqolaning maqsadi qashqar rubob cholg'usining tarixiy shakllanish
jarayonini tahlil qilish va uning zamonaviy musiqa ta'limidagi o'rnini
aniqlashdan iborat. Tadqiqot vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
cholg'uning kelib chiqish tarixini o'rganish, professional ijrochilik
maktablarining rivojlanishini tahlil qilish va zamonaviy ta'lim jarayonidagi
ahamiyatini baholash.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot adabiyotlar tahlili va tarixiy-qiyosiy metodlarga asoslanib olib
borilgan. Manbalar sifatida O'zbek, rus va xorijiy olimlarning ilmiy asarlari,
tarixiy hujjatlar va metodologik qo'llanmalar ishlatilgan. Tahlil jarayonida
cholg'ushunoslik, etnomuzikologiya va pedagogika sohalaridagi ilmiy
yondashuvlardan foydalanilgan.
Qashqar rubobining tarixiy ildizlari haqida birinchi ma'lumotlarni Abu Nasr
Forobiy, Abu Ali ibn Sino kabi buyuk allomalarning asarlarida uchratish mumkin
[4]. XVII asrda Buxoroda yashagan Darvesh Ali Changiyning "Musiqa haqida
risola"sida o'sha davrdagi rubobsimon cholg'ular haqida qimmatli ma'lumotlar
keltirilgan [1].
V.M.Belyaev (1933) o'zining "O'zbekiston cholg'u asboblari" asarida
qashqar rubobining qadimiy shakllarini tahlil qilib, uning fors klassik musiqa
asboblarining ajdodi ekanligini ta'kidlaydi [5]. Muallif rubobning O'zbekistonda
kam tarqalganligini qayd etib, uning asosan Farg'ona vodiysida ma'lum
bo'lganligini ta'kidlaydi.
Zamonaviy tadqiqotchilardan F.Karomatov (1985) o'zbek xalq musiqa
merosining XX asrdagi rivojlanishini tahlil qilib, qashqar rubobining professional
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
192
ijrochilik san'atidagi o'rnini alohida ta'kidlaydi [6]. I.Rajabov (1992) maqom
asoslari bo'yicha tadqiqotida rubob cholg'usining klassik musiqa ijrosidagi
ahamiyatini ko'rsatadi [7].
Pedagogika sohasidagi tadqiqotlarda S.Taxalov (1983) afg'on rubobini
o'qitish metodikasi asoslarini ishlab chiqqan bo'lsa [8], Q.Usmonov (1995)
boshlang'ich rubob darsligini yaratgan [9]. Bu ishlar zamonaviy ta'lim tizimida
rubobsimon cholg'ularni o'qitishning ilmiy-metodologik asoslarini yaratishga
hissa qo'shgan.
Xorijiy tadqiqotchilardan A.Jung-Mallet (2004) O'rta Osiyoning an'anaviy
musiqiy asboblarini tahlil qilib, ularning zamonaviy madaniyatdagi o'rnini
ko'rsatadi [10]. Muallif rubobsimon cholg'ularning Silk yo'lidagi madaniy
almashinuvdagi rolini alohida ta'kidlaydi.
Natijalar va muhokama
Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, qashqar rubobining shakllanish
tarixi bir necha asosiy bosqichlarga bo'linadi. Birinchi bosqich qadimgi davr
bo'lib, bu davrda cholg'uning dastlabki shakllari vujudga kelgan. Tarixiy
manbalar shuni ko'rsatadiki, rubobsimon cholg'ular O'rta Osiyoda ikki ming
yildan ortiq vaqt oldin mavjud bo'lgan [1].
Ikkinchi bosqich O'rta asr davriga to'g'ri keladi. Bu davrda cholg'u
professional ijrochilik san'atida mustahkam o'rin egallaydi. Darvesh Ali
Changiyning risolasida qayd etilgan Buxorolik Shayx Shamsiy-Robboniy kabi
mashhur rubobchilar bu davrga mansub [1]. Bu davr cholg'uning konstruktiv
jihatdan takomillashuvi va ijrochilik texnikasining rivojlanishi bilan ajralib
turadi.
Uchinchi bosqich XIX-XX asrlar boshi bo'lib, bu davrda cholg'u O'zbekiston
hududida keng tarqala boshlaydi. V.M.Belyaevning ma'lumotlariga ko'ra, bu
davrda qashqar rubobi asosan Farg'ona vodiysida ma'lum bo'lgan [5]. XX asr
o'rtalarida Muhammadjon Mirzaev kabi mashhur ijrochilar cholg'uni
ommalashtirish va rivojlantirishda katta hissa qo'shgan.
To'rtinchi bosqich mustaqillik davri bo'lib, bu davrda qashqar rubobi ta'lim
tizimiga faol kiritila boshlandi. Bolalar musiqa maktablari, san'at kollejlari va
oliy ta'lim muassasalarida rubob bo'yicha mutaxassislar tayyorlash tashkil etildi
[2].
Zamonaviy ta'lim tizimida qashqar rubobining o'rni bir necha jihatdan
muhim ahamiyat kasb etadi. Birinchidan, u milliy madaniy qadriyatlarni
o'quvchi-yoshlarga etkazishning samarali vositasi hisoblanadi. Cholg'u orqali
o'quvchilar o'zbek xalqining boy musiqiy merosi bilan tanishadilar [3].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
193
Ikkinchidan, qashqar rubobi o'quvchilarning estetik didini shakllantirish va
manaviy-axloqiy tarbiyalashda muhim rol o'ynaydi. Cholg'uda ijro etiladigan
xalq kuylari va klassik asarlar o'quvchilarda yuksak his-tuyg'ularni uyg'otadi [6].
Uchinchidan, rubob o'qitish jarayoni o'quvchilarning musiqa nazariyasi,
ijrochilik texnikasi va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu
esa ularning umumiy musiqa madaniyatini oshiradi [8].
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, qashqar rubobi zamonaviy ta'lim
jarayonida nafaqat musiqa fanining muhim qismi, balki kompleks tarbiyaviy
vosita sifatida ham xizmat qiladi. Cholg'u orqali o'quvchilar vatanparvarlik,
milliy g'ururlanish va madaniy identifikatsiya tuyg'ularini rivojlantiradilar.
Xulosa
Qashqar rubob cholg'usining shakllanish tarixi O'rta Osiyoning boy
madaniy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. Cholg'uning ming yillik
rivojlanish yo'li davomida u doimiy takomillashib, professional ijrochilik
san'atida mustahkam o'rin egallagan. Zamonaviy davrda esa qashqar rubobi
ta'lim tizimida alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, qashqar rubobi zamonaviy musiqa
ta'limida ko'p qirrali vazifalarni bajaradi: milliy qadriyatlarni saqlash va
rivojlantirish, o'quvchilarni estetik jihatdan tarbiyalash, ularning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish. Bu esa cholg'uning kelajakdagi ta'lim tizimidagi
o'rnini yanada mustahkamlash zarurligini ko'rsatadi.
Kelajakda qashqar rubobi bo'yicha tadqiqotlarni chuqurlashtirish,
zamonaviy o'qitish metodikalarini ishlab chiqish va xalqaro tajribalar bilan
almashish muhim vazifalar hisoblanadi. Bu choralar milliy madaniy merosimizni
saqlash va kelgusi avlodlarga etkazishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Fitrat, A. (1993). O'zbek klassik musiqasi va uning tarixi. Fan.
2.
Ibrohimov, O. A. (1994). O'zbek xalq musiqa ijodi (metodik tavsiyalar I
qism). O'qituvchi.
3.
Karomatov, F. (1985). O'zbek xalqi muzika merosi (yigirmanchi asrda) 2-
tom. Adabiyot va san'at.
4.
Al-Farabi, A. N. (2002). Bolshaya kniga o muzike. Ilim.
5.
Belyaev, V. M. (1933). Muzikalniye instrumenti Uzbekistana.
Gosudarstvennoye muzikalnoye izdatelstvo.
6.
Karomatov, F. (1985). O'zbek xalqi muzika merosi (yigirmanchi asrda).
Adabiyot va san'at.
7.
Rajabov, I. (1992). Maqom asoslari. Fan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
194
8.
Taxalov, S. (1983). Afg'on rubobini chalishga o'rgatish metodikasi asoslari.
O'qituvchi.
9.
Usmonov, Q. (1995). Boshlang'ich rubob darsligi. O'qituvchi.
10.
Jung-Mallet, A. (2004). Traditional musical instruments of Central Asia and
their role in modern culture. Asian Music Research Journal, 15(2), 45-62..
